पॅड्सची विल्हेवाट हे आमच्यासाठी आव्हानच!

“इथे जमिनीत धान्य नाही, फक्त पॅड्स आहेत. जर तुम्ही अंदमान खोदलं तर तुम्हाला फक्त पॅड्स सापडतील!” चार महिलांच्या घोळक्यातून बाहेर येत सीमा मिश्किलपणे बोलली.

या केंद्रशासित प्रदेशातील वंदूर गावातल्या जवळजवळ प्रत्येक घरात, जमिनीचा एक असा कोपरा आहे ज्याला लाल रंगाने मार्क करण्यासाठी “X” या फुलीची आवश्यकता नाही. घरातील प्रत्येक महिला सहजपणे ती जागा शोधू शकते; असं ठिकाण जिथे त्या वापरलेले सॅनिटरी नॅपकिन्स पुरतात. मोंडल मुली लाजाळू असून त्या सॅनिटरी नॅपकीन्स कुठे पुरतात हे मला दाखवताना संकोचल्या.

“आम्ही महिनाभर पॅड्स गोळा करतो,” सीमा पुढे बोलत होती, “आणि मग मातीत एक खड्डा खणतो आणि त्यात पॅड्स पुरतो. प्रत्येक बाई तिच्या घराभोवती मासिक पाळीत वापरले जाणारे नॅपकीन्स पुरते. आमच्या घराजवळ एक जागा आहे, पण सध्या सगळीकडे चिखल आहे म्हणून आम्ही ते घराच्या एका कोपऱ्यात गोळा करून ठेवतो आणि नंतर ते पुरतो. कधीकधी आम्ही ते त्याच खड्ड्यात टाकतो तर कधीकधी नवीन खड्डा खणतो,” ती सांगते.

दक्षिण अंदमान जिल्ह्याच्या पश्चिम भागातल्या या गावात एका घराबाहेर बसलेल्या पाच महिला मासिक पाळी आणि कचरा विल्हेवाटीच्या पद्धतींच्या चर्चा करताना दिसतात. “कुणी याविषयी चर्चा का करेल? आम्ही या गोष्टींविषयी कधीच बोललो नाही.” मोंडल कुटुंबातली वृद्ध स्त्री ७२ वर्षांच्या उर्मिला आमच्यासोबत बोलू लागल्या. त्यांचं कुटुंब बंगाली स्थानिकांपैकी एक आहे ज्यांच्या अनेक पिढ्या या केंद्रशासित प्रदेशात आल्या.

“आम्हाला आमच्या मासिक पाळीविषयी खरंच कुणी सांगितलं नव्हतं,” त्या म्हणतात. “पूर्वीचे लोक बंगाली भाषेत मासिक [महिना] म्हणत असत. जेव्हा पाळी सुरू झाली तेव्हा आम्हाला तिच्याविषयी कळलं. मला मोठ्या बहिणीकडून याची माहिती मिळाली. मासिक पाळीच्या काळात आम्ही शाळेत जात नव्हतो किंवा मंदिरात जाण्यासाठी घराबाहेर पडत नव्हतो. आम्ही घरातच असायचो पण स्वयंपाकघरात जात नव्हतो. ते नियम होते. मी त्यापैकी एकही मोडला नाही, त्यामुळे तुम्ही नियम मोडला तर काय होतं ह्याचीदेखील मला माहिती नाही,” त्या म्हणतात.

मोंडल घराबाहेर जमलेल्या महिला तीन वेगवेगळ्या पिढ्यांमधल्या आहेत. त्यात सत्तरीतल्या उर्मिला, त्यांची ४१ वर्षीय सून सीमा मोंडल, सीमाच्या मुली,१७ वर्षीय बानी आणि २१ वर्षीय शिका, तसेच त्यांची नातेवाईक ३३ वर्षीय शिवानी मोंडल इथे आहेत. जुन्या मान्यता सांभाळून समाजात परंपरांना मार्ग दाखवणारे त्यांचे वेगवेगळे विचार आहेत.

“आम्हाला मासिक पाळीची माहिती शाळेतून मिळाली,” बानी म्हणते. “आम्हाला सॅनिटरी नॅपकिन्सविषयी आणि कपड्यांऐवजी ते वापरणं कसं चांगलं आहे याची माहिती दिली गेली, जसं की त्यामुळे संसर्ग होणार नाही अशी माहिती दिली गेली.” ती पोर्ट ब्लेअर (आता श्री विजयापुरम असे नाव देण्यात आले आहे) येथील पॅरामेडिकलची विद्यार्थिनी असून वंडूरमधल्या ७५ टक्के महिलांपैकी एक आहे जिने आता नियमितपणे पॅड वापरायला सुरुवात केली आहे.

