ખોનોમામાં ખોફીને જીવંત રાખવાનો પ્રયાસ

નાગાલેન્ડના ખોનોમા ગામના 39 વર્ષીય વણકર, પેલેસાલી ક્યોત્સો કહે છે, “દરેક અંગામી પુરુષને ખોફી વણતાં આવડવું જ જોઈએ.” ઝુસા (વાંસ) અને થુન્યેઈ (નેતર)માંથી બનતી ખોફી એ અંગામી સમુદાયની પરંપરાગત ટોપલીઓ છે, જેનો ઉપયોગ બળતણનાં લાકડાં, ચોખાના દાણા, લણેલો પાક અને પૂજાપાની સામગ્રી જેવી ચીજો ભરવા માટે થાય છે. તેઓ ઉમેરે છે, “અમારી પરંપરાઓમાં તેનો ખૂબ મોટો ફાળો રહ્યો છે. આ એક એવી ચીજ છે જેનું અમારે સદાય જતન કરવું જોઈએ.”

એક સમયે સમુદાયના જીવન અને આજીવિકાનો અભિન્ન અંગ ગણાતી ખોફી વણાટની આ કળા, આજે ખોનોમાના 15થી પણ ઓછાં ઘરોમાં માંડ-માંડ ટકી રહી છે. તેને જીવંત રાખનારાઓ મોટાભાગે વૃદ્ધ પુરુષો જ છે; પેલેસાલી તેમાંના એક અપવાદ છે.

પચાસેક વર્ષના કેપે થોટો જ્યારે વાંસની પાતળી પટ્ટીઓને કાપી રહ્યા હોય છે, ત્યારે તેમના સધાયેલા હાથ એકદમ ચોકસાઈથી ચાલે છે. તેઓ આછા અજવાળાવાળા તેરહુમાં બેઠા છે. આ તેરહુ એટલે વાંસના થાંભલા, લાકડા અને નેતરથી બનેલું અને સૂકાં પાંદડાંઓથી ગૂંથેલું એક અડધું છાપરા જેવું માળખું. તેરહુનો આ છાંયડો બપોરના બળબળતા તાપને ઓછો કરી દે છે.

વાંસની પટ્ટીઓ પર કામ કરતાં કેપે વાત કરે છે, “મારો ઉછેર એક વણકર પરિવારમાં થયો છે. મને અને મારા પિતરાઈ ભાઈઓને, બધાને જ ખોફી ટોપલી વણવાની કળા શીખવવામાં આવી હતી.”

અંગામી એ નાગાલેન્ડની 17 માન્યતા પ્રાપ્ત જનજાતિઓમાંથી એક છે. 1800ના દાયકામાં, ખોનોમા એ બ્રિટીશ શાસન સામે નાગા પ્રતિકારનું એક ઐતિહાસિક કેન્દ્ર હતું. આ અંગામી ગામ રાજ્યની રાજધાની કોહિમાથી લગભગ 20 કિલોમીટર પશ્ચિમમાં આવેલું છે અને તે પોતાની સામુદાયિક પર્યાવરણ સંરક્ષણ પ્રથાઓ માટે જાણીતું છે, જેમાં નજીકનાં જંગલોમાં શિકાર અને વૃક્ષછેદન પર પ્રતિબંધ તેમજ સજીવ ખેતીની પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે.

20 ચોરસ કિલોમીટરના પહાડી વિસ્તારમાં ફેલાયેલા આ ગામની ઓળખ તેના પથ્થર જડેલા રસ્તાઓ, પગથિયાં જેવાં ડાંગરનાં ખેતરો અને પરંપરાગત ઘરોની બહાર સુઘડતાથી ગોઠવાયેલાં બળતણનાં લાકડાંના ઢગલાઓથી થાય છે.

400થી સહેજ વધુ અંગામી પરિવારોનું આ ગામ — જેની વસ્તી 1,943 (વસ્તી ગણતરી 2011 મુજબ) છે — મુખ્યત્વે પથ્થરનાં પગથિયાંવાળાં ખેતરોમાં ચોખાની ખેતી, સ્થળાંતરિત ખેતી અને જંગલની પેદાશો પર નભે છે. આસપાસનાં જંગલોનું રક્ષણ અહીંનો સમુદાય પોતે જ કરે છે, ખાસ કરીને ખોનોમા નેચર કન્ઝર્વેશન અને ટ્રેગોપન અભયારણ્ય દ્વારા.

કેપે અંગામી પુરુષોની પેઢીઓને લગભગ ધ્યાનમગ્ન થઈને ખોફીની ટોપલીઓ બનાવતા જોઈને મોટા થયા છે – દરેક પટ્ટીને કિનારીની આસપાસ એકદમ કસીને ગૂંથવી પડે છે, અને એક વાર ગૂંથવાનું શરૂ કર્યા પછી, કારીગર અટકી શકતો નથી, નહીંતર તે ઢીલી પડી જાય છે.

