खोणोमा गावच्या खोफी

"एंगामी तोच ज्याला 'खोफी' विणता येते," नागालँडमधील खोणोमा गावचे पेलेसाली कुओत्सू म्हणतात. हा ३९ वर्षीय आदिवासी विणकर. 'झुसा' (बांबू) आणि 'थुन्ये' (वेत) यांपासून बनवल्या जाणाऱ्या खोफी अर्थात दुरडी विणतो. वर्षानुवर्षे एंगामी लोक या टोपल्या वापरत आलेत; सरपणासाठी डालगी, तांदळासाठी कणगी, पिकांसाठीची टोपली नि आणि धार्मिक विधींसाठी परडी अशा विविध वापरांसाठी वेगवेगळ्या खोफींचा उपयोग होतो. " या टोपल्यांमुळं आमची परंपरा टिकलीय. ही एक गोष्टय जी चिरंतन टिकली तर आम्हीही टिकून राहू," पेलेसाली नमूद करतात.

एकेकाळी स्थानिक जनजीवनात खोफी विणायची कला विरघळून गेलेली. या कणग्या विणून एंगामी आदिवासींना थोडं उत्पन्नही मिळत असे. पण आता 'खोणोमा' गावात इनमिन १५ पेक्षाही कमी कुटुंबं खोफी विणतात. त्यातही हे काम मुख्यत: वयोवृद्धच करताहेत. पेलेसाली मात्र त्यातल्या त्यात तरूण.

सूर्य तळपतोय. नि पन्नाशीतले केपे थोतो 'तेरहू'त बसलेत. तेरहू म्हणजे बांबूचे वासे नि वेतांनी उभारलेला आडोसा, ऊन्हाला थोपवण्यासाठी या तेरहूच्या छपरावर वाळलेल्या पाचोळ्याचं अच्छादन आहे. या सावलीत बसून केपे सटासट बांबूची साल काढतात. सराईतपणे बांबू सोलता सोलता ते म्हणतात –

"माझा जन्मच विणकरांच्या वंशातला. माझे चुलत भाऊ असोत की मी, आम्ही सगळेच खोफी विणत विणतच वाढलोय."

एंगामी हा नागालँडमधील १७ आदिम जमातींपैकी एक समुदाय. खोणोमात यांची वस्ती. हे गावही ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचं. अठराव्या शतकात येथील नागवंशियांनी ब्रिटिशांचा प्रतिकार केलाय. खोणोमा नागालँडची राजधानी कोहिमापासून २० कि.मी. अंतरावर पश्चिमेस वसलंय. या गावाचं आणखी एक वैशिष्ट्य – गावानं जंगलातली शिकार नि वृक्षतोडीवर पूर्ण बंदी आणलीय. तसंच सेंद्रीय शेती सुरू केलीय.

२० चौरस किलोमीटरच्या डोंगराळ प्रदेशात विस्तारलेलं हे गाव. गावातील रस्ते अतिशय सुबक. दुतर्फा दगडांनी मढवलेले. पारंपरिक घरांच्या अंगणात नीटनेटके रचून ठेवलेले सरपणाचे ढिग. नि गावशिवारात टप्प्याटप्प्यानं विस्तारलेली भातखाचरं. अतिशय मनोहारी असं हे गाव.

खोणोमात ४०० हून अधिक एंगामी आदिवासींची वस्ती. लोकसंख्या : १९४३ (२०११च्या जनगणनेनुसार) डोंगरातील शिफ्टिंग कल्टिवेशन पद्धतीनं चर शेती नि वनोत्पादनावर ही माणसं गुजराण करतात. गावाला वेढून असलेल्या वनराईचं रक्षण-संवर्धनही गाव करतं. खोणोमा नेचर कंझर्व्हेशन नि ट्रॅगोपॅन अभयारण्याच्या माध्यमातून इथलं जंगल राखलं जातं.

