କୋନ୍ୟାକ ଚିତାକୁଟା: ସ୍ମୃତିର ମାନଚିତ୍ର

ଆର୍‌ହେନ୍‌ ହେଉଛନ୍ତି ନିଜ ଗାଁର ଶେଷ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ କି ଏକଦା ଜଣେ ଚିତାକୁଟା ଶିଳ୍ପୀ ଥିଲେ ।

ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ଏକ କୋନ୍ୟାକ କୁଡ଼ିଆ-ଚାଳ ବା ଛପର ଛାତ ଥିବା ଏକ ଲମ୍ବା ଆକୃତିର ଘର-ବାହାରେ ବସି ସେହି ଅଶୀବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ବୟସ୍କା ବୃଦ୍ଧା ଜଣକ ନିଜ ପିଲାଦିନେ ଶିଖିଥିବା ଏକ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି; ଏହା ସେହି ଗୀତ, ଯାହାକୁ ଚିତାକୁଟା ସମୟରେ ଗାନ କରାଯାଇଥାଏ ।

ଏହି ସଙ୍ଗୀତଟି ହେଉଛି ଜଣେ ରାଜକୁମାରୀ ରହେନ୍-ଅମ୍ ମାନ୍ୟୁଙ୍କ ବିଷୟରେ, ଯିଏ ଶରୀରରେ ଚିତା କୁଟଉଛନ୍ତି; ଏବଂ ଚିଲାମ୍‌ ହେଉଛି ସେହି ମୋରୁଙ୍ଗ (ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ମିଳନସ୍ଥଳୀ) ।

ନାଗାଲାଣ୍ଡର ଏକ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କୋନ୍ୟାକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଏବଂ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅବସରରେ ଚିତାକୁଟା ବା ଟାଟୁ କରିବା ସେମାନଙ୍କ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟର ଏକ ଅଂଶ ଥିଲା । ତେବେ ୧୯୬୦ ଏବଂ ୧୯୭୦ ଦଶକ ବେଳକୁ ଏହା ଧୀରେ ଧୀରେ ମଳିନ ପଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଏହି ପ୍ରଥା ପ୍ରାୟ ଆଉ ଏକ ଦଶନ୍ଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ୧୯୭୦ ଦଶକରେ ଏହା ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷେଧାଦେଶ ଲାଗୁ ହେଲା । ମୁଖିଆତଃ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମର ଆଗମନ ଏବଂ କୋନ୍ୟାକ ଛାତ୍ର ସଂଘର ପ୍ରଭାବ ଯୋଗୁଁ ଏହି ପରମ୍ପରାର ଅବନତି ଘଟିବା ସହ ଶେଷରେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା ।

କିନ୍ତୁ ସେହି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଯୁବ କୋନ୍ୟାକ ବାଳିକାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର ଏକ ଅଂଶ ଭାବରେ ଚିତାକୁଟା କଳା ଶିଖୁଥିଲେ ବୋଲି ଆଲୋହ ଙ୍ଗୋୱାଙ୍ଗ କୁହନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ କି ତାଙ୍କ ମା' ସେହି ଗୀତ ଗାଇବା ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି । ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଶିଆଙ୍ଘାଚିଙ୍ଗନ୍ୟୁର ବର୍ତ୍ତମାନର 'ଅଙ୍ଘ' (ଗ୍ରାମ ମୁଖିଆ) - ଏହି ଗ୍ରାମ ଯେଉଁଠାରେ ଆର୍‌ହେନ୍‌, ଯିଏ କି ଏବେ ଅଶୀବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ବୟସ୍କା, ୧୯୬୭-୬୮ ମସିହାରେ ତାଙ୍କର ଶେଷ ଚିତାକୁଟା ଅଙ୍କନ କରିଥିଲେ ।

