કોળી મહિલાઓ: માછલી, મિત્રતા અને સંઘર્ષનો જુસ્સો

એક હુંફાળી સોમવારની સવારે 7 વાગ્યે, વંદના કોળી અને ગાયત્રી પાટીલ મુંબઈના સસ્સૂન ડૉક પર જેટી પર ચિંતાતુર થઈને માછલી લઈ આવતી બોટ આવી છે કે કેમ તેની રાહ જોઈ રહ્યાં છે.

તે સવારે તેઓ માછલી લેવા માટે કોલાબાના કોળીવાડા વિસ્તારમાં આવેલા તેમના ઘરથી લગભગ બે કિલોમીટર ચાલીને ડૉક પર આવ્યાં છે. અઠવાડિયામાં પાંચ દિવસ તેમનો આ નિત્યક્રમ રહે છે – તાજી માછલી ખરીદવી અને નજીકના બજારમાં વેચવી. (તેઓ કહે છે કે મંગળવાર અને ગુરુવારે ઘણા લોકો માછલી ખાતા નથી, તેથી વેચાણ ઓછું હોય છે).

53 વર્ષીય વંદના કહે છે, “રવિવારે અમારો ધંધો સૌથી વધુ થાય છે, પણ ગઈકાલે મને નફો નસીબ નહોતો થયો. મારે તે નુકસાનની ભરપાઈ કરવી પડશે નહીંતર આ અઠવાડિયે અમારે રેશન મેળવવું અઘરું થઈ પડશે.” તેઓ અને 51 વર્ષીય ગાયત્રી બંને કોળી સમુદાયનાં છે (જે મહારાષ્ટ્રમાં પછાત વર્ગ તરીકે સૂચિબદ્ધ) અને 28 વર્ષથી ગાઢ સહેલીઓ છે.

જેટી પર, બોટ આવવા લાગે છે અને ત્યાં રાહ જોઈ રહેલી લગભગ 40-50 મહિલાઓ માછલીના હરાજી કરનારાઓ – વચેટિયાઓ જેઓ બોટ માલિકો અથવા માછીમારો માટે માછલી વેચે છે – ની આસપાસ ભેગી થવા લાગે છે. વંદના કહે છે, “ચલ, આતા દે 200 મધે [ચાલ હવે, 200માં આપી દે].” તેઓ ઝીંગાના નાના હિસ્સા માટે 240 રૂપિયામાં સોદો કરે છે. સવારે લગભગ 9 વાગ્યા સુધીમાં, વધુ ભાવતાલ કર્યા પછી, તેઓ અને ગાયત્રી ઝીંગા, નાના ઝીંગા અને બોમ્બિલ ખરીદે છે. દરરોજ જે ભાવ હોય તેના આધારે, તેઓ સામાન્ય રીતે દરેક વખતે કુલ 7 થી 10 કિલો માછલી ખરીદે છે.

વંદના ગાયત્રીને ઇશારો કરે છે: “ઘેતલા, નિઘુયા (લઈ લીધું, ચાલો નીકળીએ).”

વંદના કહે છે, “અમે વધારે ખરીદી કરી હોત, પરંતુ કોવિડને કારણે અમારો ધંધો ધીમો પડી ગયો છે.” (જુઓ કેટલાં તોફાનો સામે ઝઝૂમે મુંબઈના માછીમારો?). તેઓ સીતા શેલકેના માથા પર માછલીથી ભરેલું વાદળી પ્લાસ્ટિકનું ટબ મૂકવામાં મદદ કરતાં ઉમેરે છે, “લોકો પહેલાં જેટલું અમારી પાસેથી ખરીદતા નથી.” સસ્સૂન ડૉક પર, સીતા અને અન્ય કુલીઓ કોલાબાના માછલી બજાર સુધી ટબ અને ટોપલીઓ ઊંચકીને લઈ જાય છે અને બદલામાં 40-50 રૂપિયા કમાય છે. તે દિવસે, ગાયત્રીએ તેમની ટોપલી ત્યાંથી પસાર થતા એક પાડોશીના ટૂ-વ્હીલર પર મોકલી દીધી હતી.