अशा वनसमृद्ध गावात केपे थोतोनं अनेक एंगामी पुरूष पाहिलेत. जे जणू ध्यानमग्न टोपल्या विणत आलेत. वेताच्या एक एक काडीचा काठ घट्ट विणला की, विणकराची तन्मयता ध्यानाच्या पुढील अवस्थेला सज्ज होते. नि मग सुरू होते असली कारागिरी, वेताची पट्टी जलदगतीनं सलग एकामागून एक गुंडाळली जाते. अशावेळी कारागीर त्या गुंडाळीत असा गुंततो की जणू तोच एक खोफी बनतो. गुंडाळण्याची लय तुटली, की वेत मोडतो. ही लय पाहतच केपे लहानाचा मोठा झालाय.

या हस्तकलेचं कौशल्य केपेही शिकला. पण या कामात म्हणावा तितका तो सराईत नाही. कारण आईला वेत नि बांबू गोळा करून देणं, विणकामात मदत करणं, भातशेतीत राबणं नि वडिलोपार्जित किराणा दुकान चालवणं या कामांतच त्यानं जादा वेळ दिला. कोहिमाच्या गजबजलेल्या बाजारात केपे जितका वावरला, तितकं त्याला विणकामात रमता आलेलं नाही.

केपे आता पन्नाशीत आहे. वयाची तीशी गाठली, तेव्हा त्यांना लक्षात, खोणामात विणकरांची संख्या घटतेय. मग मात्र केपेंनी पूर्णवेळ खोफी विणकामाच्या व्यवसायात लक्ष घातलं. आपल्या वाडवडलांचा वारसा चालवावा या इच्छेनं त्यांनी हे काम सुरू केलं. ते म्हणतात, "ही कारागिरी यंत्राच्या मदतीनं होत नाही. एकूणएक काम हातानंच करायचं. माझ्या पूर्वजांनी हातानंच खोफी विणल्यात, मीही ते काम हातानंच करतोय. शिवाय खोणोमा गावात या हस्तकलेत उपयोगी ठरेल अशी यंत्रसामुग्री उपलब्ध होणंही मुश्कील."

खोणोमा गावात, विणकामासाठी 'इंडियन टिंबर बांबू' (Bambusa tulda) ला पसंती दिली जाते; कारण बांबूच्या या प्रजातीची मजबुती नि लवचिकता. या बांबूच्या लांबसडक पट्ट्या करता येतात. या पट्ट्या लवचिक असल्यानं कसून विणायला उत्तम; या वेताला तडा जात नाहीच, शिवाय भारानं पिचतही नाहीत.

केपे लाकडी किंवा धातूच्या साच्याला वेताच्या पट्ट्या विणून खोफीचा वर्तुळाकार देतात, तसंच खोफीचा चौकोनी तळ बनवण्याकडंही त्यांचं लक्ष असतं. ही कारिगरी करताना त्यांच्या हातातील 'दाओ' अर्थात रूंद पात्याचा चाकू सटासट चालत असतो, या चाकूनं तळहाताला ईजा होवू नये म्हणून जाड कापडी रूमाल ते मधूनमधून सावरत म्हणतात, "गिऱ्हाइक काय पाहतं, तर तयार झालेली टोपली, पण ती बनवायला किती वेळ लागतो, याची त्यांना कल्पना नसते"

"'तेरुझो' (terüzo) वरून पाणी आणलं की, माझं काम सुरू होतं," केपे सांगतात. गावातील सार्वजनिक नळावरून पाणी भरणं हे त्यांचं पहिलं काम. ते पुढं सांगतात, "बांबू तीन ते सात दिवस पाण्यात भिजत ठेवावे लागतात. बांबू पुरेसा मऊ, वाकवण्याजोगा होईपर्यंत वाट पहावीच लागते. त्याशिवाय वेताच्या पट्ट्या करताच येत नाहीत. योग्य वेळेची वाट पाहणं हे या कारिगरीतलं सर्वात जिकिरीचं काम."

