খনমাৰ খফি

“আংগামি মানুহ মানে খফিৰ কাম জানিবই লাগিব,” পেলেচালি কিৱৎচ’ৱে (৩৯) কয়। কিৱৎচ’ নাগালেণ্ডৰ খনমা গাঁৱৰ এগৰাকী শিপিনী। জুচা (বাঁহ) আৰু থুনয়ে (বেত)ৰ পৰা নিৰ্মিত খফি হৈছে আংগামিসকলৰ পৰম্পৰাৰ চিন। খৰিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চাউল, চপাই থোৱা শস্য আৰু উৎসৱ-পাৰ্বনৰ পবিত্ৰ সামগ্ৰী আদি এই খফিতেই ৰখা হয়। “আমাৰ পৰম্পৰাগত নিয়ম-নীতিবোৰ খফি নহ’লে নচলে। আমাৰ বাবে ই সদায়ে আপুৰুগীয়া,” তেওঁ লগতে কয়।

কিন্তু এটা সময়ত জনজাতীয় লোকৰ জীৱন আৰু জীৱিকাৰ অপৰিহাৰ্য্য অংশ এই খফি জীয়াই আছে খনমাৰ কেৱল ১৫ ঘৰমান মানুহৰ ঘৰত, ঘৰৰ ঘাইকৈ বয়োজ্যেষ্ঠ মানুহৰ হাতত। পেলেচালি অৱশ্যে এইক্ষেত্রত ব্যতিক্ৰম।

পঞ্চাচ বছৰ বয়সৰ ডেওনা পাৰ কৰা কেপে থটোৰ হাতদুখন খুব খৰকৈ চলিছে, কিন্তু জোখত চলিছে। তেওঁ বাঁহৰ মাৰলি, কাঠ আৰু বেতেৰে বনোৱা, শুকান পাতেৰে বোৱা টেহৰু নামে সামান্য পোহৰ থকা চালিখনৰ তলত বহি অনায়াসে বাঁহৰ দৈবোৰ সমানত কাটিছে। টেহৰুখনে তেওঁক দুপৰীয়াৰ তপত ৰ’দৰ পৰা পৰিত্ৰাণ দিয়াইছে।

“মোৰ ঘৰখন শিপিনীৰ। সম্পৰ্কীয় ভাইকেইটাৰ লগতে মই পৰিয়ালৰ জ্যেষ্ঠজনৰ পৰা খফি টুকুৰি আদি বোৱা শিকিছো,” বাঁহৰ দৈকেইটা ভাঁজ কৰি কাটি থকাৰ মাজতে কেপেয়ে কয়।

নাগালেণ্ডৰ ১৭ টা জনজাতিৰ মাজৰ এটা এই আংগামিসকল। ১৮০০ শতিকাত ইংৰাজৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিয়া বুলি নাম থকা এই খনমা অঞ্চল। আংগামি গাঁওখন ৰাজ্যখনৰ ৰাজধানী কহিমাৰ পৰা ২০ কিলোমিটাৰ পশ্চিমে অৱস্থিত। চিকাৰ আৰু গছ কটাত সামূহিক নিষেধাজ্ঞা আৰু জৈৱিক খেতিৰ পদ্ধতিৰ বাবে আংগামি গাঁওখনৰ সুকীয়া সুনাম আছে।

পাহাৰীয়া ওখ-চাপৰ এলেকা মিলি মুঠ ২০ বৰ্গকিলোমিটাৰ জোৰা এইখন গাঁৱৰ বাট-পথবোৰ শিল দিয়া। পাহাৰত ঢাপে ঢাপে ধানখেতিৰ পথাৰ আৰু পৰম্পৰাগত ঘৰৰ আগত দেখা পাব পৰিপাটিকৈ সজাই থোৱা খৰিৰ দম।