વંદના કહે છે, “પહેલાં, હું પોતે જ તેને મારા માથા પર ઊંચકી લેતી હતી, પરંતુ મારા હૃદયના ઓપરેશન પછી હું વધુ વજન ઊંચકી શકતી નથી.” એક વાર સીતા તેમના માથા પર ટબ ગોઠવી દે છે, પછી ત્રણેય મહિલાઓ લગભગ બે કિલોમીટર દૂર આવેલા બજાર તરફ ચાલવાનું શરૂ કરે છે. રસ્તામાં તેઓ ફક્ત એક કોલ્ડ સ્ટોરેજની દુકાન સામે થોભે છે, જ્યાં વંદના 10 રૂપિયાની બે નોટ આપીને ભૂક્કો કરેલા બરફની એક મોટી ટોપલી ખરીદે છે.

ડિસેમ્બર 2018માં, વંદનાને એન્જિયોપ્લાસ્ટી કરાવવી પડી હતી. એક રાતે તેમને છાતીમાં દુખાવો થયા પછી તેમના પતિ તેમને દક્ષિણ મુંબઈના નાગપાડા વિસ્તારમાં આવેલી સરકારી જે.જે. હોસ્પિટલમાં લઈ ગયા હતા. ત્યાં પરિવારને જાણ કરવામાં આવી હતી કે વંદનાને હાર્ટ એટેક આવ્યું હતું. તેઓ કહે છે, “ઓપરેશન પછી હું એક લિટર પાણીની બોટલ પણ ઊંચકી શકતી નથી. વળવામાં કે કોઈ પણ પ્રકારની દોડધામ કરવામાં મુશ્કેલી થાય છે. મારી તબિયત ખરાબ હોવા છતાં, મારે મારા પરિવાર માટે કામ કરવું પડે છે.”

ગાયત્રી તરફ જોઈને તેઓ ઉમેરે છે, “તે દરરોજ ડબ્બો [ટિફિન] લઈને હોસ્પિટલ આવતી હતી. જ્યારે હું દાખલ હતી, ત્યારે તે મારા પતિ અને પુત્ર માટે ભોજન મોકલતી હતી. એ જાણીને રાહત થતી હતી કે જ્યારે તે મુશ્કેલ સમયમાંથી પસાર થઈ રહી હતી ત્યારે મેં જેમ તેના પરિવારની સંભાળ રાખી હતી તેમ તે મારા પરિવારની સંભાળ લેશે. અમે બંને ગરીબ હોવાથી, અમે એકબીજાને પૈસાથી મદદ કરી શક્યાં ન હતાં, પરંતુ અમે હંમેશથી જ ગાઢ સહેલીઓ રહી છીએ.”

ગાયત્રી કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પ્રક્રિયાનો ઘા બતાવવા માટે તેમની સાડીનો પાલવ થોડો નીચે સરકાવે છે. તેઓ કહે છે, “મારી દીકરીને કિડનીની જરૂર હતી અને ઈશ્વરની કૃપાથી મારી કિડની સંપૂર્ણ રીતે મેચ થઈ ગઈ. પણ તેણે ઘણું સહન કર્યું. તે દર્દથી રડતી હતી.”

મે 2015માં, ગાયત્રીની 25 વર્ષની પુત્રી શ્રુતિકા સતત અસ્વસ્થ રહેવા માંડી. તેમનો પરિવાર તેમને ઘણાં સ્થાનિક ક્લિનિકમાં લઈ ગયો પરંતુ તાવ ઓછો જ નહોતો થતો. તેમનો ચહેરો કાળો પડી ગયો અને પગમાં સોજો આવી ગયો. પછી પરિવારે તેમને દક્ષિણ મુંબઈની એક સરકારી હોસ્પિટલમાં દાખલ કર્યાં. પરંતુ, શ્રુતિકા કહે છે કે, ત્યાં સારવાર અપૂરતી હતી. તેઓ ઉમેરે છે, “હું પહેલેથી જ ખૂબ બીમાર હતી, તેથી બાબાએ વધુ જોખમ ન લેવાનું નક્કી કર્યું. તે પછી અમે [ખાનગી] બોમ્બે હોસ્પિટલમાં ગયાં.” ત્યાં, શ્રુતિકા અને તેમનાં માતા-પિતાને કહેવામાં આવ્યું કે તેમની બંને કિડનીઓ નિષ્ફળ ગઈ છે અને તેમને ટ્રાન્સપ્લાન્ટની જરૂર છે.