नुकतेच झालेले राष्ट्रीय कुटुंब आणि आरोग्य सर्वेक्षण ५ (एनएफएचएस २०१९-२१) मध्ये मासिक पाळी आरोग्याचे बदलणारे दृश्य प्रतिबिंबित करते आणि असा अंदाज आहे की देशातील सुमारे ६४ टक्के किशोरवयीन मुली आता सॅनिटरी नॅपकिन्स वापरतात. म्हणजेच गेल्या पाच वर्षांत यात जवळजवळ २२ टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. त्यात असंही म्हटलं आहे की ४९ टक्के महिला अजूनही कपडा वापरतात.

“आम्ही नेहमीच सुती कपडा वापरायचो,” बानीची आई सीमा सांगते. “आता आमच्याकडे पॅड आहेत, पण त्यातल्या सहा पॅडची किंमत ३५-४० रुपये असते. मी घराबाहेर पडताना किंवा प्रवास करतानाच ते वापरते, इतरवेळी मी कपडा वापरते. मी ते साबणाने धुते आणि वाळवते.”

“आम्ही कधीही वापरलेला कपडा कुठेही फेकला नाही कारण आम्हाला भीती होती की साप येईल. कारण ते रक्ताच्या वासाने आकर्षित होतात,” उर्मिला पुढे म्हणते.

“मी कापडी पॅड वापरणं सुचवणार नाही कारण महिला ते व्यवस्थित धुत नाहीत,” संगीता म्हणते. ती बेटावर तरुण मुलींमध्ये मासिक पाळीच्या स्वच्छतेविषयी जागरुकता निर्माण करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तींपैकी एक आहे. “पण सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, महिला ते व्यवस्थित वाळवत नाहीत. त्या त्यांची अंतर्वस्त्रे उघड्यावर वाळवत नाहीत, तुम्हाला काय वाटतं त्या कापडी पॅडचे काय करत असतील?”

गावातील आशा वर्कर सुखलता पहान यांना वाटतं की, महिलांना मासिक पाळीशी संबंधित कचऱ्याची विल्हेवाट करण्याच्या स्वच्छता पद्धती वापरण्यापासून लज्जा आणि कमीपणा या गोष्टी रोखतात. “इथे वंडूरमध्ये, महिला त्या वापरत असलेल्या कपड्याचे तुकडे लपवतात, त्यामुळे ते योग्यरित्या वाळत नाहीत, जे खूप वाईट आहे. मी गावातल्या अनेक महिलांना भेटले आहे ज्या पॅड स्वच्छ करतात आणि नंतर कागदात गुंडाळतात आणि पुरतात कारण त्यांना वाटतं की दुसरा कोणताही पर्याय नाही.”

बेटावरील तरुणींमध्ये मासिक पाळीच्या स्वच्छतेविषयी जागरूकता म्हणजे डिस्पोजेबल सॅनिटरी पॅडचा वापर वाढवणे. किनारपट्टीच्या भागात समुदायाचा सहभाग वाढवण्यासाठी काम करणारी एक ना-नफा संस्था, दक्षिण फाउंडेशनचा अंदाज आहे की वंडूरमधील सुमारे ७५% महिला आता सॅनिटरी पॅड वापरतात आणि दरमहा वापरल्या जाणाऱ्या सॅनिटरी पॅडची सरासरी संख्या ३,७५० आहे.

“डॉलीगंजसारख्या ठिकाणी त्या पॅड गोळा करतात पण वंडूरमध्ये या कचऱ्यासाठी जागा नाही,” संगीता बाऊल (नाव बदलले आहे) म्हणते, जी २०११ पासून वंडूर इथे सहाय्यक परिचारिका आणि सुईण (एएनएम) आहे. “कधीकधी त्या कचरा पाण्याजवळ टाकतात, परंतु त्यामुळे पर्यावरणाच्या इतर समस्या निर्माण होतात. लोक एकतर पॅड फेकतात किंवा जाळतात आणि यामुळे मृदा आणि वायू प्रदूषण होते. काही मोजक्या महिला घरी पॅड्स जाळतात. परिचारिका म्हणून मी त्यांना सांगते की, ते सर्व एकाच ठिकाणी साठवा आणि नंतर धुतल्यानंतर खड्ड्यात पुरून टाका,” ती म्हणते.

या बेटावरची परिस्थिती फारशी वेगळी नाही, पण तिथे जमीन मर्यादित आहे. भारतातील मुख्य भूमीतील सुमारे ३६ टक्के महिला किंवा मुलींना, म्हणजेच ३३६ दशलक्ष मासिक पाळी येणाऱ्या महिलांना, मासिक पाळीच्या उत्पादनांची विल्हेवाट लावण्यासाठी स्वतःच्या पद्धती वापराव्या लागतात. दररोज सुमारे ३७७ टन कचरा असतो ज्याचे परिणाम हानिकारक आहेत.

