કોન્યક સમુદાયમાં છૂંદણાં: સંભારણાંના નકશા

આરહેન તેમના ગામમાં એકમાત્ર એવા વ્યક્તિ બચ્યા છે જેઓ એક સમયે ટેટૂ કલાકાર હતાં.

કોન્યક શૈલીમાં બનેલી લાંબી અને ઘાસના છાપરાવાળી ઝૂંપડીની બહાર બેઠેલાં, એંસી વટાવી ચૂકેલાં આરહેન એક ગીત ગાઈ રહ્યાં છે. આ ગીત તેઓ બાળપણમાં શીખ્યાં હતાં, જે ખાસ કરીને ટેટૂ બનાવતી વખતે ગાવામાં આવે છે.

આ ગીત રેન-આમ માન્યુ વિષે છે, જેઓ એક રાજકુમારી છે જેઓ ટેટૂ ચિતરાવી રહ્યાં છે, અને ચિલામ એ મોરુંગ (પુરુષોનું પરંપરાગત મિલનસ્થળ)નું નામ છે.

કોન્યક લોકો (જેઓ નાગાલેન્ડમાં અનુસૂચિત જનજાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે) માટે, જીવનના વિવિધ તબક્કે અને અલગ-અલગ પ્રસંગોએ ટેટૂ બનાવવાં એ તેમની સાંસ્કૃતિક ઓળખનો હિસ્સો હતો. જોકે, 1960 અને 1970ના દાયકામાં આ પ્રથા ધીમે ધીમે લુપ્ત થતી ગઈ. ત્યાર પછીના એકાદ દાયકા સુધી આ સિલસિલો ચાલ્યો, પણ 1970માં તેના પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ આવી ગયો. ખ્રિસ્તી ધર્મના આગમન અને કોન્યક સ્ટુડન્ટ્સ યુનિયનના પ્રભાવને કારણે આ પ્રથાનો અસ્ત થયો અને છેવટે તેનો અંત આવ્યો.

આરહેન (જેઓ હવે 80 વર્ષનાં છે)ના દીકરા અને શિયાંઘાચીંગન્યુ ગામના વર્તમાન ‘અંગ’ (ગામના વડા) આલોહ ન્ગોવાંગ જણાવે છે કે, ત્યાં સુધી કોન્યક યુવતીઓ તેમના શિક્ષણના ભાગરૂપે ટેટૂ બનાવતાં શીખતી હતી. તેમનાં માતા ગાવાનું ચાલુ રાખે છે, જેમણે છેલ્લું ટેટૂ 1967-68માં બનાવ્યું હતું.

અડધી સદી પછી, એપ્રિલની એક હૂંફાળી સવારે, પારીની ટીમે મોન જિલ્લાના ઉપરના વિસ્તારમાં આવેલા શિયાંઘાચિંગન્યુ ગામમાં રહેતાં આરહેન અને અન્ય ટેટૂ કલાકારોની મુલાકાત લીધી. આ ગામ મ્યાનમાર સાથે ભારતની સરહદ નજીક આવેલું છે.

આશરે 5,000 રહેવાસીઓ ‘ઓલીયાંગ’ ઉજવવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા − જે કોન્યક લોકોનો છ દિવસનો તહેવાર છે. વસંતઋતુમાં દર વર્ષે ઉજવાતા આ તહેવારમાં, સમુદાયના લોકો નવા ઝૂમ ખેતરોમાં બીજ વાવ્યા પછી સારા પાક માટે દેવતાઓના આશીર્વાદ લેવા એકઠા થાય છે. નાગાલેન્ડમાં, આ સમુદાયો આજે પણ ઝૂમ (સ્થળાંતરિત ખેતી) પ્રથા પર અમલ કરે છે.