હોસ્પિટલમાં 10 દિવસ રહ્યા પછી અને ચેપનું જોખમ ઘટાડવા માટે કોળીવાડામાં ભાડાના રૂમમાં ત્રણ મહિના એકલાં રહ્યા પછી, આ પરિવારને લગભગ 10 લાખ રૂપિયાનું બિલ આવ્યું. શ્રુતિકા કહે છે, “મમ્મી અને બાબાએ અમારા દરેક પરિચિત પાસેથી પૈસા ઉધાર લેવા પડ્યા. મને ડાયાલિસિસ પર રાખવામાં આવી હતી. અમારા સંબંધીઓએ અમને મદદ કરી હતી અને બાબાએ તેમના એક માલિક પાસેથી [ 3 લાખ રૂપિયાની] લોન લીધીહતી.” આ પરિવારને એક એન.જી.ઓ. તરફથી પણ થોડી આર્થિક મદદ મળી હતી, અને તેઓ ઉમેરે છે, “તેઓ હજુ પણ તે લોનની રકમ ચૂકવી રહ્યાં છે.”

સર્જરી પછી ગાયત્રી અને શ્રુતિકા બંનેને ડૉક્ટરોએ ભારે વસ્તુઓ ન ઉપાડવાની સલાહ આપી છે. ગાયત્રી કહે છે, “વસ્તુઓ ઊંચક્યા વગર હું કેવી રીતે કામ કરીશ? મારે હજુ પણ મારી દીકરીની દવાઓ માટે દર મહિને પૈસા ચૂકવવાના હોય છે.” તેમાં લગભગ 5,000 રૂપિયા ખર્ચ થાય છે. “તે એક ગોળી [ટેબ્લેટ] લેવાનું પણ બંધ કરી શકતી નથી. નહીંતર તે તેના માટે પીડાદાયક થઈ જાય છે. બચત કરવા માટે એક-એક રૂપિયો બાજુ પર રાખવો પડે છે. અમુક દિવસોમાં મારી પીઠ અને પગમાં ઘણો દુખાવો થાય છે, પણ હું એકલી નથી. મોટાભાગની મહિલાઓ પીડા હોવા છતાં કામ કરે છે. વંદુનું પણ ઓપરેશન થયું હતું.”

ગાયત્રી કહે છે, “અહીંની મહિલાઓ ચેક-અપ માટે જતી નથી, તેઓ ફક્ત પેઇનકિલરથી કામ ચલાવી લે છે. તેમની પાસે હોસ્પિટલનું બિલ ભરવાય પૈસા નથી, અને કોવિડને કારણે તેઓ ડૉક્ટરો પાસે જવાથી ડરે છે. કોળીવાડાની અંદર ફક્ત એક નાનું [ખાનગી] ક્લિનિક છે જે હંમેશાં ભરેલું રહે છે. અને તે પણ ગયા વર્ષે લૉકડાઉન દરમિયાન બંધ હતું. અમારા લોકોએ ઘણું સહન કર્યું છે. લોકો વિચારે છે કે કોળીઓ શ્રીમંત છે. પરંતુ અમારા સમુદાયમાં ગરીબ લોકો પણ છે. લૉકડાઉન દરમિયાન અમે ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરતાં હતાં કે અમને ઓછામાં ઓછો દિવસ તો સારો નસીબ કરો. ડૉક બંધ હતું. અમારી પાસે ઘરે ડુંગળી-બટાકાં પણ નહોતાં – આવી અમારી સ્થિતિ હતી. અમે દાળ ખાઈને જીવી રહ્યાં હતાં.”

