कोन्याक महिलांचं गोंदण : स्मृतिशेष कोंदण

अऱ्हेन ही बाई तिच्या गावातली अखेरची गोंदणारणी. एक वृद्ध पारंपरिक कलाकार.

कोन्याक समुदायाचं असतं, तसं तिचं गवतानं शाकारलेलं झोपडीवजा घर. या लंबुडक्या खोपटाच्या अंगणात बसून ही ऐंशी वर्षांची वद्ध बाई गातेय, ते गाणं जे कधीकाळी गोंदता गोंदता गायलं जायचं -

ऱ्हैं-अम् मन्यूँ ही कोणेएकेकाळची राजकुमारी. तिची आठवण ताजी ठेवणारं हे गाणं. ही राजकन्या मांडीवर गोंदवून घेतेय. अशाप्रसंगी तिनं शेतात जाऊ नये. चिलाम् मध्येच रहावं. (चिलाम् हे एका मोरूंगचं नाव. मोरूंग म्हणजे पुरुषांचं विश्रांतीस्थान).

कोन्याक हा समुदाय नागालँडमधील अनुसूचित आदिवासी जमातीत गणला जातो. या समुदायातील लोक आयुष्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर अंगावर गोंदून घेत. ही प्रथा जणू या समाजाचं एक सांस्कृतिक चिन्ह-निशानीच होती. पण ही ओळख हळूहळू काळासोबत मिटत गेली. विशेषत: १९६० मध्ये या प्रथेवर सावट आलं. पुढं दशकभर ती प्रथा कशीबशी टिकली नि १९७० मध्ये त्यावर पुर्णत: बंदीच आली. हा परिणाम होता ख्रिस्ती धर्म व कोन्याक विद्यार्थी संघटनेनं या समाजावर टाकलेल्या प्रभावाचा.

“पण तोपर्यंत, कोन्याक मुली गोंदायची कला शिकत होत्या. तो आमच्या संस्कारांचाच एक भाग होता.” अलोह ग्नोवांग सांगतात. दुसरीकडे त्यांच्या आईचं गाणं सुरूच असतं. अलोह शियांगहाचिंगन्यू या गावचे विद्यमान प्रमुख (आंघ) आहेत. हे तेच गाव जिथं अऱ्हैन पिकून ऐंशी वर्षांची झाली. जिथं १९६७-६८ दरम्यान तिनं शेवटची गोंदणनक्षी रेखली.

अर्धशतक उलटलंय गोंदणकलेच्या ऱ्हासाचं. नि 'पारी'नं एप्रिलच्या चकचकीत उन्हात मोन जिल्ह्यातील शियांगहाचिंगन्यू ची अऱ्हेन व या गावापल्याडच्या अन्य गोंदणारणींची भेट घेतली. हे गाव नि परिसर भारत-म्यानमारच्या सिमाप्रदेशाचा भाग.

ओलेआंग उत्सव साजरा करायला जवळपास ५,००० लोक जमलेले. हा कोन्याक जमातीचा खास सण. तो वसंत ॠतूत साजरा होतो. या काळात नव्या ‘झूम’ शेतात पेरणी झालेली असते. डोंगरी भागात प्रामुख्यानं ‘झूम कल्टिवेशन’ अर्थात आळीपाळीनं डोंगरी रानांत मशागत होते. कारण उंचसखल भागात जमिनींचा पोत बदलतो. त्यामुळं दरवर्षी वेगवेगळी जमीन मशागतीसाठी घेतली जाते. अशा रानांत पेरलेलं बीज फळावं यासाठी ओलेआंग उत्सवात कास्तकार एकत्र येतात, परमेश्वराची कृपा पिकपाण्यावर रहावी यासाठी साकडं घालतात.

अलोह ग्नोवांग हे इथले आंघ अर्थात गावप्रमुख, त्यांच्या घराजवळच्या पटांगणात हळूहळू गर्दी जमतेय. या जमावात खास कोन्याक् पोशाखातली मंडळी लक्ष वेधून घेतात. ही पारंपरिक वेशातली मंडळी कलाकार आहेत, ती उत्सवात खास पेशकश करायला आलीत. उत्सव अजून सुरू व्हायचाय. पण वसंत ॠतूच्या सुरेख हवेत स्थानिक संगीताचे सूर मिसळल्यानं माहौल अगदी बहरलाय.