આસપાસના ગામોમાંથી લોકો અંગના નિવાસસ્થાન નજીક આવેલી મેદાનમાં ઉમટી પડ્યા હતા. ઘણા લોકો, ખાસ કરીને કલાકારો, કોન્યક પરંપરાગત પોશાકમાં સજ્જ હતા. ઉત્સવની સત્તાવાર શરૂઆત થવાની બાકી હતી; પણ વસંતની ખુશનુમા હવા ધીમે ધીમે સંગીતના સૂરોથી જીવંત થઈ રહી હતી.

નાગાલેન્ડના મોટાભાગના કોન્યક ગામોની જેમ, શિયાંઘાચીંગન્યુ પણ ટેકરીની ટોચ પર વસેલું છે. સદીઓ પહેલાં આ જગ્યા એટલા માટે પસંદ કરવામાં આવતી જેથી દુશ્મનને દૂરથી જ જોઈ શકાય. ગામમાં ઠેર-ઠેર ‘મોરુંગ’ જોવા મળે છે − જે એક સમયે માત્ર પુરુષો માટેનું મિલનસ્થળ હતું. તેની દીવાલો પ્રાણીઓની ખોપરીઓથી શણગારેલી હોય છે, જે ભૂતકાળના શિકારની યાદ અપાવે છે. હવે સ્ત્રીઓ પણ લાકડા અને વાંસની બનેલી આ વિશાળ ઝૂંપડી એટલે કે મોરુંગમાં મુક્તપણે જઈ શકે છે, પરંતુ મોરુંગની મૂળ સંસ્કૃતિ − જ્યાં યુવાન છોકરાઓ કોન્યક મર્દાનગીની રીતભાત શીખતા હતા − તે હવે બાકી નથી રહી. હવે તે માત્ર આરામ કરવા અને ગપ્પાં મારવા માટેનું સ્થળ બની ગયું છે.

જિલ્લાના અન્ય કોન્યક ગામોની જેમ, અહીં પણ સમુદાયમાં વંશપરંપરાગત ગ્રામના વડાની પ્રથા ચાલુ છે, અને સાથે ચૂંટાયેલા સભ્યોવાળી નવી ગ્રામ પરિષદ પણ છે. કોન્યક લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી છે અને મુખ્ય પાક ડાંગર છે. જમીન અંગ (વડા)ની માલિકીની હોય છે અને સમુદાય આ જમીન પર કામ કરીને ગુજરાન ચલાવે છે.

લોકો ઓલીયાંગ તહેવાર માટે આમતેમ ફરી રહ્યા છે અને કેટલાક છાયડામાં આરામ કરી રહ્યા છે.

આરહેન તેમનું ગીત પૂરું કરે છે અને ટેટૂ બનાવવાની પ્રક્રિયાનું વર્ણન શરૂ કરે છે. પહેલું પગલું ભઠ્ઠીમાં કોલસાનો ટુકડો ગરમ કરવાનું છે, જેના પર એક ખાલી વાસણ મૂકવામાં આવે છે. ધુમાડો ઉપર ચઢે છે અને વાસણની અંદર મેશ જમા થાય છે, જેને પછી ઉખેડીને ચામડી પર ટેટૂની ડિઝાઇન બનાવવા માટે વપરાય છે. ત્યારબાદ, કોન્યક કલાકારો ‘યિંગ’ વૃક્ષના કાંટાનો ઉપયોગ ચામડીને છૂંદવા અથવા હથોડીની જેમ ઠપકારવા માટે કરે છે.

એક યુવતી અને આ કળામાં શિખાઉ તરીકે, આરહેન હાથ અજમાવતાં ખૂબ ગભરાતાં હતાં; 86 વર્ષીય આરહેન યાદ કરે છે, “મારાં ‘અન્યા’ [માતા]એ મને શીખવ્યું હતું.”