ଅର୍ଦ୍ଧଶତାବ୍ଦୀ ପରେ, ଏପ୍ରିଲ୍ ମାସର ଏକ ଉଷ୍ମ ସକାଳରେ, ‘ପରୀ’ ମୋନ୍ ଜିଲ୍ଲାର ଉପର ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶିଆଙ୍ଘାଚିଙ୍ଗନ୍ୟୁ ଗ୍ରାମରେ ରହୁଥିବା ଆର୍‌ହେନ୍‌ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିତାକୁଟା ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କୁ ଭେଟିଥିଲା । ଏହି ଗ୍ରାମଟି ଭାରତ ଓ ମ୍ୟାମାର ସୀମାର ଅତି ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ପ୍ରାୟ ୫,୦୦୦ ବାସିନ୍ଦା କୋନ୍ୟାକମାନଙ୍କର ଛଅ ଦିନିଆ ପର୍ବ ‘ଆଓଲେଙ୍ଗ’ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲେ । ପ୍ରତିବର୍ଷ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଏହି ପର୍ବ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସମସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ନୂତନ ‘ଝୁମ୍’ କ୍ଷେତରେ ବିହନ ବୁଣିବା ପରେ ଭଲ ଅମଳ ପାଇଁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଭିକ୍ଷା କରିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି । ନାଗାଲାଣ୍ଡରେ ଏହି ସମାଜଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଝୁମ୍ (ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କୃଷି) ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି ।

ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକରୁ ଲୋକମାନେ ଆସି ଅଙ୍ଘଙ୍କ ବାସଭବନ ନିକଟସ୍ଥ ପଡ଼ିଆରେ ରୁଣ୍ଡ ହୋଇଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ, ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାର ଥିଲା, ସେମାନେ କୋନ୍ୟାକମାନଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ପୋଷାକରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥିଲେ । ଉତ୍ସବ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ନଥିଲା; ତଥାପି, ବସନ୍ତର ସେହି ସତେଜ ବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ସଙ୍ଗୀତର ସ୍ୱର ଧୀରେ ଧୀରେ ଗୁଞ୍ଜରିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଥିଲା ।

ନାଗାଲାଣ୍ଡର ଅଧିକାଂଶ କୋନ୍ୟାକ ଗ୍ରାମ ଭଳି, ଶିଆଙ୍ଘାଚିଙ୍ଗନ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଏକ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ଚୟନ କରାଯାଇଥିଲା ଯାହାଫଳରେ ଶତ୍ରୁକୁ ବହୁ ଦୂରରୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇପାରିବ । ଗ୍ରାମର ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରେ ଅନେକ ‘ମୋରୁଙ୍ଗ’ ପରିଦୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ଯାହା ଏକଦା କେବଳ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏକ ମିଳନ ସ୍ଥଳ ଥିଲା । ଏହାର କାନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ପଶୁଙ୍କ ଖପୁରୀରେ ସୁସଜ୍ଜିତ, ଯାହା ବିଗତ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକର ଶିକାରର ସ୍ମୃତି ବହନ କରେ । ଏବେ ମହିଳାମାନେ କାଠ ଏବଂ ବାଉଁଶରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ପ୍ରଶସ୍ତ କୁଡ଼ିଆ ବା ‘ମୋରୁଙ୍ଗ’ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, କିନ୍ତୁ ‘ମୋରୁଙ୍ଗ’ ସଂସ୍କୃତି - ଯେଉଁଠାରେ ଯୁବକମାନେ କୋନ୍ୟାକ ପୌରୁଷର ଗୁଣ ଶିଖୁଥିଲେ - ଏବେ ଅତୀତ ହୋଇଯାଇଛି । ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହା କେବଳ ଏକ ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥଳ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ କଥାବାର୍ତ୍ତା ହେବା ପାଇଁ ଏକ ମିଳନ ସ୍ଥାନ ପାଲଟିଛି ।