नागालँडमधील कोन्याक समुदायांची गावं बव्हंशी डोंगरमाथ्यावर असतात. शियांगहाचिंगन्यू हे गावही असंच उंचावर वसलंय. शतकानुशतके या भागात गावं अशी टेकड्यांवर वसलीत. हेतू हा की शत्रुपक्ष चाल करून येतोय, हे दूरुनच हेरता यावं. गावात इथंतिथं 'मोरूंग' दिसतात. मोरूंग म्हणजे असा ठिय्या जिथं केवळ पुरुषच जमतात. ही जागा ओळखण्याचं चिन्ह – प्राण्यांच्या कवट्यांनी सजवलेली भिंत. ही भिंत गतकाळातील शिकारींच्या आठवणींची निशानी. हे मोरूंग म्हणजे बांबूंपासून बनवलेली एक प्रशस्त झोपडीच. पूर्वी केवळ पुरूषच मोरुंगच्या ठिकाणी येत, हल्ली स्त्रियांनाही ती मुभा आहे. पण खरेतर मोरुंगचं महत्त्व हे की इथं तरुण कोन्याक पुरुषांवर संस्कार होत. त्यांना कोन्याकांच्या रितिभातींचा इथंच परिचय होत असे. आता मात्र मोरूंग, ‘रात गई, बात गई’ अशा निव्वळ पुरुषांच्या गप्पाटप्पांचा चावडीवजा ठिय्या झालंय.

या जिल्ह्यांतील गावागावात अजूनही परंपरेनं चालत आलेले आंघ गावप्रमुखच सन्माननिय. शिवाय अलीकडील ग्राम परिषदांतूनही निवडून आलेल्यांनाही मानाचं स्थान आहे. हे गाव त्याला अपवाद नाही. कोन्याक समुदायाचा मुख्य व्यवसाय शेती. मुख्य पीक – भात. आंघ अर्थात पारंपरिक गावमुखियाच्या हा या जमिनीचा राखणदार असतो आणि बाकीचे लोक ती जमीन कसतात.

ओलेआंग साजरा करायला आलेली काही मंडळी इकडं तिकडं टहळताहेत, नि काही सावलीला बसलीत.

अऱ्हेन आजीनं आपलं गाणं थांबवलं. ती आता गोंदण्याची प्रथा समजावू लागली. या कामाची पहिली पायरी भट्टीत कोळसा शिलगावणे. या कोळशावर एक भांड उपडं ठेवतात. जसजसा भट्टीचा धूर निघतो, उपड्या भांड्यात काजळी साचत जाते. मग ही काजळी खरवडून काढायची. काजळीनं त्वचेवर नक्षीचा नमुना रेखायचा. मग कोन्याक कलाकार यिंग [स्ट्रोबिलँथिस पेन्स्टेमोनॉइड्स] झाडाच्या काट्यानं त्वचा कोरतात, हळूवारपणे काटा रोवून नक्षी काढतात.

एक छोटीशी नवशिकी पोर होती ती, त्यामुळं हात थरथरत होते, मनात चलबिचल होत होती. जेव्हा ती हे काम शिकली; “आईनं मला ही कला शिकवली.” ८६ वर्षांची अऱ्हेन आजी सांगते.

“यिंगच्या झाडात काळी शाई असते,” अऱ्हेन आजी गोंदण्याची किचकट कला समजावते. गोंदण्यासाठी आवश्यक काट्यांसोबतच ही शाई देखील गोळा केली जायची. मग बोरूगत काटा शाईत बुडवून कातडीवर टोचत टोचत नक्षी रेखायची. “कातडीतनं आलेलं रक्त शाईत मिसळून गडद रंग बनायचा,” ती सांगते. नक्षी आकाराला येईल तसतसं तिथं कोमट पाण्यात भिजवलेल्या मऊ फडक्यानं पुसायचं. एक एक गोंदण काढायला दिवसच्या दिवस खपायचा.

अऱ्हेन आजीचा नवरा पंचक्रोशीतील सहा गावांचा मुखिया. या गावांमध्ये जाऊजाऊन तिनं १४० माणसं गोंदलीत. इतक्यांना गोंदलं, पण पहिलं गोंदणं ती अजूनही विसरलेली नाही. “पहिल्यांदा मी गोंदलं होतं एका मुलीच्या मांडीवर नि एका पोराच्या छातीवर.” या आठवणीनं तिच्या चेहऱ्यावर हसू तरळतं.

स्त्रिया व पुरुषांच्या गोंदण नक्षी एकसारख्याच नसत. वेगळ्या असत. महिला आयुष्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर वेगळी नक्षी गोंदून घेत – न्हान आल्यावर वेगळी नि लग्न झाल्यावर निराळी. काही बायका आपल्या नवऱ्यांच्या एखाद्या कर्तबगारीची आठवण म्हणूनही त्या त्या प्रसंगाची निशाणी गोंदूण घेत.