જોકે તેઓ નાનપણમાં જ આ કળા શીખી ગયા હતા, પણ તેમણે તેને વ્યવસાય તરીકે નહોતી અપનાવી. તેના બદલે, તેઓ ક્યારેક તેમનાં માતાને નેતર અને વાંસ એકઠાં કરીને વેચવામાં મદદ કરતા, તો ક્યારેક ડાંગરનાં ખેતરોમાં કામ કરતા, અથવા તો કોહિમાનાં ભરચક બજારમાં તેમનાં માતા-પિતાની કરિયાણાની નાની દુકાનમાં મદદ કરતા.

લગભગ બે દાયકા પહેલાં, જ્યારે તેઓ 30 વર્ષના થયા, ત્યારે જ ખોફી વણાટ તેમનો કાયમી વ્યવસાય બન્યો. જ્યારે તેમણે જોયું કે ખોનોમામાં વણકરોની સંખ્યા ઘટી રહી છે, ત્યારે તેઓ તેમના પિતાના વારસાને આગળ ધપાવવા માટે આ કળા તરફ ખેંચાયા. “અહીં બધું જ હાથવણાટનું છે. મારા પૂર્વજો તેમના હાથનો ઉપયોગ કરતા હતા અને મને પણ એ જ શીખવવામાં આવ્યું છે. સાચું કહું તો, ખોનોમામાં આ કળા માટે કોઈ યોગ્ય મશીનો પણ નથી.”

ખોનોમામાં, વણાટ માટે ભારતીય ટિમ્બર વાંસ (બેમ્બૂસા ટુલ્ડા) વધુ પસંદ કરવામાં આવે છે કારણ કે તે મજબૂત અને સરળતાથી વળી શકે તેવો હોય છે. તેને પાતળી પટ્ટીઓમાં ચીરીને એકદમ ચુસ્તપણે ગૂંથી શકાય છે, જેથી તે તૂટ્યા વિના ભારે વજન ઉપાડી શકે.

અનુભવી કારીગર કેપે, ખોફીની ગોળાકાર કિનારી અને ચોરસ તળિયું બનાવવા માટે લાકડાના કે ધાતુના બીબા પર વાંસની પટ્ટીઓને ચુસ્તપણે વણતાં કહે છે, “જે લોકો અમારી વસ્તુઓ ખરીદે છે, તેઓ ફક્ત તૈયાર થયેલી ટોપલી જ જુએ છે, પણ તેને બનાવવામાં કેટલો સમય લાગે છે તે તેઓ નથી જાણતા.” તેમના ઓજારોમાં એક દાઓ (પહોળા પાનાવાળો છરો) અને આંગળીઓને કાપા પડવાથી બચાવવા માટે જાડા કાપડનો એક ટુકડો સામેલ છે.

ગામના સામુદાયિક મીઠા પાણીના નળનો ઉલ્લેખ કરતાં કેપે કહે છે, “હું તેરહુઝોમાંથી પાણી લાવીને કામ શરૂ કરું છું. આમાં વાંસને ત્રણથી સાત દિવસ સુધી પાણીમાં પલાળી રાખવો પડે છે. આ પ્રક્રિયામાં સૌથી વધુ સમય લાગે છે અને વાંસ બરાબર નરમ અને વળી શકે તેવો થાય તેની રાહ જોવી પડે છે, જેથી હું તેમાંથી પાતળી પટ્ટીઓ બનાવી શકું.”

નાની ટોપલીઓ વણવામાં એક અઠવાડિયાથી 10 દિવસનો સમય લાગી શકે છે, જ્યારે મોટી ટોપલીઓ બનાવવામાં 40 દિવસ જેટલો સમય પણ લાગી શકે છે. એક વાર તૈયાર થઈ જાય, પછી દરેક ટોપલીમાં ગૂંથેલો ખેલીએ (માથા પર રાખવાનો પટ્ટો) લગાવવામાં આવે છે અને તેની સપાટીને લીસી અને મજબૂત બનાવવા માટે રાખ અને નેતરના કૂચાથી પોલિશ કરવામાં આવે છે. આ ટોપલીઓ લગભગ 5,000 થી 15,000 રૂપિયામાં વેચાય છે.

ખોફી વણાટના અર્થશાસ્ત્રમાં તેની પાછળની મહેનત અને આવડતનું સાચું મૂલ્ય દેખાતું નથી. એક વણકર મહિનામાં બેથી ચાર ટોપલીઓ બનાવી શકે છે. પરિવહન અને કાચા માલનો ખર્ચ બાદ કરતાં, એક ટોપલીમાંથી સરેરાશ કમાણી આશરે 1,000 થી 1,500 રૂપિયા થાય છે. આમ, એક વણકર ખોફી વણાટમાંથી મહિને માંડ 4,000 થી 6,000 રૂપિયા કમાઈ શકે છે.