ટેટૂ બનાવવાની ઝીણવટભરી વિગતો સમજાવતાં આરહેન આગળ કહે છે, “યિંગના ઝાડમાં કાળી શાહી હોય છે.” આ શાહી અને કાંટા − ટેટૂ માટેનાં જરૂરી સાધનો − એકઠાં કરવામાં આવતાં. પછી તેઓ કાંટાને શાહીમાં બોળીને ઠપકારવાનું શરૂ કરતાં. તેઓ કહે છે, “લોહી અને શાહી ભળીને ઘેરો રંગ બનતો.” જે જગ્યાએ ટેટૂ બનાવ્યું હોય ત્યાં નવશેકા પાણીમાં બોળેલું નરમ કપડું ફેરવીને સાફ કરવામાં આવતું. એક જ ટેટૂ બનાવવામાં સામાન્ય રીતે આખો દિવસ નીકળી જતો.

આરહેને કુલ 140 લોકોના શરીર પર ટેટૂ બનાવ્યાં છે, જેના માટે તેઓ છ ગામોમાં ફર્યાં હતાં જ્યાં તેમના પતિ વડા હતા. પરંતુ તેમને હજી પણ પોતે બનાવેલાં સૌથી પહેલાં ટેટૂ યાદ છે. માત્ર યાદગીરી બની ગયેલી સ્મૃતિને વાગોળીને સ્મિત કરતાં તેઓ કહે છે, “એક છોકરીના પગ પર અને એક છોકરાની છાતી પર.”

સ્ત્રીઓ અને પુરુષો માટેનાં ટેટૂ હંમેશાં અલગ રહ્યાં છે. સ્ત્રીઓ તેમના જીવનના વિવિધ તબક્કે − જેમ કે યુવાનીમાં પ્રવેશતી વખતે કે લગ્ન સમયે − ટેટૂ બનાવતી. તેમનાં કેટલાંક ટેટૂ પરિવારના પુરુષ સભ્યોની સિદ્ધિઓની યાદગીરી પણ હતાં.

અમો કોન્યક કહે છે, “કોન્યક સ્ત્રીનું જીવન અનેક પરિવર્તનોમાંથી પસાર થાય છે. પિતાના કુળમાં જન્મીને, તે લગ્ન કરીને બીજા કુળમાં જાય છે. છતાં, લગ્ન પહેલાં તેને મળેલું ટેટૂ એકમાત્ર એવી વસ્તુ છે જે જીવનભર અને મૃત્યુ પછી પણ તેની સાથે રહે છે. આ એક એવું નિશાન છે જે બદલાતું નથી, જે તેને કહે છે કે તે કોણ છે અને ક્યાંથી આવી છે.”

મોન નિવાસી 32 વર્ષીય સંશોધક અમો પ્રેમપૂર્વક ઉમેરે છે કે તેમણે તેમનાં દાદા-દાદી પર ટેટૂ જોયાં હતાં. “બાળપણમાં, હું ઘણી વાર ટેટૂ વિષેની વાતો સાંભળતી − તે કેવી રીતે થતું, તેમાં કેટલું દર્દ થતું અને તે પછી લોકો કેટલું ગૌરવ અનુભવતા વગેરે. આ વાતો લોકકથાઓની જેમ પેઢી દર પેઢી ઉતરી આવતી, અને હંમેશાં આદર અને અચરજ સાથે કહેવામાં આવતી. મારા માટે, આ છૂંદણાં સ્મૃતિઓના નકશા જેવાં હતાં, જે માત્ર તેમની ચામડી પર જ નહીં પણ તેમના અસ્તિત્વમાં પણ કોતરાયેલાં હતાં.”