“कोन्याक बाईची जिंदगी वाटावळणांनी बदलत जाते. ती बापाच्या कुळात जन्म घेते, नि लग्नानंतर दुसऱ्या कुळात जाते. पण तिच्यासोबत असते लग्नापूर्वी तिनं गोंदूण घेतलेली निशाणी. ही निशाणीच आयुष्यभर तिची सोबत करते, अगदी मृत्यूनंतरही. ती गोंदण खूण सांगते ही कोण, कुठली, कोणाची. तिच्या आदीम कुळाचा ठसा कायम तिच्या अंगावरच राहतो.” एमो कोन्याक सांगते.

एमो मोन जिल्ह्यातली. इथलीच असल्यानं तिच्या स्मृतीपटलावरही आज्यापणज्यांची गोंदण नक्षी कोरलीये. “लहाणपणी अनेकदा मी गोंदवण्याच्या कहाण्या ऐकल्यात. कसं गोंदायचे, किती दुखायचं, तरीही गोंदून झाल्यावर कसं गौरवास्पद वाटायचं. असे किस्से लोककथांगत सांगितले जात. ते सांगणारांच्या हावभावात विस्मय नि आदर असे. माझ्यासाठी ही गोंदणं जणू आठवणीचे नकाशेच आहेत, हे गोंदण केवळ कातडीवर उमटत नव्हतं, तर तो वंशवेलीचं नामोनिशान नोंदणारा चित्रमय दस्तावेजच असे” पेशानं संशोधक असलेली ३२ वर्षीय एमो सांगते.

कोन्याक ही लढाऊ जमात. शत्रुंची मुंडकी छाटणं ही कोन्याकांची खूण. बऱ्याचदा युद्धांतील विजय साजरा करण्यासाठी निशाणी म्हणून कोन्याक् पुरूष गोंदूण घेत. या एकाच तथ्याला महत्त्व मिळालं. त्यामुळं कोन्याक गोंदणांवरील संशोधन व कथनात स्त्रियांना स्थानच मिळालेलं नाही. असं एमो मानते. तिला आपल्या आजीनं सांगितलेल्या गोंदणगोष्टी आठवतात. “आजी नेहमी सांगायची, गोंदूण घेणं किती वेदनादायक असे, कशी कातडी रक्तबंबाळ व्हायची, गोंदल्याजागी कशी सूज यायची, नि तरीही गोंदूण झाल्यावर कसा अभिमान वाटायचा, आपण अधिक सुंदर झालो या भावनेनं कसं मन पिसासारखं हलकं व्हायचं.”

याच गावात जवळच राहणारी ज्ञोंफे, आता वयाच्या सत्तरीत आहे. तिनंही गोंदणकला शिकून घेतली, ज्ञोंफेची थोरली बहिण व चुलत बहिणींनी तिला गोंदणं शिकवलं. ज्ञोंफेच्या बहिणींनी ही कला आपल्या आईकडून शिकलेली. इतक्या वाटावळणांनी ती ज्ञोंफेपर्यंत आली. पण ज्ञोंफेला स्वत; मात्र गोंदण नक्षी रेखायची संधी मिळाली नाही. कारण तो मान केवळ 'राणी'चा. 'आंघ'च्या (गावमुखियाच्या) प्रथम पत्नीचा. 'राणी' गोंदणकाम करे, तेव्हा तिच्या स्वयंपाकासाठी सरपण आणणं, स्वयंपाक करणं नि ज्यांच्यावर गोंदण केलं जायचं, त्यांना घट्ट धरून ठेवणं, ही मदतनिसाची जबाबदारी ज्ञोंफेनं निभावलीय. गोंदताना असह्य वेदना होत, अशा विव्हळणारांना आठवत ज्ञोंफे त्यांची नक्कल करते. नि त्या जुन्या आठवणींवर फस्सकन हसते.

'पारी'नं ज्ञोंफेची भेट घेतली, तेव्हा ती 'आंघ'च्या कुंपणातील एका बांबुच्या झोपडीत बसलेली. ती सौम्य स्वरांत बोलली, अनेकदा बाहेरील उत्सवाच्या गलबलाटात तिचे शब्द विरून जात होते. आम्ही फोटोंसाठी तिची परवाणगी मागताच ती आनंदानं राजी झाली, नि पारंपारिक पोशाख व दागिणे घालून आली.

ज्ञोंफेचे खांदे व हातापायांवरील गोंदण लग्नाआधीचं. ही गोंदणं तिला दागिणे-आभूषणांसारखी वाटतात. ती म्हणते, "त्या काळी आमच्या अंगावर आखूड कपडे असत. त्यामुळं ही गोंदणंच तेव्हा आमचं अंग झाकायचं काम करत." खांद्यावरचं गोंदण ज्ञोंफेला विशेष प्रिय. "ते माझ्या बहिणीनं गोंदलंय" ती हसत सांगते, "म्हणूनच ते माझ्यासाठी खासए"

नागालँडच्या मोन जिल्ह्यातील लिएंघा हे तिचं मुळ गाव. तिथंच तिनं बालवयात पहिल्यांदा गोंदवून घेतलेलं. "तेव्हा इतकं दुखलेलं, की मी भोकाड पसरून रडलेले" ती सांगते.