ଜିଲ୍ଲାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୋନ୍ୟାକ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକ ଭଳି ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଗ୍ରାମ ମୁଖିଆ ବା 'ଅଙ୍ଘ' ରହିଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ସହିତ ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଏକ ନୂତନ ଗ୍ରାମ ପରିଷଦ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି । କୋନ୍ୟାକମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଜୀବିକା ହେଉଛି କୃଷି ଏବଂ ପ୍ରମୁଖ ଶସ୍ୟ ହେଉଛି ଧାନ । ଅଙ୍ଘମାନେ ଜମିର ରକ୍ଷକ, ସାମୂହିକ ଭାବେ ଜମି ସେମାନଙ୍କ ମାଲିକାନାଧୀନ। ଲୋକମାନେ ଏହି ଜମିରେ କାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜର ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି।

ଆଓଲେଆଙ୍ଗ ପର୍ବ ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ଏପଟସେପଟ ହେଉଛନ୍ତି ଏବଂ କିଛି ଲୋକ ଛାଇରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଉଛନ୍ତି ।

ଆର୍‌ହେନ୍‌ ତାଙ୍କ ଗୀତ ଗାଇବା ବନ୍ଦ କରି ଚିତାକୁଟା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ହେଉଛି ଚୁଲିରେ ଏକ କୋଇଲାଖଣ୍ଡକୁ ଗରମ କରିବା, ଯାହାର ଉପରେ ଏକ ଖାଲିପାତ୍ର ରଖାଯାଇଥାଏ । ସେଥିରୁ ବାହାରୁଥିବା ଧୂଆଁପାତ୍ର ଭିତରେ ଅବଶେଷ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ଯାହାକୁ ପରେ କୋରି କୋରି କଢ଼ାଯାଏ ଏବଂ ଚର୍ମ ଉପରେ ଚିତାର ନକ୍ସା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହାପରେ 'ୟିଙ୍ଗ୍' ଗଛର ଏକ କଣ୍ଟାକୁ ଛିଦ୍ର କରି ବା ପିଟିପିଟି ଚିତାକୁଟିବାକୁ କୋନ୍ୟାକମାନେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ।

ଜଣେ ଅଳ୍ପ ବୟସ୍କା ଝିଅ ଏବଂ ନୂତନ ଶିଖାଳି ଭାବେ ଆର୍‌ହେନ୍‌ ପ୍ରଥମେ ଏହା କରିବାକୁ ଖୁବ୍ ଭୟ କରୁଥିଲେ; 'ମୋ ଆନ୍ୟା [ମାଆ] ମୋତେ ଶିଖାଇଥିଲେ' ବୋଲି ୮୬ ବର୍ଷୀୟା ବୃଦ୍ଧା ପୂର୍ବକଥା ମନେପକାଇ କହନ୍ତି ।

“ୟିଙ୍ଗ୍ ଗଛରୁ କଳା କାଳି ବାହାରେ,"ବୋଲି କହିବା ସହିତ ଆର୍‌ହେନ୍‌ ଚିତା କୁଟାଇବାର ଜଟିଳତା ବର୍ଣ୍ଣନା ଜାରି ରଖନ୍ତି । ଚିତା କୁଟାଇବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ସରଞ୍ଜାମ ଭାବେ କଣ୍ଟା ସହିତ ଏହି କାଳି ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉଥିଲା । ଏହାପରେ ସେ କଣ୍ଟାକୁ କାଳିରେ ବୁଡ଼ାଇ ପିଟିବା ଆରମ୍ଭ କରୁଥିଲେ । "ରକ୍ତ ଏବଂ କାଳି ପରସ୍ପର ସହ ମିଶି ଏକ ଗାଢ଼ରଙ୍ଗ ତିଆରି ହୁଏ," ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି । ଚିତା କୁଟା ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପୋଛିବା ପାଇଁ ଉଷୁମ ପାଣିରେ ବୁଡ଼ାଯାଇଥିବା ଏକ ନରମ କପଡ଼ା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା । ସାଧାରଣତଃ ଗୋଟିଏ ଚିତା ପାଇଁ ପୂରା ଦିନଟିଏ ସମୟ ଲାଗୁଥିଲା ।