તેમનો વિસ્તાર ખૂબ સાંકડી ગલીઓવાળો છે, જેની બંને બાજુએ નાનાં એક કે બે માળનાં મકાનો છે, ત્યાં 800 પરિવારો અને 4122 વ્યક્તિઓ રહે છે (મરીન ફિશરીઝ સેન્સસ 2010 અનુસાર). ગયા વર્ષે કોલાબાના કેટલાક ભાગોને કોવિડ ‘કન્ટેનમેન્ટ ઝોન' તરીકે જાહેર કરવામાં આવતાં, વંદના માર્ચ 2020થી લૉકડાઉનના પ્રથમ થોડા મહિનાઓને યાદ કરતાં કહે છે, “કોઈ કોળીવાડામાં પ્રવેશી કે બહાર નીકળી શકતું ન હતું. જે લોકો અમને રેશન આપવા માંગતા હતા તેમને પણ અંદર આવવાની મંજૂરી ન હતી. તે મુશ્કેલ સમય હતો. અમારે થોડું ખાઈને ચલાવી લેવું પડ્યું હતું.”

તેઓ ઉમેરે છે કે બજારો ફરી ખુલ્યાં પછી પણ, અહીંના ઘણા પરિવારો શાકભાજી ખરીદી શક્યા ન હતા, કારણ કે તેમની પાસે ન તો કામ હતું કે ન પૈસા. લૉકડાઉન પહેલાં, વંદના અને ગાયત્રી બંને દિવસનો આશરે 500 રૂપિયા નફો કરતાં હતાં. આ નફો થોડા સમય માટે સાવ શૂન્ય થઈ ગયો – નિયમો અનુસાર, 21 મેના અંતથી 1 ઑગસ્ટ સુધી તમામ માછીમારી પ્રવૃત્તિઓ વાર્ષિક ધોરણે બંધ જ હોય છે. તે પછી, ગયા વર્ષે સપ્ટેમ્બરથી, તેમની આવક અઠવાડિયામાં પાંચ દિવસની મળીને લગભગ 300 રૂપિયા રહી છે.

અમે સવારે લગભગ 10:30 વાગ્યે બજાર તરફ ચાલી રહ્યાં છીએ. જ્યાં બંને મિત્રો તેમનાં પાથરણાં લગાવે છે તે જગ્યાની નજીક પહોંચતાં, તેઓ ગાયત્રીના અગાઉના માલિકોમાંથી એકને મળે છે. તેઓ તેમને કોઈ ઘરકામ ઉપલબ્ધ છે કે કેમ તે વિષે પૂછે છે અને પછી દૈનિક ખર્ચ વિશે વાત કરવાનું શરૂ કરે છે. વંદના કહે છે, “દર મહિને 6,000 રૂપિયાના ઘરના ભાડા ઉપરાંત, અમે જ્યાં પાથરણાં લગાવીને માછલી વેચીએ છીએ તેના માટે દિવસના 200 રૂપિયા પણ ચૂકવવા પડે છે. અમારા પતિ અને પુત્રો પણ બેરોજગાર છે.”

તેમના પતિ, 59 વર્ષીય યશવંત કોળી, અને ગાયત્રીના પતિ, 49 વર્ષીય મનોજ પાટીલબંને સસ્સૂન ડૉક પર માછલીની જાળીઓનું સમારકામ કરતા હતા, અને માર્ચ 2020માં લૉકડાઉન શરૂ થતાં પહેલાં દિવસના 200-300 રૂપિયા કમાતા હતા. વંદના કહે છે કે તેમના પતિને દારૂની લત લાગી ગઈ છે અને તેઓ [લૉકડાઉન પછી] કામ પર ગયા જ નથી. ગાયત્રીના પતિને ગયા વર્ષે જાન્યુઆરીમાં ડાબા હાથમાં ઈજા થઈ હતી અને ત્યારથી તેઓ જાળીઓનું સમારકામ કરી શક્યા નથી.