लहान टोपल्या विणायला एक आठवडा ते १० दिवस लागू शकतात. नि मोठ्या टोपल्यांसाठी ४० दिवसांपर्यंतचा वेळ लागू शकतो. विणकाम पूर्ण झालं की, प्रत्येक टोपलीला 'खेली' (डोक्यावर बांधण्याची पट्टी) जोडली जाते; तसंच टोपलीचा पृष्ठभाग गुळगुळीत व पॅकबंद करण्यासाठी राख व वेताच्या चकतीनं घासलं जातं. घासून घासून टोपलीला चकाकी आली की खोफी तय्यार. या खोफी आकारानुसार ५,००० ते १५,००० रुपये प्रतिनग विक्रीसाठी ठेवल्या जातात.

खोफी विणणं कष्टाचं काम. हे कौशल्य कमवायलाही मेहनत लागते. पण त्यांच्या विक्रीतून मिळणारं उत्पन्न फारसं नाही. एकुणच ही कारिगरी नि तिचं अर्थशास्त्र यांत ताळमेळ नाही. एक विणकर महिनाभर राबून दोन, जास्तीत जास्त चारच टोपल्या विणू शकतो. कच्चा माल नि वाहतूकीचा खर्च वजा केला, तर विणकरांना टोपलीमागं मिळतात हजार-पंधराशे. एका विणकराचं महिन्याकाठी उत्पन्न चार ते सहा हजारांहून जास्त नाहीय.

"ह्या कामात आराम असा नाहीच, पण कामामागून काम केलं तरी मिळकत फारशी नाही. त्यामुळंच अनेकांनी विणकाम सोडून दिलं," पेलेसाली सांगतात. एक गोष्ट मात्र ते कबूल करतात, "स्वत:च्या हातानं एखादी वस्तू घडवण्यातलं समाधान मात्र अनमोल, हा संतोष पैशात मोजणं अशक्य!"

केवळ खोफी विणून घर चालणं कठीण. त्यामुळं इतर विणकरांप्रमाणेच पेलेसालीही जोडधंदा करतात. त्यांचं कोहिमाच्या बाजारात छोटसं किराणा दुकान आहे. ते म्हणतात, "कुणी शेती करतो तर कुणी रोजमजुरी, त्यातून उरलाच वेळ तर विणकाम करतात."

या व्यवसायाची ढासळती गत पेलेसाली सांगतात, "पुर्वी आम्ही शहरातल्या बाजारात पथारीवर दुकान थाटून खोफी विकायचो. स्थानिक एंगामी लोकांकडूनही मालाला मागणी होती. आता मात्र तसं नाही. हल्ली कुणी आगाऊ ऑर्डरवर माल मागवला तरच आम्ही खोफी विणतो. पुर्वीसारखं गिऱ्हाईक ऱ्हायलं नाही."

खोफी विणकामात एंगामी महिलांची भुमिका महत्त्वाची असली तरी ती मुख्यत: पडद्यामागची.

"एंगामी बायाच तर खोफीसाठी उत्तम बांबू जंगलात जावून शोधतात. मी कितीदातरी गावातल्या वयस्कर बायकांना पाह्यलंय – जंगलात जायचे बेत आखताना – दाट रानात कधीही जाता येत नाही, आकाश ढगाळ असलं तर चांगल्या बांबूची पारख कठीण होते. त्यामुळं या बायका आभाळाचा रागरंग पाहून जंगलवारीचा दिवस ठरवतात," २९ वर्षीय सेन्सेन पेसिये सांगते. सेन्सेनचं छोटंसं दुकान आहे. ती गव्हाच्या ओंब्या नि वाळकी रानफुलं विकते. ती म्हणते, "बाया जंगलात गेल्या की तासन् तास हिंडून जंगलाचा कानाकोपरा पिंजून काढत. कधी कधी तर दिवसच्या दिवस घालवूनही त्यांना चांगला बांबू मिळत नाही."