৪০০ ঘৰ আংগামি লোক আৰু ২০১১ৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ১,৯৪৩ জনসংখ্যাৰ গাঁওখন পাহাৰৰ কেবা খলপীয়া মাটিত ধানখেতি আৰু ঝুমখেতি কৰে। লগতে হাবিৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ ওপৰতো তেওঁলোকে নিৰ্ভৰ কৰে। গাওঁখনৰ কেউফালে আৱৰি থকা অৰণ্যখন তেওঁলোকৰ সম্প্ৰদায়টোৱে নিজেই সুৰক্ষিত কৰি ৰাখিছে। এইক্ষেত্রত নাম ল’ব লাগিব খনমা নেচাৰ কনজাৰ্ভেচন আৰু ট্ৰেগোপান অভয়াৰণ্যৰৰ।

কেপেয়ে সৰুৰে পৰা দেখি আহিছে কেনেকৈ আংগামিসকলে ইডালৰ সৈতে সিডাল দৈ ৰিমটোৰ কাষে কাষে বই যায়। এবাৰ দৈবোৰ ববলৈ আৰম্ভ কৰাৰ পিছত মাজতে ৰ’ব নোৱাৰি, কিয়নো ৰ’লেই গাঁথনিটো ঢিলা হৈ যাব।

যদিওবা তেওঁ আগতেই এই শিল্প শিকিছিল, কেতিয়াও কিন্তু তেওঁ অনুশীলন কৰা নাছিল। তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁ মাকক বেত আৰু বাঁহ সংগ্ৰহ কৰি দিয়াত সহায় কৰিছিল। খেতি-বাতিৰ কামত সহায় কৰিছিল আৰু তাৰ লগতে মাক-দেউতাকে কহিমাৰ ব্যস্ত বজাৰত চলোৱা সৰু গেলামালৰ দোকানখনতো সহায় কৰি দিছিল।

দুটা দশক পূৰ্বে তেওঁৰ স্থায়ী জীৱিকা হৈ পৰে খফি বয়ন। তেতিয়া তেওঁৰ বয়স আছিল ৩০ বছৰ। খনমাত বাঁহ-বেতৰ কাম কৰা মানুহ কমি অহাটো তেওঁৰ চকুত পৰিছিল আৰু পিতৃৰ পৰম্পৰা অটুট ৰখাৰ তেওঁ মন মেলিছিল। “আটাইখিনি হাতেকৰা। আমাৰ পূৰ্বপুৰুষে হাতেৰেই কামবোৰ কৰিছিল আৰু সেয়ে ময়ো তেনেকৈয়ে শিকিছিলো। তাৰোপৰি খনমাত এই কামৰ বাবে সঠিক মেচিন নাই।”

খনমাত ইণ্ডিয়ান টিম্বাৰ বেম্বু (Bambusa tulda)ৰে বাঁহৰ কাম কৰি তেওঁলোকে ভাল পায়। এই বাঁহ বৰ মজবুত আৰু সহজে ভিৰাব পাৰি। সৰু মিহি দৈ তুলিব পাৰি আৰু টানকৈ বব পাৰি কাৰণে বেছি ওজনৰ বস্তু ৰাখিলেই সেই টুকুৰি ভাগি নাযায়।

“আমাৰ পৰা বাঁহৰ সামগ্ৰী কিনা মানুহে সামগ্ৰীবিধৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটোহে দেখে, কেনেকৈ কিমান সময়ত বনোৱা হয়, সেইবোৰ নেদেখে,” প্ৰবীণ শিল্পী কেপেয়ে খৰাহিটোৰ বাওটো কাঠ বা ধাতুৰ সাচা এটাত আটিলকৈ বই খফিৰ বৃত্তাকাৰ বাও আৰু তলৰ চাৰিকুণীয়া তলিখন বনাই থকাৰ মাজতে কয়। তেওঁৰ লগত থকা সঁজুলিবোৰ হৈছে এখন দাও (দা) আৰু এটুকুৰা ডাঠ কাপোৰ যাতে তেওঁ আঙুলিত আঘাত নাপায়।