વંદના અને ગાયત્રીના પુત્રો, 34 વર્ષીય કુણાલ, અને 26 વર્ષીય હિતેશ એક ફૂડ ડિલિવરી કંપની માટે ડિલિવરી પર્સન તરીકે કામ કરીને મહિને 3,000-4,000 રૂપિયા કમાતા હતા, પરંતુ લૉકડાઉન દરમિયાન તેમણે તેમની નોકરી ગુમાવી દીધી અને ત્યારથી તેઓ બેરોજગાર છે. આ વર્ષે જૂનમાં, શ્રુતિકાને કોલાબામાં જૂતાંની દુકાનમાં નોકરી મળી છે અને હવે તેઓ મહિને 5,000 રૂપિયા કમાઈ રહ્યાં છે.

જેવાં અમે બજાર પહોંચીએ છીએ કે વંદના સીતાને માછલી ઊંચકીને લઈ જવા બદલ પૈસા ચૂકવે છે અને ત્યાંથી પસાર થતા એક માણસની મદદથી ટોપલી તેમના માથા પરથી નીચે ઉતારે છે. તેઓ જમીન પર એક મોટું ઘસાયેલું થર્મોકોલનું બોક્સ મૂકે છે અને તેના પર લાકડાનું પાટિયું મૂકીને તેના પર માછલી પાથરે છે. લગભગ 11 વાગ્યા છે અને તેઓ ગ્રાહકોને બોલાવવાનું શરૂ કરે છે: “ઘે ગા તાઈ (લે ને બેન)”, “તાઈ, ઇથે યે (બેન, અહીંયાં આવ)”, “ઘે રે, માઉશી (લો ને, માસી).”

ગાયત્રી પણ પોતાનું પાથરણું પાથરે છે અને ખરીદદારોના આવવાની રાહ જુએ છે. બપોરે લગભગ 1 વાગ્યે, તેમણે કોલાબાની નજીક આવેલા એક એપાર્ટમેન્ટમાં ઘરકામ કરવા માટે જવાનું હોય છે. માછલી વેચાણથી ઓછી આવક થતી હોવાથી, તેમણે સપ્ટેમ્બર 2020માં કેટલાંક ઘરોમાં રસોઈ કરવાનું અને સાફસફાઈ કરવાનું કામ શરૂ કર્યું છે. પાંચ કલાકના કામ માટે તેઓ મહિને લગભગ 4,000 રૂપિયા કમાય છે. “લૉકડાઉન દરમિયાન, એક મેડમે મને એક રૂપિયો પણ આપ્યો ન હતો. હું તો હંગામી કામદાર છું. મારે મજબૂરીમાં આ કામ કરવું પડે છે.” તેઓ પોતાનું પાથરણું વંદનાની દેખરેખ હેઠળ છોડીને કહે છે, “તે આ પણ વેચી દેશે. અમે એકબીજાને આ રીતે મદદ કરીએ છીએ. જો તેની પાસે ચોખા ન હોય, તો હું તેને આપું છું. અને જો મારી પાસે દાળ ન હોય, તો તે મને આપે છે.”

વંદના અને ગાયત્રી બંને લગભગ ચાર દાયકાથી માછલી વેચી રહ્યાં છે. ગાયત્રી મધ્ય મુંબઈના માઝગાંવના કોળીવાડામાં ઉછર્યાં છે અને 28 વર્ષ પહેલાં તેમના લગ્ન પછી કોલાબા આવ્યાં હતાં, જ્યારે વંદના પહેલેથી જ કોલાબા કોળીવાડામાં જ રહેતાં આવ્યાં છે.

વંદના કહે છે કે ગગનચુંબી ઇમારતો વધી રહી છે તેના સિવાય, તેમના પડોશમાં કંઈ વધારે બદલાયું નથી. “હું આ ગલીઓમાં મોટી થઈ છું. મારાં માતા-પિતા પણ માછીમારીના વ્યવસાયમાં જ હતાં. મેં આખી જિંદગી સખત મહેનત કરી છે પરંતુ હું નથી ઇચ્છતી કે મારા પુત્રે કે અમારા કોળી લોકોના કોઈ પણ બાળકે આવી જીંદગી ગુજારવી પડે.”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