કોન્યક લોકો પરંપરાગત રીતે ‘હેડહન્ટર્સ’ (માથાનો શિકાર કરનારા) હતા. સફળ યુદ્ધ પછી વિજયની નિશાની તરીકે પુરુષોની ચામડી પર ટેટૂ કોતરવામાં આવતાં. અમો કહે છે કે, આ જ કારણસર કોન્યક ટેટૂ વિસેનાં સંશોધનો અને વાર્તાઓમાં સ્ત્રીઓ ઘણી વાર બાકાત રહી ગઈ છે. અમો તેમનાં દાદી દ્વારા કહેવામાં આવેલી ટેટૂની વાતો યાદ કરે છે, “તેઓ મને ઘણી વાર કહેતાં કે આ પ્રક્રિયા કેટલી પીડાદાયક હતી, ચામડીમાંથી કેવી રીતે લોહી નીકળતું અને સોજો આવી જતો, છતાં ત્યાર પછી તેઓ કેટલું ગૌરવ અને સુંદરતા અનુભવતાં.”

આ જ ગામમાં થોડે દૂર ન્ગોન્ફે રહે છે, જેઓ હવે સિત્તેર વર્ષનાં છે. તેમણે પણ તેમનાં મોટાં બહેન અને પિતરાઈ બહેનો પાસેથી ટેટૂની કળા શીખી હતી, જેઓ તેમનાં માતા પાસેથી શીખ્યાં હતાં. જોકે, તેમને ક્યારેય આ કળા અજમાવવાની તક મળી નહીં કારણ કે તે માત્ર ‘રાણી’ − એટલે કે પ્રથમ પત્નીનો જ લહાવો ગણાતો. ન્ગોન્ફે રાણીને ટેટૂ બનાવવામાં મદદ કરતાં − જેમ કે કાંટા ભેગા કરવા, કલાકાર માટે રસોઈ કરવી અને જે વ્યક્તિ ટેટૂ બનાવડાવી રહી હોય તેને પકડી રાખવી, જેથી તે પીડામાં બહુ હલે નહીં. વાત કરતી વખતે ન્ગોન્ફે ચહેરા પર દર્દનો ભાવ લાવે છે અને પછી આ જૂની યાદ પર ખડખડાટ હસી પડે છે.

જ્યારે ‘પારી’એ તેમની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેઓ અંગના આંગણામાં આવેલી અનેક ઝૂંપડીઓમાંની એક વાંસની ઝૂંપડીમાં બેઠાં હતાં. તેઓ ધીમા અવાજે બોલે છે અને તેમનો અવાજ ક્યારેક ઉત્સવના મેદાનમાંથી આવતા મોટા અવાજોમાં દબાઈ જાય છે. જ્યારે અમે તેમનો ફોટો લેવાનું કહ્યું, ત્યારે તેઓ રાજીખુશીથી ઊભાં થયાં અને વધુ સારો પરંપરાગત પોશાક અને ઘરેણાં પહેરવા ગયાં.

તેમના ખભા, પગ અને હાથ પરના ટેટૂ લગ્ન પહેલાંના છે. તેઓ કહે છે કે ટેટૂ ઘરેણાં જેવાં હતાં, અને ઉમેરે છે કે, ‘તે દિવસોમાં અમે જે કપડાં પહેરતાં તે ટૂંકાં હતાં, તેથી ટેટૂ અમારું શરીર ઢાંકવાનો એક રસ્તો હતો.’ ન્ગોન્ફેનું મનપસંદ ટેટૂ તેમના ખભા પરનું છે. ‘તે મારી એક બહેને બનાવ્યું હતું,’ તેઓ સ્મિત સાથે કહે છે, ‘એટલે જ તે મારું પ્રિય છે.’

તેમણે નાગાલેન્ડના મોન જિલ્લામાં આવેલા તેમના વતન લિયાંઘા ગામમાં નાનપણમાં પહેલું ટેટૂ બનાવ્યું હતું. તેઓ ઉમેરે છે, “તેમાં બહુ દુખતું, હું રડી પડતી.”

લગ્ન પછી, તેમણે પહેલું ટેટૂ તેમની જાંઘ પર કરાવ્યું હતું, જે રાણી અને અંગની પ્રથમ પત્ની આરહેને બનાવ્યું હતું. યોગાનુયોગે આરહેન તેમનાં પોતાનાં બહેન હતાં. પરંપરાગત રીતે, કોન્યક વડા (અંગ) એકથી વધુ વાર લગ્ન કરી શકતા હતા, જોકે બાકીનો સમાજ એક પત્નીત્વમાં માનતો હતો.