ଆର୍‌ହେନ୍‌ ଛଅଟି ଗ୍ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ମୁଖିଆ ଥିଲେ, ଭ୍ରମଣ କରି ୧୪୦ଜଣ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଶରୀରରେ ଚିତା କୁଟାଇଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସେ ଆଜି ବି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରଥମ ଚିତାଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ରଖିଛନ୍ତି । 'ଜଣେ ଝିଅ ପାଇଁ ତା’ ଗୋଡ଼ରେ ଏବଂ ଜଣେ ପୁଅ ପାଇଁ ତା’ ଛାତିରେ,' କେବଳ ସ୍ମୃତି ହୋଇ ରହିଯାଇଥିବା ସେହି କଥାକୁ ମନେ ପକାଇ ସେ ହସନ୍ତି ।

ମହିଳା ଏବଂ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁବେଳେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଚିତା କୁଟାଯାଏ । ମହିଳାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ଯେପରିକି ଯୌବନପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ସମୟରେ କିମ୍ବା ବିବାହ ସମୟରେ ଚିତା କୁଟାଉଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର କିଛି ଚିତା ପରିବାରର ପୁରୁଷ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ସଫଳତା ବା ଗୌରବର ସ୍ମୃତିକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଜଣାଉଥିଲା ।

“ଜଣେ କୋନ୍ୟାକ ମହିଳା ଜୀବନରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଇ ଗତି କରିଥାଏ । ପିତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ବଂଶରେ ବିବାହ କରେ । ତଥାପି, ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ ସେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଚିତା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଜିନିଷ ଯାହାକୁ ସେ ସାରା ଜୀବନ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସାଥିରେ ନେଇଯାଏ । ଏହା ଏପରି ଏକ ଚିହ୍ନ ଯାହା କେବେ ବଦଳେ ନାହିଁ; ଏହି ଚିହ୍ନ ହିଁ ତାକୁ କହିଥାଏ ଯେ ସେ କିଏ ଏବଂ ସେ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛି" ବୋଲି ଆମୋ କୋନ୍ୟାକ କହନ୍ତି ।

ମୋନ୍‌ ସହରର ଜଣେ ବାସିନ୍ଦା, ସେ ତାଙ୍କ ଜେଜେବାପା ଓ ଜେଜେମା'ଙ୍କ ଶରୀରରେ ଥିବା ଚିତାଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ପକାନ୍ତି । 'ପିଲାଦିନେ ମୁଁ ପ୍ରାୟତଃ ଚିତା କୁଟାଇବା ବିଷୟରେ, ଏହା କିପରି କରାଯାଉଥିଲା, ଏହା କେତେ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ଥିଲା ଏବଂ ଏହା ପରେ ଲୋକମାନେ କେତେ ଗର୍ବ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ସେହି ସବୁ କାହାଣୀ ଶୁଣୁଥିଲି । ଏହି କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ଲୋକକଥା ଭଳି ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଚାଲିଆସିଛି, ଯାହା ସବୁବେଳେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସମ୍ମାନର ସହ କୁହାଯାଏ । ମୋ ପାଇଁ, ଏହି ଚିତାଗୁଡ଼ିକ ସ୍ମୃତିର ମାନଚିତ୍ର ସଦୃଶ ଥିଲା, ଯାହା କେବଳ ସେମାନଙ୍କ ଚର୍ମରେ ନୁହେଁ ବରଂ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ପରିଚୟ ଓ ସତ୍ତା ଭିତରେ ଖୋଦେଇ ହୋଇ ରହିଥିଲା,' ବୋଲି ଏହି ୩୨ ବର୍ଷୀୟା ଗବେଷିକା ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହ କହନ୍ତି ।

ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ କୋନ୍ୟାକମାନେ ନରମୁଣ୍ଡ ଶିକାରୀ ଥିଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ପରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ସେହି ସଫଳତାର ଚିହ୍ନ ସ୍ୱରୂପ ଚିତା କୁଟାଯାଉଥିଲା । ଏହି ବିଷୟ ଉପରେ ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଉଥିବାରୁ କୋନ୍ୟାକ ଚିତା ସମ୍ପର୍କିତ ଗବେଷଣା ଏବଂ କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକରେ ମହିଳାମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ବାଦ୍ ପଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଆମୋ କହନ୍ତି । ସେ ତାଙ୍କ ଜେଜେମା'ଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିବା ଚିତା କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ପକାଇ କହନ୍ତି - 'ସେ ପ୍ରାୟତଃ ମୋତେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କେତେ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ଥିଲା, ଚର୍ମରୁ କିପରି ରକ୍ତ ବାହାରୁଥିଲା ଏବଂ ସେହି ସ୍ଥାନ ଫୁଲିଯାଉଥିଲା, ତଥାପି ଏହା ପରେ ସେ ନିଜକୁ କେତେ ଗର୍ବିତ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ ଆଦି ବିଷୟରେ କହୁଥିଲେ ।

ସେହି ଗ୍ରାମର କିଛି ଦୂରରେ ରହନ୍ତି ଙ୍ଗୋନ୍‌ଫେ, ଯାହାଙ୍କ ବୟସ ଏବେ ସତୁରୀରୁ ଅଧିକ । ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଭଉଣୀ ଏବଂ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଭଉଣୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଚିତା କୁଟାଇବା କଳା ଶିଖିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ କି ନିଜ ମାଆମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହା ଶିଖିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ, ତାଙ୍କୁ କେବେ ଏହି କଳା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିନଥିଲା, କାରଣ ଏହି ଅଧିକାର କେବଳ 'ରାଣୀ' - ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଥିଲା । ଙ୍ଗୋନ୍‌ଫେ ଚିତା କୁଟାଇବା କାମରେ 'ରାଣୀ'ଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ - ଯଥା କଣ୍ଟା ସଂଗ୍ରହ କରିବା, କଳାକାରଙ୍କ ପାଇଁ ରୋଷେଇ କରିବା ଏବଂ ଚିତା କୁଟାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଜାବୁଡ଼ି ଧରିବା, ଯେପରି ସେମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅଧିକ ହଲଚଲ ନ ହୁଅନ୍ତି । କଥା କହିବା ବେଳେ ଙ୍ଗୋନ୍‌ଫେ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଅଭିନୟ କରି ମୁହଁ ବିକୃତ କରନ୍ତି ଏବଂ ତା’ପରେ ସେହି ପୁରାତନ ସ୍ମୃତିକୁ ମନେ ପକାଇ ଜୋର୍‌ରେ ହସିଉଠନ୍ତି ।

ଯେତେବେଳେ ପରୀ ତାଙ୍କୁ ଭେଟିବାକୁ ଯାଇଥିଲା, ସେ ଏକ ବାଉଁଶ କୁଡ଼ିଆରେ ବସିଥିଲେ, ଯାହା ଅଙ୍ଘଙ୍କ (ମୁଖିଆଙ୍କ) ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଥିବା ଅନେକ କୁଡ଼ିଆ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଥିଲା । ସେ ବହୁତ ଧୀର ସ୍ୱରରେ କଥା ହୁଅନ୍ତି, ବେଳେବେଳେ ପର୍ବ ପଡ଼ିଆରୁ ଆସୁଥିବା ଜୋର୍‌ ଶବ୍ଦ ଓ କୋଳାହଳରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱର ଶୁଣି ହେଉନଥିଲା । ଯେତେବେଳେ ଆମେ ତାଙ୍କର ଫଟୋ ଉଠାଇବାକୁ କହିଲୁ, ସେ ଖୁସିରେ ଉଠିଗଲେ ଏବଂ ନିଜର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ତଥା ପାରମ୍ପରିକ ପୋଷାକ ଏବଂ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିବା ପାଇଁ ଭିତରକୁ ଗଲେ ।