“তেৰুজ’ৰ পৰা পানী সংগ্ৰহ কৰাৰ পৰা মোৰ দিনটো আৰম্ভ হয়,” কেপেয়ে সম্প্ৰদায়টোৰ বিশুদ্ধ পানীৰ নলটোৰ প্ৰসংগত কথাখিনি কয়। “সেই পানীত আমি বাঁহবোৰ তিনিৰ পৰা সাতদিন গোৰাই ৰাখো। এইখিনিতে আটাইতকৈ বেছি সময় লাগে আৰু আপুনি বাঁহবোৰ কোমল হৈ ভিৰাব পৰা নোহোৱালৈকে গোৰাই ৰাখিব লাগে, যাতে উলিয়াই অনাৰ পিছত তাৰ পৰা সৰু সৰু পাতল দৈ তুলিব পাৰি।”

সৰু খৰাহি বনাওতে এসপ্তাহৰ পৰা দহদিন লাগে। আকৌ ডাঙৰ খফি এটা বনাওতে ৪০ দিন পৰ্য্যন্ত লাগিব পাৰে। প্ৰতিটোতে গোঁঠা খেলী (মূৰত ওলমাই ল’ব পৰা ফিটা) লগাই ছাঁই আৰু বেঁতেৰে মসৃণ কৰি তোলা হয়। তেনে এটা খফি ৫ৰ পৰা ১৫ হাজাৰ টকাত বিক্ৰী হয়।

খফি শিল্পত যিদৰে খাটনি, সিমানখিনি উপাৰ্জন নহয়। যিমানখিনি কষ্ট আৰু কৌশলৰ তাত প্ৰয়োজন হয়, তাৰ বিনিময়ত পইচা তেনেকৈ পোৱা নাযায়। এটা খৰাহিত পৰিবহন আৰু নিৰ্মাণ খৰচ বাদ দি প্ৰায় একৰ পৰা ডেৰ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন হয়। তেনেকৈ এগৰাকী শিপিনীয়ে মাহত ৪ৰ পৰা ৬ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন কৰিব পাৰে।

“কাম কেতিয়াও শেষেই হৈ নাহে আৰু কেতিয়াবা লাভ বুলিবলৈকো একো নাথাকে। সেয়ে বহুতেই এই কাম এৰিছে,” পেলেচালিয়ে কয়। অৱশ্যে তেওঁ এই কথাও মানে যে “নিজহাতে কিবা এটা বনোৱাৰ এক সুকীয়া সন্তুষ্টিও আছে।”

পেলেচালিয়ে তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ লোকে ক’হিমা বজাৰত পতা সৰু গেলামালৰ দোকানখনত কাম কৰে। তেওঁ কয় যে খেতি কৰি আৰু দিনহাজিৰা কৰি বহু পৰিয়ালে দুই-এপইচা অতিৰিক্ত আয় কৰে আৰু তাৰ পৰা আজৰি পালে বাঁহৰ কাম কৰে।

“আগতে আমি চহৰলৈ গৈ দোকান পাতি টুকুৰি বিক্ৰী কৰিছিলো। এতিয়া আগতীয়াকৈ অৰ্ডাৰ পালে বনাও। এতিয়া আনকি আংগামিসকলেও বেছি নিকিনা হৈছে,” পেলেচালিয়ে কয়।

পৰম্পৰাগতভাৱে আংগামি মহিলাৰ অৰিহণা এই কামটোত অতিশয় জৰুৰী আছিল যদিও কাৰো চকুত নপৰিছিল।

“বহু আংগামি বয়সস্থ মহিলাক দেখিছো হাবিলৈ যোৱা। হাবিলৈ যোৱাৰ বাবে তেওঁলোকে ফৰকাল দিন এটা বাচি লয়,” চেনচেন পেচিয়ে (২৯)য়ে শুকান বনৰীয়া ফুল আৰু ঘেঁহুৰ ঠাৰি বিক্ৰী কৰা সৰু দোকান এখন চলায়। “তেওঁলোকে হাবিৰ চুকে-কোণে ঘূৰি কেবাঘণ্টা সময় কটায়। এই কাম কেবাদিনো চলে।”