બીજી પત્ની તરીકે, ન્ગોન્ફેને ક્યારેય ‘તુ’ (ટેટૂ) બનાવવાનો મોકો મળ્યો નહીં. શિયાંઘાચીંગન્યુમાં, તેઓ રસોડામાં અને ખેતરોમાં કામ કરતાં અને ઘરનાં બાળકોની સંભાળ રાખતાં.

નાગાલેન્ડમાં, તામલુ, કાંગચિંગ, વાકચિંગ અને વાંચિંગ જેવા ગામોનો બાપ્ટિસ્ટ મિશન સાથે સૌથી વહેલો સંપર્ક થયો હતો. ખ્રિસ્તી ધર્મના આગમનથી કોન્યક જીવનશૈલીમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું. શિયાંઘાચીંગન્યુના ખેડૂત કૈથેઈ કોન્યક એ દિવસોને યાદ કરે છે જ્યારે કોન્યક સમાજમાં પરંપરાગત વૈદું (ઉપચાર પદ્ધતિઓ) સામાન્ય હતું. તેઓ કહે છે, “અમારી પાસે ડૉક્ટરો ન હતા કે અમે હોસ્પિટલોમાં જતા ન હતા. અમારા સમુદાયમાં જ વૈદું કરનારા લોકો હતા.”

બાપ્ટિસ્ટ મિશનને કારણે શિક્ષિત યુવાનોનો એક નવો વર્ગ તૈયાર થયો, જેમણે 1946માં કોન્યક સ્ટુડન્ટ્સ યુનિયનની રચના કરી અને સામાજિક તથા ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓને વેગ આપવાનું નક્કી કર્યું. યુનિયને ટેટૂ સામે કડક વલણ અપનાવ્યું કારણ કે તે ‘હેડહન્ટિંગ’ (માથાના શિકાર) સાથે સંકળાયેલું હતું, અને 1960માં ટેટૂ વિરુદ્ધ ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો. ફેજિન કોન્યક તેમના પુસ્તક ‘ધ કોન્યક્સ: લાસ્ટ ઓફ ધ ટેટૂડ હેડહન્ટર્સ’માં લખે છે કે, ટેટૂને અધાર્મિક પ્રથા તરીકે ચિતરવામાં આવી, અને એજ હાલ તેમની પૂજા પદ્ધતિ ‘એનિમિઝમ’ (પ્રકૃતિ પૂજા)નો પણ થયો.

આજે, અમોના જણાવ્યા મુજબ, સમુદાયના મોટાભાગના યુવાનો પરંપરાગત રીતે કરવામાં આવતી કોન્યક ડિઝાઇનને બદલે સોશિયલ મીડિયા, વૈશ્વિક ટ્રેન્ડ્સ અથવા વ્યક્તિગત પસંદગીથી પ્રેરિત આધુનિક અથવા ફેશનેબલ ટેટૂની ડિઝાઇન પસંદ કરે છે.

કોન્યક ટેટૂ હવે માત્ર સમુદાયના વડીલોની ચામડી પર જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે; અને આ પ્રથા આરહેન અને ન્ગોન્ફે જેવા લોકોના હૃદયમાં જીવંત છે જેમણે બાળપણમાં તેને શીખી હતી, તથા તેમનાં ગીતોમાં પણ, જેમાં રાજકુમારીઓને આ પીડાદાયક પ્રક્રિયા પછી આરામ કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

પત્રકાર આ વાર્તામાં મદદ કરવા બદલ શ્રી પીહવાંગ વાંગસા કોન્યક, પાંગનીયી ડબલ્યુ કોન્યક અને લેમનેઈ કોન્યકનો આભાર માને છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