खोफी ही मुख्यत: महिलांच्या रोजच्या वापरातली वस्तू. त्यामुळं खोफींची रचना व आकारांवर महिलांचा प्रभाव जाणवतो. खोणोमाच्या वळणदार घाटरस्त्यांवरून जड ओझी वाहनं सोपं जावं, यासाठी पाठंगुळीला वेणीसारखी खोफी लटकवता येईल, ही सूचना महिलांकडूनच आली असणार.

"खोफीचं विणकाम ही पुरुषप्रधान कला मानतात इथले लोक. एंगामी महिला खोफीसाठी लागणारा कच्चा माल गोळा करतात, पण विणायचं काम पुरूषच करतात," किक्रुनेनुओ लीझिएत्सु सांगतात. त्या 'उरा अकादमी' या संस्थेत शिक्षिक आहेत, ही अकादमी तेन्यिदेचे या भाषेच्या संवर्धनासाठी काम करते. तेन्यिदेचे ही एंगामी आदिवासींची मातृभाषा.

हल्ली खोफी कारागिरीत महिलांचा सहभाग खूपच घटलाय. महिला आता शेती किंवा घरकामात जास्त दिसतात. शिवाय सोयाबीन, मिरची, लसूण नि बांबूचे कोवळे देठ मुरवून लोणचं बनवायचा नवा कुटीरोद्योगही या भागात मूळ धरतोय. या लोणच्याला इथं 'अक्सोन (Axone) चटणी' म्हणतात. अशा नव्या व्यवसायाकडं आता महिलांचा ओढा अधिक जाणवतो.

“शेतातली कामं असो की बाजारातनं सामान आणणं असो, ही कामं महिलाच करतात. पूर्वी या कामांसाठी खोफी हमखास उपयोगात यायची. पण आता प्लास्टिकच्या पिशव्या आल्या, या पिशव्या वजनाला खूपच हलक्या. त्यामुळं महिलांकडून पारंपरिक खोफींचा वापर कमी कमी होत गेला.,” किक्रुनेइनुओ सांगतात.

एकिकडं मागणीतील घट, अत्यल्प मिळकत हे स्थित्यंतर, दुसरीकडं स्थानिक बांबू मिळवणंही आता कठीण होतंय; परिणामी, उत्पादन खर्च वाढलाय. 'इंडिया स्टेट ऑफ फॉरेस्ट रिपोर्ट' (ISFR) २०२३ नुसार, नागालँडमधील बांबू वृक्षांच्या व्याप्तीत नगण्य वाढ नोंदवली गेलीय —२०२१ ते २०२३ या कालावधीत ही वाढ केवळ ०.०८४ टक्के इतकी किरकोळ दिसतेय.

काही कारागिरांनी आता शेजारराज्य मणिपूरमधून बांबू मागवायला सुरूवात केलीय; पण हे बांबू महाग पडतात. कारण गाडीत लादलेले बांबू प्रवासातील हिंदोळ्यांनी दुभंगू शकतात. त्यामुळं बांबू वाहतूक करणारांना वळणावळणाच्या रस्त्यांवरून अतिशय सावकाश गाडी चालवावी लागते. परिणामी ते जादा गाडीभाडं मागतात.

साधारण ३,००० रुपये किमतीचा, ताज्या बांबूचा १०० किलोचा गठ्ठा ट्रकच्या एका कोपऱ्यात सहज मावतो; ट्रकमधून एरवी एक-दोन टन विविध प्रकारच्या मालाची वाहतूक होते. बांबूशिवाय इतर मालही गाडीत चढवला तर वाहतुकीचा खर्च कमी होवू शकतो. त्यामुळं विणकर अनेकदा इतर मालासोबतच बांबू आणायला राजी असतात. पण दरवेळी असा सौदा जमतोच असं नाही.