টুকুৰি বনোৱা কামটোত মহিলাৰ প্ৰভাৱ বিদ্যমান। মূৰত মেৰিয়াই লোৱাৰ বাবে বনোৱা গোঁঠা ফিটাডাল মহিলাৰ পৰামৰ্শতে নিৰ্মিত। সেই ফিটাডাল থাকিলে খনমাৰ একা-বেঁকা পথত টুকুৰিৰে ওজন কঢ়িয়াবলৈ সহজ হয়।

“আংগামি মহিলাসকলে হাবিৰ পৰা কেঁচামাল সংগ্ৰহ কৰি আনে আৰু বাঁহখিনি সাজু কৰাত সহায় কৰে। তেওঁলোকে বোৱা কামটো নকৰে। খফি বনোৱা কামটো পুৰুষৰ দখলতে আছে,” আংগামি মাতৃভাষা তেনয়িদিয়ে সংৰক্ষণৰ বাবে কাম কৰি থকা উৰা একাডেমিৰ এগৰাকী প্ৰশিক্ষক কেকৰেনেনিঅ’ জেবি লিজিৎচু কয়।

এতিয়া এই কামত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ একেবাৰে নাই বুলিবই পাৰি। সৰহভাগেই এতিয়া খেতি-বাতি, ঘৰুৱা কাম-বনতেই নিমজ্জিত। আকৌ কিছুমানে কিন্বিত ছ’য়াবিন, জলকীয়া, আদা আৰু বাঁহৰ গাজেৰে ঘৰুৱা আখ’নি চাটনি আদি সৰু-সুৰা বস্তু বিক্ৰী কৰি চলে।

“আমি মহিলাসকলেই পথাৰত টুকুৰি ব্যৱহাৰ কৰো আৰু বজাৰলৈ সেয়া লৈ যাও। কিন্তু মহিলাসকলে আজিকালি খফি লোৱা এৰিছে। প্লাষ্টিক আদিৰ মোনা ব্যৱহাৰ কৰাটো বেছি সহজ,” কেকৰেনেনিঅয়ে কয়।

এই পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে আন কিছুমান কথাও আছে। খফিৰ বাবে স্থানীয় বাঁহ পোৱাটো কঠিন হৈ পৰিছে, সেয়ে উৎপাদনৰ ব্যয় বাঢ়িছে। ইণ্ডিয়া ষ্টেট অৱ ফৰেষ্ট ৰিপ’ৰ্ট (চমুকৈ আইএছএফআৰ), ২০২৩ৰ তথ্য অনুযায়ী নাগালেণ্ডত বাঁহৰ আচ্ছাদন ২০২১ৰ পৰা ২০২৩ৰ কালচোৱাত কেৱল ০.০৮৪ শতাংশ বাঢ়িছে।

বাঁহৰ কাম কৰা কিছুমানে এতিয়া চুবুৰীয়া মণিপুৰৰ পৰা বাঁহ আনে, কিন্তু পইচা বেছি খৰচ হয়। বাঁহ অনা গাড়ীচালকে বেছি পইচা বিচাৰে, কিয়নো বাঁহখিনি পাহাৰীয়া ওখোৰা-মোখোৰা বাটত আনিবলৈ গাড়ী ধীৰে ধীৰে সাৱধানে চলাবলগীয়া হয়।

প্ৰায় ১০০ কিলোগ্ৰাম কেঁচা বাঁহৰ দাম ৩,০০০ টকামান হয়, কিন্তু দুই-তিনিটন বস্তু কঢ়িওৱা ট্ৰাকৰ এটা অংশহে সেই বাঁহেৰে ভৰ্তি হয়। পৰিবহনৰ খৰচ মিলাবলৈ সেয়ে বোৱনীয়ে আন বোৱনীৰ সৈতে লগ লাগি বাঁহ আমদানি কৰে।