ତାଙ୍କ କାନ୍ଧ, ଗୋଡ଼ ଏବଂ ହାତରେ ଥିବା ଚିତାଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିଲା । ଚିତାଗୁଡ଼ିକ ଅଳଙ୍କାର ସଦୃଶ ଥିଲା ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି ଏବଂ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି ଯେ, 'ସେହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଆମେ ପିନ୍ଧୁଥିବା ପୋଷାକଗୁଡ଼ିକ ଲମ୍ବରେ ଛୋଟ ଥିଲା, ତେଣୁ ଚିତାଗୁଡ଼ିକ ଆମ ଶରୀରକୁ ଘୋଡ଼ାଇ ରଖିବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା ।' ଙ୍ଗୋନ୍‌ଫେଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଚିତା ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ କୁଟା ହୋଇଛି । 'ଏହା ମୋର ଜଣେ ଭଉଣୀ ଆଙ୍କିଥିଲେ,' ସେ ହସି ହସି କହନ୍ତି, 'ସେଇଥିପାଇଁ ଏହା ମୋର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଅଟେ' ।"

ସେ ନାଗାଲାଣ୍ଡର ମୋନ୍ ଜିଲ୍ଲାରେ ଥିବା ନିଜ ପୈତୃକ ଗ୍ରାମ 'ଲିୟାଙ୍ଘା'ରେ ଜଣେ ଛୋଟ ଝିଅ ଥିବାବେଳେ ନିଜର ପ୍ରଥମ ଚିତା କୁଟାଇଥିଲେ । 'ଏହା ଏତେ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ଥିଲା ଯେ, ମୁଁ କାନ୍ଦି ପକାଇଥିଲି,' ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି ।

ବିବାହ ପରେ, ସେ ନିଜ ଜଙ୍ଘରେ ପ୍ରଥମ ଚିତା କୁଟାଇଥିଲେ, ଯାହାକୁ ରାଣୀ, ଅଙ୍ଘଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀ, ଆର୍‌ହେନ୍‌ ନିଜେ କରିଥିଲେ, ଯିଏ କି ତାଙ୍କର ନିଜ ଭଉଣୀ ଥିଲେ । ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ, କୋନ୍ୟାକ ସମାଜର ଅନ୍ୟମାନେ ଏକପତ୍ନୀବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେବଳ ଗ୍ରାମର ମୁଖିଆ ବା ଅଙ୍ଘ ଏକାଧିକ ବିବାହ କରିପାରିବେ ।

ଜଣେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀ ଭାବରେ, ଙ୍ଗୋନ୍‌ଫେଙ୍କୁ କେବେ ମଧ୍ୟ 'ତୁ' (ଚିତା) ଆଙ୍କିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିନଥିଲା । ଶିଆଙ୍ଘାଚିଙ୍ଗନ୍ୟୁ ଗ୍ରାମରେ ସେ ରୋଷେଇ ଘର ଏବଂ ବିଲବାଡ଼ିରେ କାମ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ପରିବାରର ପିଲାମାନଙ୍କର ଯତ୍ନ ମଧ୍ୟ ନେଉଥିଲେ ।

ନାଗାଲାଣ୍ଡର ତାମଲୁ, କାଙ୍ଗଚିଙ୍ଗ୍, ୱାକଚିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ୱାଞ୍ଚିଙ୍ଗ୍ ପରି ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ବାପ୍ଟିଷ୍ଟ ମିଶନ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଥିଲେ । ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମର ଆଗମନ କୋନ୍ୟାକମାନଙ୍କ ଜୀବନଶୈଳୀରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲା । ଶିଆଙ୍ଘାଚିଙ୍ଗନ୍ୟୁ ଗ୍ରାମର ଜଣେ ଚାଷୀ କାଇଥେଇ କୋନ୍ୟାକ, ସେହି ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ପକାନ୍ତି ଯେତେବେଳେ କୋନ୍ୟାକ ସମାଜରେ ପାରମ୍ପରିକ ଚିକିତ୍ସା ପଦ୍ଧତି ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା । 'ଆମ ପାଖରେ ଡାକ୍ତର ନଥିଲେ କିମ୍ବା ଆମେ ଡାକ୍ତରଖାନା ଯାଉନଥିଲୁ,' ସେ କହନ୍ତି । 'ଆମ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ନିଜସ୍ୱ ବୈଦ୍ୟ ବା ଚିକିତ୍ସକ ଥିଲେ' ।