दक्षिण फाउंडेशनच्या वरिष्ठ कार्यक्रम अधिकारी आणि स्वतः बेटावरील रहिवासी असलेली माधुरी मोंडल, सॅनिटरी पॅडच्या शाश्वत पर्यायांची ओळख करून देण्यासाठी पहिले पाऊल म्हणून समुदायातील महिलांना मासिक पाळीच्या कधीही न बोलल्या जाणाऱ्या विषयांवरील संभाषणात सहभागी करून घेण्याचे काम करते आहेत. हे काम खूप कठीण आहे ती सांगते आणि “वंडूरमध्ये अजूनही बराच कचरा समुद्रकिनाऱ्यावर येतो आणि पाऊस पडला की तो समुद्रात जातो.”

घनकचरा व्यवस्थापन नियम (SWM), २०१६ नुसार, वापरलेले सॅनिटरी नॅपकिन्स, डायपर, कंडोम, टॅम्पन्स, इन्कॉन्टीनन्स शीट्स आणि इतर कोणताही कचरा स्वच्छता कचरा म्हणून वर्गीकृत केला जातो आणि त्याची सुक्या कचऱ्यासह योग्यरित्या विल्हेवाट लावावी लागते. परंतु सॅनिटरी कचऱ्याची विल्हेवाट लावण्यासाठी योग्य यंत्रणा नसल्याने, “ही उत्पादने जवळच्या शेतात आणि वापरात नसलेल्या विहिरींमध्ये टाकले जातात; शौचालयात टाकली जातात; तर कधी अंगणात पुरली किंवा जाळली जातात,” असे लॅन्सेटच्या अहवालात म्हटले आहे.

तथापि, पुरण्याची प्रक्रिया केवळ घरगुती बनवलेल्या सॅनिटरी नॅपकिन्स किंवा नैसर्गिक टिश्यूज, कागद किंवा कापडापासून बनवलेल्या पॅड्ससाठी उपयोगी ठरते. इथल्या बऱ्याच महिला वापरत असलेल्या नॉन-बायोडिग्रेडेबल प्लास्टिक लाइनर्स असलेल्या व्यावसायिक सॅनिटरी नॅपकिन्सना कमी किमतीच्या इन्सिनरेटरची म्हणजे कचरा जाळणाऱ्या मशीनची आवश्यकता असते. “तो आमच्यासाठी कपड्याचा जमाना होता,” उर्मिलाच्या शेजारी राहणाऱ्या ५७ वर्षीय राय बाला मोंडल म्हणतात. “मी पॅड वापरून पाहिले, पण मला पुरळ येत होते आणि पॅडला वास येत होता. तसंच, आता पॅड कुठे ठेवावे याचाही ताण येतो. कधीकधी, कुत्र्यांना कचऱ्यात टाकलेले पॅड सापडतात आणि ते त्यांच्या तोंडात धरून ते गावात फिरतात. मग तुम्हाला कचरा हाताने उचलावा लागतो,” त्या पुढे म्हणतात.

“ महिलांनी त्यांचा कचरा वेगळा करावा आणि पॅड फेकू नये यासाठी आम्ही प्रयत्न करतो. आम्ही लोकांनाही विचारण्याचा प्रयत्न करतो, पण ते एकमेकांना दोष देतात. लोकांना सांगताना आम्हालाही लाज वाटते. “यामुळे आमचं काम कठीण होतं,” असं वंदूर येथील स्वच्छता कर्मचारी रिता बसू म्हणतात.

केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (सीपीसीबी) मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये वापरकर्त्यांना स्वच्छता कचरा सेल्फ-रॅपिंग स्ट्रॅप्स वापरून गुंडाळण्याचा सल्ला दिला आहे. अन्यथा, उत्पादकाने दिलेल्या बंद पाउचमध्ये ठेवण्याचा आणि त्याची सुक्या कचऱ्यासह विल्हेवाट लावण्याची किंवा स्थानिक संस्थेद्वारे घरोघरी संकलनाच्या वेळी दिलेल्या वेगळ्या डब्यात कचरा ठेवण्याच्या सूचना दिल्या आहेत. परंतु वंदूरमध्ये, स्वच्छता कर्मचारी घरोघरी संकलनादरम्यान सॅनिटरी कचरा उचलत नाहीत.

पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने २०१६ मध्ये घनकचरा व्यवस्थापन (एसडब्ल्यूएम) आणि जैव-वैद्यकीय कचरा व्यवस्थापन नियमांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली. त्यामध्ये सॅनिटरी पॅडची विल्हेवाट लावणे समाविष्ट होते. तीन वर्षांनंतर, २०१९ मध्ये, स्वच्छ भारत मिशन - ग्रामीण निधीतून ६३ लाखांच्या निधीतून पहिल्या एसडब्ल्यूएम क्लस्टर सुविधेचे बांधकाम सुरू झाले. क्लस्टरसह, पंचायतीने घरोघरी कचरा संकलन कार्यक्रम लागू केला ज्यामध्ये घरोघरी विल्हेवाट लावण्याच्या धोरणांचा समावेश होता.