“বাঁহ যদি কাষতে পোৱা যায়, তেতিয়া সুবিধা হয়, খৰচ কম হয়। দূৰত হ’লে খৰচ বেছি হয়,” পেলেচালিয়ে কয়।

কামটোত খাটনি এনেকুৱা যে দেহাৰো ক্ষতি হয়।

“ইমান সময় এনেকৈ হাউলি থাকিব লাগে যে পিঠিৰ বিষ হৈ গৈছিল,” দুকুৰি বছৰ বয়সৰ চাটো কুঅ’ৎচুৱে কয়। “কান্ধ দুখন সদায়েই বিষাই থাকে আৰু চকুৰে মণিব নোৱাৰা হৈ গৈছো। মনযোগ দিয়াটো কঠিন হৈ পৰিছে। মানুহে আমাৰ কষ্টক স্বীকৃতিকে নিদিয়ে। আমাৰ বস্তুও নিকিনে। এই কামত এতিয়া আৰু মনোৰঞ্জন নাইকিয়া হৈ গৈছে।”

প্ৰতিবছৰে খফি বোৱনীৰ সংখ্যা কমি গৈছে। প্ৰবীণ বোৱনি যেনে কেপেয়ে জীৱনৰ আদিভাগত খফি টুকুৰি বনোৱা শিকাৰ কথা মনত আছে। কিন্তু এতিয়া শিকাবলৈ কোনো নাই। তৰুণ আংগামিসকলে এই শিল্প নিশিকে আৰু চহৰত থাকি সুস্থিৰ নিৰাপত্তা থকা কাম কৰাটো পচন্দ কৰে। এনেকৈয়ে শিল্পবিধ অনুশীলন কৰা মানুহ নাইকিয়া হৈ গৈ থকাত শিল্পবিধৰো ভৱিষ্যৎ নাইকিয়া হৈ গৈ আছে।

নাগালেণ্ডৰ কলা আৰু সংস্কৃতি বিভাগৰ পৰা কিছু সমৰ্থন তেওঁলোকে লাভ কৰিছে। কৰ্মশালাৰ যোগেদি আৰু হৰ্নবিল উৎসৱৰ যোগেদি এই শিল্প অনুশীলন আৰু প্ৰচাৰৰ ক্ষেত্রত উৎসাহ যোগোৱা হৈছে। নাগালেণ্ড হস্ততাঁত আৰু বস্ত্ৰশিল্প উন্নয়ন নিগমৰ যোগেদি শিল্পীক অনুদানৰো ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

কিন্তু শিল্পীসকলে কয় যে এনে সাহায্য-সুবিধা হ্ৰস্বকালীন আৰু পেমেণ্ট আদিৰ ক্ষেত্রতো তেওঁলোকে অসুবিধাৰ সন্মুখীন হয়। লগত আন বিভিন্ন সমস্যা জৰিত হৈ আছেই। আংগামি ট্ৰেভেল গাইড ভিবু ইৰালুত কোৱা হৈছে যে টুকুৰিবোৰৰ বিপণনৰ ক্ষেত্রত শৃংখল ব্যৱস্থা নাই। “পণ্য ক্ৰেতাৰ ওচৰলৈ গৈ পোৱাৰ ক্ষেত্রত ব্যৱধান আছে,” তেওঁ কয়। লগতে জনায় যে তেওঁৰ দুই সম্পৰ্কীয় ভাই যিয়ে খফি টুকুৰি সাজে, তেওঁলোকে এনেধৰণৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈ আহিছে।

এনে সমস্যাৰ মাজত খফি বয়ন শিল্প বয়ন শিল্পক জীয়াই ৰখাৰ দায়িত্ব ঘাইকৈ আংগামি সম্প্ৰদায়ৰ ওপৰতে পৰিছে। “আমি লেহেম হৈছে, কিন্তু এয়া আমাৰ পৰম্পৰা,” পেলেচালিয়ে কয়। “এই শিল্পতেই আমাৰ পৰিচয়।”

অনুবাদ: পংকজ দাস