પેલેસાલી “પોતાના હાથથી કંઈક બનાવ્યાના સંતોષ”નો સ્વીકાર કરે છે, અને કહે છે, “આ ક્યારેય ન ખૂટતું કામ છે અને તેમાં ક્યારેય પૂરતું વળતર પણ મળતું નથી. એટલે જ ઘણા પુરુષો આ કામ છોડી દે છે.”

પેલેસાલી કોહિમા બજારમાં તેમના પરિવારે શરૂ કરેલી એક નાનકડી કરિયાણાની દુકાનમાં કામ કરે છે. તેઓ કહે છે કે ઘણા વણકરો ખેતી અથવા મજૂરી કરીને પોતાની આવકને ટેકો આપે છે અને નવરાશના સમયમાં જ વણાટકામ કરે છે.

પેલેસાલી વધુમાં કહે છે, “પહેલાં અમે શહેરમાં જઈને, દુકાનો લગાવીને ટોપલીઓ વેચતા. હવે તો બધું જ અગાઉથી મળતા ઓર્ડર પર ચાલે છે. હવે તો અંગામી લોકો પણ પહેલાં જેટલી ખરીદી નથી કરતા.”

પરંપરાગત રીતે, આ કળામાં અંગામી મહિલાઓની ભૂમિકા અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ રહી છે, ભલે તે પડદા પાછળ રહી હોય.

સૂકાં જંગલી ફૂલો અને ઘઉંની ડાંડીઓ વેચતી એક નાની દુકાન ચલાવતા, 29 વર્ષીય સેનસેન પિસિએ કહે છે, “મેં ઘણી વૃદ્ધ અંગામી સ્ત્રીઓને જંગલમાં જવાની યોજના બનાવતાં જોઈ છે. સારી રીતે શોધખોળ કરવા માટે તેઓ ચોખ્ખા આકાશવાળા દિવસો નક્કી કરતાં. તેઓ જંગલોમાં ઘણા કલાકો વિતાવતાં અને દરેક ખૂણે-ખૂણો ફરી વળતાં. આ પ્રક્રિયા ઘણા દિવસો સુધી ચાલતી.”

સ્ત્રીઓએ ટોપલીઓની રચના અને ઉપયોગ પર પણ પ્રભાવ પાડ્યો હતો. ખોનોમાના વાંકાચૂકા રસ્તાઓ પર ભારે બોજ ઉંચકવામાં સરળતા રહે તે માટે ગૂંથેલા ખેલીએનું સૂચન તેમણે જ કર્યું હતું.

અંગામી લોકોની માતૃભાષા તેન્યીડીને સાચવવા માટે કામ કરતી ઉરા એકેડેમી સાથે સંકળાયેલા એક શિક્ષણશાસ્ત્રી, કિક્રુનિન્યો લિજિત્સુ કહે છે, “અંગામી સ્ત્રીઓ જંગલમાંથી કાચો માલ ભેગો કરે છે અને વાંસ તૈયાર કરવામાં મદદ કરે છે. તેઓ વણાટકામ નથી કરતી. ખોફી બનાવવી એ સામાન્ય રીતે પુરુષોની પ્રભુત્વવાળી કળા તરીકે ઓળખાય છે.”

હાલમાં, આ પ્રક્રિયામાં સ્ત્રીઓની ભાગીદારી ઘટી ગઈ છે. ઘણી સ્ત્રીઓ હવે ખેતી, ઘરકામ અથવા નાની-નાની વસ્તુઓ વેચવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેમ કે આથેલાં સોયાબીન, મરચાં, લસણ અને વાંસની કૂંપળોમાંથી બનાવેલી ઘરેલુ અખોની ચટણી.

કિક્રુનિન્યો કહે છે, “અમે [સ્ત્રીઓ] જ ખેતરોમાં ટોપલીઓનો ઉપયોગ કરીએ છીએ અને તેને બજારમાં લઈ જઈએ છીએ. પરંતુ હવે વધુને વધુ સ્ત્રીઓ ખોફીનો ઉપયોગ કરવાથી દૂર જઈ રહી છે. પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ અને માલસામાન લઈ જવા માટેની અન્ય વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરવો વધુ સરળ છે.”

આ બદલાવોની સાથે સાથે, સ્થાનિક વાંસ મેળવવો પણ મુશ્કેલ બન્યો છે, જેના પરિણામે ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો થયો છે. ઇન્ડિયા સ્ટેટ ઓફ ફોરેસ્ટ રિપોર્ટ (ISFR) 2023 મુજબ, નાગાલેન્ડમાં વાંસના આવરણમાં 2021 અને 2023ની વચ્ચે માંડ 0.084 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે.