“लोक कचऱ्याचं वर्गीकरण चांगल्या पद्धतीने करतात, परंतु “क्लस्टर युनिटमध्ये आमच्यासाठी हे अजूनही एक मोठं आव्हान आहे कारण ते नेहमीच असं करत नाहीत किंवा चांगल्या पद्धतीने करत नाहीत,” वंडूर कचरा व्यवस्थापन क्लस्टरचे स्वच्छता पर्यवेक्षक आशिष बरोई म्हणतात. “जरी त्यांनी चुकून काही ओला कचरा सुक्या कचऱ्यात टाकला तरी तो सर्व नष्ट होतो. घरोघरी जाऊन संकलन, वर्गीकरण आणि समुद्रकिनाऱ्याची स्वच्छता करण्याचे काम करणारी आमची एक अतिशय लहान टीम आहे.” वंडूर ग्रामपंचायतीकडे १० स्वच्छता कर्मचारी आहेत, जे ३५० घरे आणि ७६ व्यावसायिक आस्थापनांमधून सुका कचरा गोळा करतात.

“अलीकडे, पंचायतीने संकलनासाठी महिन्याला ५० रुपये मागण्यास सुरुवात केली आहे,” राय मोंडल म्हणतात. “पण जर ते आमच्याकडून शुल्क आकारत असतील तर त्यांनी पॅड देखील गोळा करावेत. इथे आठवड्यातून एकदाच कचरा गोळा केला जातो आणि कधीकधी तेही होत नाही. आणि ते पॅड गोळा करत नाहीत. जरी त्यांनी गोळा केले असले तरी ते त्यांना एका मोठ्या पोत्यात टाकतात आणि नंतर ते रस्त्याच्या कडेला दीड महिना पडून असतात. “बऱ्याचदा, आम्हाला पॅडमध्ये माश्या, किडे, कीडा [कीटक आणि जंत] सापडतात,” ती पुढे म्हणते.

“आमच्याकडे इन्सिनरेटर म्हणजेच कचरा जाळण्याची भट्टी नसल्याने आम्ही पॅड किंवा डायपर घेऊ शकत नाही, परंतु लोक अजूनही ते त्यांच्या कचऱ्यात टाकण्याचा प्रयत्न करतात. आमच्या कामगारांना ते वेगळे करावे लागणं योग्य नाही,” आशिष बरोई म्हणतात. त्यांच्या अंदाजानुसार, ग्रामपंचायतीला दिवसाला १२० पेक्षा जास्त पॅड वेगळे करावे लागतात. २०२३ मध्ये, वंडूरमधील एसडब्ल्यूएम क्लस्टरने सॅनिटरी कचऱ्याची विल्हेवाट आणि प्रक्रिया करण्यासाठी सीपीसीबी मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन करून एक इन्सिनरेटर मिळवला.

या मशीनमध्ये दररोज ८० ते १०० पॅड हाताळण्याची क्षमता होती (प्रत्येक सायकलमध्ये ८ ते १०). परंतु स्वच्छता कामगार म्हणतात की ते एका सायकलमध्ये फक्त ३ ते ४ पॅड घेऊ शकते आणि सुरू केल्याच्या काही दिवसांतच खराब होते. इन्सिनरेटर काम करत नसल्याने, पंचायत घरांमधून सॅनिटरी पॅड आणि डायपर गोळा करत नाही.

“कचरा व्यवस्थापन हे एक मोठे संकट आहे...” सर्व मशीन्स दुरुस्त करण्याची गरज असल्याने आणि युनिटमध्ये फक्त १० लोक काम करत असल्याने, कामगारांची कमतरता हे एक आव्हान आहे. “आम्हाला इतर सरकारी विभागांकडूनही विलंब सहन करावा लागतो, पण आम्ही जे काही करू शकतो ते करण्याचा प्रयत्न करत आहोत,” असं ग्रामपंचायतीचे प्रधान अधीर दास म्हणतात. सध्या दक्षिण अंदमान जिल्ह्यात गोळा होणारा बराचसा कचरा जहाजाद्वारे मुख्य भूमीवर, बहुतेक चेन्नईला परत जातो. पॅड्सविषयी बोलायचं झालं तर, इन्सिनरेटर नसतानाही महिला मोठ्या प्रमाणात ते त्यांच्या अंगणात पुरत राहतात.

अनुवाद : अश्विनी पाटील