ବାପ୍ଟିଷ୍ଟ ମିଶନ୍ ଏକ ନୂତନ ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବଗୋଷ୍ଠୀ ସୃଷ୍ଟି କଲା, ଯେଉଁମାନେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୯୪୬ ମସିହାରେ 'କୋନ୍ୟାକ ଛାତ୍ର ସଂଘ' ଗଠନ କଲେ ଏବଂ ସାମାଜିକ ତଥା ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ । ନରମୁଣ୍ଡ ଶିକାର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିବା କାରଣରୁ ଏହି ସଂଘ ଚିତା କୁଟାଇବା ବିରୋଧରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲା ଏବଂ ୧୯୬୦ ମସିହାରେ ଚିତା କୁଟାଇବା ବିରୋଧରେ ଏକ ସଂକଳ୍ପ ପାରିତ ହେଲା । ଚିତା କୁଟାଇବାକୁ ଏକ ବିଧର୍ମୀ ପ୍ରଥା ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଗଲା, ସେହିଭଳି ସର୍ବାତ୍ମବାଦ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଉପାସନା ପନ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ, ବୋଲି ଫେଜିନ୍ କୋନ୍ୟାକ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ 'ଦି କୋନ୍ୟାକ୍ସ: ଲାଷ୍ଟ ଅଫ୍‌ ଦ ଟାଟୁଡ୍‌ ହେଡ୍‌ହଣ୍ଟର୍ସ' ରେ ଲେଖିଛନ୍ତି

ଆମୋଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ, ଆଜିକାଲି ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅଧିକାଂଶ ଯୁବପିଢ଼ି ପାରମ୍ପରିକ ପଦ୍ଧତିରେ କରାଯାଉଥିବା କୋନ୍ୟାକ ନକ୍ସା ବଦଳରେ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ, ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଧାରା କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରୁଚି ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ ଆଧୁନିକ ତଥା ଫ୍ୟାଶନେବଲ୍ ଟାଟୁ ଡିଜାଇନ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ପସନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି ।

କୋନ୍ୟାକ ଚିତା ଏବେ କେବଳ ସେହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ବୟସ୍କମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ହିଁ ଜୀବିତ ରହିଛି ଏବଂ ଏହି କଳା ଆର୍‌ହେନ୍‌ ଓ ଙ୍ଗୋନ୍‌ଫେଙ୍କ ପରି ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ରହିଛି, ଯେଉଁମାନେ ପିଲାଦିନରୁ ଏହାକୁ ଶିଖିଥିଲେ । ଏହା ସେମାନଙ୍କ ସେହି ଗୀତଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚି ରହିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ରାଜକୁମାରୀମାନଙ୍କୁ ସେହି ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପରେ ବିଶ୍ରାମ ନେବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଇଥାଏ ।

ଏହି କାହାଣୀରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିବାରୁ ସମ୍ବାଦଦାତା ଶ୍ରୀଯୁକ୍ତ ପେଇୱାଙ୍ଗ ୱାଙ୍ଗସା କୋନ୍ୟାକ, ପାଙ୍ଗନିୟେଇ ଡବ୍ଲୁ. କୋନ୍ୟାକ ଏବଂ ଲେମନେଇ କୋନ୍ୟାକଙ୍କୁ ଧନ୍ୟବାଦ ଜଣାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