लग्नानंतर ज्ञोंफेनं पहिलं गोंदून घेतलं मांडीवर. ही नक्षी राणीनं, म्हणजे आंघच्या पहिल्या पत्नीनं गोंदलेली. ही राणी होती अऱ्हेन आजी ज्ञोंफेची सख्खी बहीणच. परिपाठानुसार कोन्याक समुदायात 'आंघ'ना एकाहून अधिक लग्नाची मुभा होती. बाकी समाज एकपत्नीत्वच पाळतो.

दुसरी पत्नी असल्यानं ज्ञोंफेला गोंदण कला आजमावण्याची संधी मिळाली नाही. शियांगहाचिंगन्यू गावातील स्वैपाकघरांत नि शेतात ती राबली व कुटुंबातल्या पोराबाळांचं तिनं पालनपोषण केलं.

नागालँडमधील टामलू, काँचिंग, वॉक्चिंग व वॉनचिंग यासारखी गावं सर्वप्रथम बाप्टिस्ट मिशनच्या संपर्कात आली. खिस्ती धर्माच्या आगमनानं कोन्याक् लोकांच्या जीवनशैलीत आमुलाग्र बदल घडवून आणला. शिआंगहाचिंगन्यू गावातील एक शेतकरी कैथयी कोन्याक पुर्वीच्या पारंपरिक औषधोपचारांबद्दल सांगतात, “त्या काळी ना आम्ही कधी दवाखान्यात जायचो ना आम्हाला डॉक्टरांची माहिती होती,” ते म्हणतात, “तेव्हा आमच्या समाजातच पारंपरिक वैदू-भगत होते.”

बाप्टिस्ट मिशनमुळं स्थानिकांना आधुनिक उपचारांची ओळख झाली. शिवाय या मिशनच्या शिक्षणप्रसाराच्या कार्यामुळं नवा शिक्षित वर्ग तयार झाला. त्यातून १९४६ मध्ये कोन्याक स्टुडंट्स युनियची स्थापना झाली. या विद्यार्थी संघटनेनं सामाजिक व धार्मिक उपक्रमांना चालना देण्याचा निर्णय घेतला. कोन्याक समाजातील गोंदणांचा संबंध युद्धात या समाजानं केलेल्या शिरच्छेदांशी असल्यानं ही प्रथा टाकावू मानन्याची भूमिका या विद्यार्थी संघानं घेतली. १९६० मध्ये गोंदण्याची रूढी सोडण्याचा ठराव मंजूर करण्यात आला. गोंदणं ही एकप्रकारची मुर्तीपूजक प्रथाही मानली जात होती. कोन्याक पूर्वी निसर्गपूजा करत. या दोन्ही आराधना पद्धतींना नव्या ख्रिस्ती पद्धतीनं टाकाऊ मानलं. अशी नोंद फेजिन कोन्याक यांच्या 'द कोन्याक्स: लास्ट ऑफ द टॅटूड हेडहंटर्स' या पुस्तकात आढळते.

आजकाल, एमोच्या मते कोन्याक समुदायातली बहुतेक तरूण पोरंपोरी पारंपारिक गोंदण नक्षीऐवजी सोशल मीडिया, ग्लोबल ट्रेंडचा प्रभाव म्हणा किंवा वैयक्तिक ठसा उमटलवण्याच्या मिशानं फॅशनेबल टॅट्यू गोंदून घेतात.

कोन्याक गोंदणकला मात्र आता केवळ काही वृद्धांच्या कातडीवरच उरलीय. ही कलाकुसर आता केवळ अऱ्हेन व ज्ञोंफे सारख्या वृद्ध महिलांच्या काळजातच चिरंतन वसलीय, जी त्यांनी बालपणात शिकून घेतली, नि ती आता त्यांच्या गाण्यांतून वाऱ्यावर वाहताना कोणेएकेकाळच्या राजकुमारीला विश्रांतीचा सल्ला देतेय, कारण गोंदणं ही तशी प्रत्यक्ष वेदनादायक नि काळाच्या उदरात गुडूप होत चाललेली एक वेदनाच तर आहे.

या वृत्तांकनासाठी केलेल्या बहुमुल्य सहकार्यासाठी सर पेइहवांग वांगसा कोन्याक, पांगनीई डब्ल्यू कोन्याक आणि लेमनेई कोन्याक यांचे विशेष आभार.

अनुवाद : प्रशांत खुंटे