કેટલાક વણકરો હવે પડોશી રાજ્ય મણિપુરમાંથી વાંસ મંગાવે છે, પરંતુ તે મોંઘું પડે છે કારણ કે વાંકાચૂકા રસ્તાઓ પર વાંસ ફાટી ન જાય તે માટે ડ્રાઇવરોએ ધીમે-ધીમે ગાડી ચલાવવી પડે છે, અને તેથી તેઓ વધુ ભાડું લે છે.

આશરે 3,000 રૂપિયાની કિંમતના લગભગ 100 કિલો તાજા વાંસનો જથ્થો એક ટ્રકનો માત્ર એક નાનો હિસ્સો રોકે છે, જે ટ્રક અન્યથા એક કે બે ટન મિશ્ર માલસામાનનું વહન કરતી હોય છે. પરિવહન ખર્ચ વહેંચવા માટે વણકરો ઘણી વાર અન્ય ઉત્પાદકો સાથે ભાગીદારી કરે છે.

પેલેસાલી કહે છે, “જો વાંસ નજીકમાં મળી રહે, તો તે અનુકૂળ અને સસ્તું પડે છે. જો ન મળે, તો મારે વધુ ખર્ચ કરવો પડે છે અને તે એક બોજ બની જાય છે.”

આ કામ વણકરોના સ્વાસ્થ્ય પર પણ માઠી અસર કરે છે.

પચાસ વર્ષે પહોંચવા આવેલા વણકર છાતો ક્યોત્સો કહે છે, “કલાકો સુધી વાંકા વળીને કામ કરવાથી મને કમરનો દુખાવો રહે છે. મારા ખભા હંમેશાં દુખતા રહે છે અને મારી આંખો પણ નબળી પડી રહી છે. હવે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું મુશ્કેલ બની ગયું છે. લોકો ભાગ્યે જ અમારી મહેનતની કદર કરે છે. તેઓ અમારી વસ્તુઓ ખરીદતા પણ નથી. હવે આ કામમાં બહુ આનંદ નથી રહ્યો.”

ખોફી વણકરોની સંખ્યા દર વર્ષે ઘટી રહી છે. કેપે જેવા જૂની પેઢીના વણકરો યાદ કરે છે કે તેમને નાનપણમાં જ ખોફી વણાટ શીખવવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ આજે એવું નથી. યુવાન અંગામીઓએ આ કળા શીખી જ નથી અને તેઓ શહેરોમાં સુરક્ષિત, પગારદાર નોકરીઓ પસંદ કરે છે. પરિણામ એ છે કે આ કળા ધીમે ધીમે લુપ્ત થઈ રહી છે, અને તેનો કોઈ સ્પષ્ટ વારસદાર નથી.

નાગાલેન્ડના કલા અને સંસ્કૃતિ વિભાગ તરફથી થોડી મદદ મળી છે, જે વર્કશોપ, હોર્નબિલ ફેસ્ટિવલનાં પ્રદર્શનો અને નાગાલેન્ડ હેન્ડલૂમ એન્ડ હેન્ડીક્રાફ્ટ્સ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (NHHDC) દ્વારા નાની ગ્રાન્ટ આપીને ખોફી વણાટને પ્રોત્સાહન આપે છે.

પરંતુ વણકરો ટૂંકા ગાળાના હસ્તક્ષેપ, ખરીદદારો દ્વારા ચુકવણીમાં વિલંબ અને અન્ય સમસ્યાઓ ગણાવે છે. વિબુ ઇરાલુ, જે એક અંગામી ટ્રાવેલ ગાઇડ છે, તેઓ નોંધે છે કે ટોપલીઓના માર્કેટિંગમાં વારંવાર વિક્ષેપો આવે છે. તેઓ કહે છે, “ઉત્પાદનો ખરીદદારો સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે તેમાં ઘણી ખામીઓ છે,” અને ઉમેરે છે કે તેમના પિતરાઈ ભાઈઓ જે ખોફી વણાટ કરે છે તેઓ પણ આવા જ સંઘર્ષનો સામનો કરે છે.

આવા પડકારોનો સામનો કરતાં, ખોફી વણાટને જીવંત રાખવાની જવાબદારી મુખ્યત્વે અંગામી સમુદાય પર જ રહે છે. પેલેસાલી કહે છે, “આ ધીમું કામ છે, પણ એ અમારી પરંપરા છે. આ કળાની સાથે અમે અમારા જુસ્સા અને અમારી ઓળખને પણ સાચવીએ છીએ.”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