"बांबू आसपासच्या ठिकाणाहूनच भेटला, तर ते सोयीचं. त्यामुळं वाहतूक खर्चात बचत होते. पण दूरगावातून बांबू आणणं परवडत नाही," पेलेसाली सांगतात.

या विणकामाचा कारागिरांच्या आरोग्यावरही विपरीत परिणाम जाणवतो.

"तासन् तास वाकून काम करावं लागतं. त्यामुळं मला पाठदुखीचा त्रास सुरू झाला," चाळीशी ओलांडलेले कागागिर चातो कुओत्सू सांगतात, "माझे खांदे सतत दुखतात. आता नजरही कमी झालीय. बैठक मारून एकाग्रतेनं काम करणं आता जमत नाहीय. या कामातलं कष्ट कुणाला लक्षातही येत नाही. नि हे विणकाम विकत घेणारेही कमी झालेत. आता या धंद्यातला जोमच मावळलाय."

खोफी विणकरांची संख्या दरवर्षी घटतेय. जुनेजाणते कारागिर काळाच्या पडद्याआड जाताहेत. केपे थोतो सारख्यांनी बालपणातच ही कला आत्मसात केली. पण हा वारसा जोपासणारी कदाचित ही अखेरचीच पिढी. हल्ली एंगामी तरूण शहरांकडे वळताहेत. हमखास उत्पन्न देणाऱ्या नोकरीधंद्याच्या आशेनं ही पिढी गाव सोडतेय. परिणामी खोफी विणकामाची कला हळूहळू विलुप्तीकडे वाटचाल करतेय. या कलेला आता आपले उत्तराधिकारी दिसत नाहीयेत.

आदिवासींच्या या कलेला सरकारनं अगदीच वाऱ्यावर सोडलंय असं नाही. पण शासकीय सहकार्य जुजबीच ठरतंय. नागालँडच्या डिपार्टमेंट ऑफ आर्ट अँड कल्चर मार्फत खोफी विणकामाची शिबिरं भरवली गेलीत. हॉर्नबिल महोत्सवादरम्यान प्रदर्शनात खोफी विक्रीचे स्टॉल लावले गेलेत. तसंच नागालँड हँडलूम अँड हँडिक्राफ्ट्स डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन (एनएचएचडिसी) मार्फत कारागिरांना छोटी अनुदानंही मिळालीत. याद्वारे खोफी विणकामकला टिकेल असं शासनाला वाटतं.

विणकरांचा अनुभव मात्र वेगळाच आहे. कारागिरांना वाटतं शासन तात्पुरती मदत करतं. दिर्घकालिन सहकार्य करत नाही. शिवाय खरेदीदार माल नेतात, पण पैसे द्यायला ताटकळत ठेवतात. विबू इरालू हा स्थानिक ट्रॅव्हल गाईड सांगतो, "पर्यटक विणकरांकडे मालाची ऑर्डर देतात, पण त्यांना वेळेत माल मिळेलच याची शक्यता कमी. कारण कारागिर त्यांच्या सोयीनं विणकाम करतात. कारागिरांचं पोट आता केवळ याच कामावर चालत नाही. त्यामुळं गिऱ्हाईकांपर्यंत माल पोचायला वेळ लागतो" विबू इरालूचे चुलत भाऊदेखील याच अडचणी सांगतात.

ही आव्हानं पाहता, एक गोष्ट नक्की होते. खोफी विणकामाची कला जिवंत ठेवणं, ही जबाबदारी आता केवळ एंगामी समुदायाचीच उरलीय. "हे काम गोगलगाईगत आहे, हळूहळू ते करत रहावं लागणारे...आमची परंपरा आमच्याशिवाय टिकवणार तरी कोण," पेलेसाली म्हणतात, "या हस्तकलेत आमच्या आदिवासी जीवनाचा आत्मा आहे, ही कला टिकली तर आमची ओळखही टिकेल."