ਕੋਨਯਾਕ ਟੈਟੂ: ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉਕਰੇ ਫਿਰਦੇ ਨੇ

ਅਰਹੇਨ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਮਹਿਲਾ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਟੈਟੂ ਬਣਾਇਆ ਕਰਦੀ।

ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਬਣੇ ਕੋਨਯਾਕ ਘਰ (ਜਿਸਦੀ ਛੱਤ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੈਠੀ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਹਿਲਾ ਇੱਕ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ।

ਇਹ ਗੀਤ ਰਹੇਨ-ਆਮ ਮਾਨਯੂ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਟੈਟੂ ਬਣਵਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚਿਲਾਮ, ਮੋਰੂੰਗ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ (ਇਹ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)।

ਕੋਨਯਾਕ ਸਮੁਦਾਇ (ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਪਿਛੜੇ ਕਬੀਲੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ) ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਟੈਟੂ ਬਣਵਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ 1960 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਗਈ, ਪਰ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹਦੇ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸ 'ਤੇ ਲੱਗੀ ਰੋਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਕੋਨਯਾਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਪਤਨ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਅਲੋਹ ਨਗੋਵਾਂਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਨਯਾਕ ਕੁੜੀਆਂ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਣਾ ਸਿੱਖਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਲੋਹ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਕਲਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਨਗੋਵਾਂਗ ਸ਼ਿਆਂਘਾਚਿੰਗਨਿਊ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ (ਅੰਘ) ਹਨ। ਇਹੀ ਉਹ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਅੱਸੀ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਅਰਹੇਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਟੈਟੂ 1967-68 ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਬੀਤਣ ਬਾਅਦ, ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਇੱਕ ਗਰਮ ਸਵੇਰ ਪਾਰੀ ਨੇ ਮੋਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼ਿਆਂਘਾਚਿੰਗਨਿਊ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਅਰਹੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਟੈਟੂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਮਿਆਂਮਾਰ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨੇੜੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਕਰੀਬ 5,000 ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲ਼ੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਕੋਨਯਾਕ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਤਿਉਹਾਰ ਆਓਲਿਆਂਗ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਝੂਮ ਦੇ ਸੱਜਰੇ ਵਾਹੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਾਜ ਅੱਜ ਵੀ ਝੂਮ, ਅਰਥਾਤ ਸਿਫਟ ਖੇਤੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਅੰਘ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਬਣੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੇ ਕੋਨਯਾਕ ਰਵਾਇਤੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜੋ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸਨ। ਤਿਉਹਾਰ ਅਜੇ ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਸੰਤ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਰੁਮਕਦੀ ਹੋਈ ਸੰਗੀਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਜਿਓਂ ਜੀਵੰਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।

ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੋਨਯਾਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਆਂਘਾਚਿੰਗਨਿਊ ਵੀ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਨੀ ਉੱਚਾਈ 'ਤੇ ਵਸੇਬਾ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਰੁੰਗ ਬਣੇ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲ਼ਣ-ਜੁਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਸਜੀਆਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਪੜੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਲ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਮੋਰੁੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਘਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੋਰੁੰਗ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪਰੰਪਰਾਓਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਓਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਕੋਨਯਾਕ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਸਿੱਖਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਕੋਨਯਾਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪਿੰਡ ਮੁਖੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਾਲ਼ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਗ੍ਰਾਮ ਪਰਿਸ਼ਦ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੋਨਯਾਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਚੌਲ਼ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਮੁਖੀ (ਅੰਘ) ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਸੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਲੋਕ ਆਓਲਿਆਂਗ ਤਿਓਹਾਰ ਲਈ ਇੱਧਰ-ਓਧਰ ਘੁੰਮਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿ ਕੇ ਅਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਅਰਹੇਨ ਆਪਣਾ ਗੀਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਕੋਲ਼ੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨਾ, ਜਿਸਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਬਰਤਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲ਼ਾ ਧੂੰਆ ਬਰਤਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕਾਲੀ ਪਰਤ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਖੁਰਚ ਕੇ ਇਸ ਪਰਤ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਲ਼ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਟੈਟੂ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਨਯਾਕ ਕਲਾਕਾਰ ਯਿੰਗ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਮਿਲ਼ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਗੋਦ ਕੇ ਜਾਂ ਹਥੌੜੀ ਨਾਲ਼ ਠੋਕ ਕੇ ਟੈਟੂ ਉਕੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬੱਚੀ ਹੋਣ ਤੇ ਇਸ ਕਲਾ ਲਈ ਨਵੀਂ ਸਿਖਾਂਦਰੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਅਰਹੇਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। 86 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਅਰਹੇਨ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਆਨਿਆ ਮਤਲਬ ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਲਾ ਸਿਖਾਈ ਸੀ।

ਅਰਹੇਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਯਿੰਗ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਕਾਲ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਾਲ਼ੀ ਸਿਆਹੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਕੰਢੇ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੰਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਸਿਆਹੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਕੇ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,“ਖੂਨ ਅਤੇ ਸਿਆਹੀ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਾਲ਼ਾ ਰੰਗ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।” ਟੈਟੂ ਵਾਲ਼ੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਰਮ ਕੱਪੜਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਅਰਹੇਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ 140 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਟੈਟੂ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਬਣਾਏ ਪਹਿਲੇ ਟੈਟੂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੀ। ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਟੈਟੂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਬਾਕੀ ਹੈ।''

ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਟੈਟੂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ। ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਟੈਟੂ ਬਣਵਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ। ਕੁਝ ਟੈਟੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਅਮੋ ਕੋਨਯਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਇੱਕ ਕੋਨਯਾਕ ਔਰਤ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਈ ਬਦਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲ਼ਿਆ ਟੈਟੂ ਹੀ ਇੱਕੱਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ਼ ਜੀਵਨ ਭਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ। ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਹੈ।"

ਮੋਨ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਅਮੋ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਟੈਟੂ ਵੇਖੇ ਸਨ। 32 ਸਾਲ ਦੀ ਖੋਜਕਰਤਾ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, "ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਟੈਟੂਆਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਿੰਨਾ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲੋਕਕਥਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਦਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ਼ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਟੈਟੂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਕੇਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।"

ਕੋਨਯਾਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਫ਼ਲ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਟੈਟੂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅਮੋ ਕੋਨਯਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਪੱਖ 'ਤੇ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਟੈਟੂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਖੋਜ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਵੱਲੋਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਟੈਟੂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹਨ। ''ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਿੰਨੀ ਦਰਦ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਖੂਨ ਨਿਕਲ਼ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁੱਜ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਟੈਟੂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਬੜਾ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ।''

ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਨਗੋਂਫੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਨਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ਼ਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਨਗੋਂਫੇ ਨੂੰ ਖੁਦ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਣੀ, ਯਾਨੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲ਼ਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਣੀ ਦੀ ਮਦਦ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਦਿਆ ਕਰਦੇ। ਟੈਟੂ ਲਈ ਕੰਢੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ, ਕਲਾਕਾਰ ਲਈ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦਰਦ 'ਚ ਤੜਫਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਬੋਲਦੇ ਸਮੇਂ ਨਗੋਂਫੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਦਰਦ ਦਾ ਭਾਵ ਲਿਆ ਕੇ ਉਸਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ 'ਤੇ ਹੱਸ ਵੀ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਪਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਣ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਦ ਉਹ ਬਾਂਸ ਦੀ ਇੱਕ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੁਖੀਆ ਦੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਮੱਠੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਈ ਵਾਰ ਦੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ, ਤਦ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ, ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ 'ਤੇ ਬਣੇ ਟੈਟੂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਨਗੋਂਫੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟੈਟੂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਅਸੀਂ ਜੋ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਸਾਂ ਉਹ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਟੈਟੂ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਸਨ।" ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਪਸੰਦ ਟੈਟੂ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ,"ਇਸਨੂੰ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਭੈਣ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਨਪਸੰਦ ਹੈ।"

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਟੈਟੂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਜੋਂ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੇ ਮੋਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਲਿਆਂਗਹਾ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਪੀੜ੍ਹ ਹੋਈ ਕਿ ਮੈਂ ਰੋ ਪਈ।"

ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਟੈਟੂ ਆਪਣੇ ਪੱਟ 'ਤੇ ਬਣਵਾਇਆ, ਜੋ ਰਾਣੀ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਣੀ ਅੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਰਹੇਨ ਸਨ, ਜੋ ਸਬੱਬੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਕੀ ਭੈਣ ਵੀ ਸਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਨਯਾਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕਈ ਵਿਆਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਹੀ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

ਦੂਸਰੀ ਪਤਨੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਗੋਂਫੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਤੂ (ਟੈਟੂ) ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਿਆ। ਸ਼ਿਆਂਘਾਚਿੰਗਨਊ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਉਹ ਖੇਤਾਂ ਤੇ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਘਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੇ ਤਾਮਲੂ, ਕਾਂਗਚਿੰਗ, ਵਾਕਚਿੰਗ ਅਤੇ ਵਾਨਸਿੰਗ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ਼ ਬੈਪਟਿਸਟ ਮਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੀ ਆਮਦ ਨੇ ਕੋਨਯਾਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਸ਼ਿਆਂਘਾਕਿੰਗਨਊ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਕੈਥਾਈ ਕੋਨਯਾਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕੋਨਯਾਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਇਲਾਜ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਆਮ ਗੱਲ ਸਨ। "ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਡਾਕਟਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਗਏ ਸੀ। ਭਾਈਚਾਰੇ ਅੰਦਰ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਵੈਦ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।''

ਬੈਪਟਿਸਟ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ਼ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਰਗ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ 1946 ਵਿੱਚ ਕੋਨਯਾਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਘ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ੍ਹਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੰਘ ਨੇ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸਖ਼ਤ ਰੁਖ ਅਪਣਾਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸਬੰਧ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨਾਲ਼ ਸੀ। 1960 ਵਿੱਚ ਟੈਟੂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫੇਜ਼ਿਨ ਕੋਨਯਾਕ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦਿ ਕੋਨਯਾਕਸ, ਲਾਸਟ ਆਫ਼ ਦਿ ਟੈਟੂਡ ਹੈਡਹੰਟਰਸ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟੈਟੂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜੀਵਵਾਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿ-ਧਰਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੀਵਵਾਦ ਇਸ ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ।

ਅਮੋ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਫੈਸ਼ਨੇਬਲ ਟੈਟੂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕੋਨਯਾਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਕੋਨਯਾਕ ਟੈਟੂ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਉਕਰੇ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਿਵਾਇਤ ਅਰਹੇਨ ਅਤੇ ਨਗੋਂਫੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਲਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਦਭਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਿਪੋਰਟਰ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਲਈ ਸਰ ਪੇਇਹਵਾਂਗ ਵਾਂਗਸ ਕੋਨਯਾਕ, ਪਾਂਗਨਯੇਈ ਡਬਲਿਊ ਕੋਨਯਾਕ ਤੇ ਲੇਮਨੇਈ ਕੋਨਯਾਕ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਅਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