કર્ણાટકનો રેશમ માર્ગ: કોશેટાના ખેડૂતો સંકટમાં

મે મહિનાના અંતમાં જ્યારે નિખિરપ્પા ગડિયપ્પા રાતોરાત મુસાફરી કરીને હાવેરી તાલુકાથી રામનગરના રેશમ કોશેટા બજારમાં પહોંચ્યા, ત્યારે તેમને આશા હતી કે તેમના કોશેટાના સારા ભાવ મળશે. પરંતુ ટેમ્પો દ્વારા 11 કલાકની 370 કિલોમીટરની નોન-સ્ટોપ મુસાફરી દરમિયાન તેઓ ડરેલા પણ હતા. બીજી બાજુ લોકડાઉનને કારણે રસ્તામાં ખાણીપીણીની દુકાનો પણ બંધ હતી. વળી એ ચિંતા પણ કે જો તેમના કોશેટાનો ભાવ ઓછો મળ્યો તો?

હાવેરી જિલ્લામાં આવેલા તેમના ગામ હંડીગનુર પરત ફરતી વખતે, તેમની આશા મરી પરવારી હતી – અને તેમનો ડર સાચો પડ્યો હતો. તેમણે સારી ગુણવત્તાવાળા કોશેટાનો 250 કિલોનો આખો જથ્થો માત્ર 67,500 રૂપિયામાં એટલે કે પ્રતિ કિલો 270 રૂપિયાના ભાવે વેચી દીધો હતો.

માર્ચની શરૂઆતમાં, લગ્નની સીઝનની ઊંચી માંગને કારણે બાયવોલ્ટાઈન કોશેટાના કિલોના ભાવ લગભગ 550 રૂપિયા ઉપજતા હતા, અને ક્રોસ-બ્રીડ કોશેટા સરેરાશ રૂ. 480 રૂપિયા પ્રતિ કિલોના ભાવે વેચાતા હતા. સામાન્ય માંગવાળી અન્ય સીઝનમાં, બાયવોલ્ટાઈન રેશમ કોશેટાનો સરેરાશ ભાવ 450-500 રૂપિયા પ્રતિ કિલો હોય છે, અને ક્રોસબ્રીડ રેશમ કોશેટાના 380-420 રૂપિયા મળે છે. (બાયવોલ્ટાઈન એ સફેદ રંગના ઉત્તમ ગુણવત્તાના કોશેટા છે; ક્રોસ-બ્રીડ જાતો પીળાશ પડતી હોય છે અને તે સખત પણ ઓછી ગુણવત્તાવાળા અને બાયવોલ્ટાઈન જાતોના સંયોજનથી વિકસાવવામાં આવે છે.)

42 વર્ષીય ગડિયપ્પા કહે છે, “મેં કોશેટાના ઉત્પાદન માટે મારી પૈતૃક જમીન પર [2014માં] શેતૂર ઉગાડવાનું શરૂ કર્યું હતું. હવે, અમે તેને પાણીના ભાવે વેચવા મજબૂર છીએ. મને ખબર નથી કે હું મારા બાકી રહેલા દેવાની ભરપાઈ કેવી રીતે કરીશ.”

2014 સુધી, ગડિયપ્પા કર્ણાટકના હાવેરી જિલ્લાના ખેતરોમાં 150-170 રૂપિયાની દૈનિક મજૂરીએ ખેતમજૂર તરીકે કામ કરતા હતા. પોતાની ત્રણ એકર જમીનમાં, તેમનો 10 સભ્યોનો પરિવાર મુખ્યત્વે જુવાર અને મગફળીની ખેતી કરતો હતો – જે ઘરના વપરાશ અને બજારમાં વેચવા માટે થતી હતી. 2016માં, ગડિયપ્પાએ જુવાર અને મગફળી માટે વધુ પાંચ એકર જમીન ભાડાપટ્ટા પર લીધી, જ્યારે બાકીના વિસ્તારમાં શેતૂરની ખેતી કરી – તેમને આશા હતી કે આ નિર્ણયથી તેઓ થોડી વધુ કમાણી કરી શકશે.

ગડિયપ્પા અને અન્ય ખેડૂતો દર 35-45 દિવસે – અથવા વર્ષમાં લગભગ 10 વખત કોશેટા વેચે છે. ચોકી (નાના રેશમના કીડા)ને કોશેટા બનાવતા લગભગ 23 દિવસ લાગે છે. આ વખતે, ગડિયપ્પાએ મે મહિનાના પહેલા અઠવાડિયામાં કીડા ઉછેરવાનું શરૂ કર્યું હતું. કોશેટાને ચેપ ન લાગે અને ભેજવાળા હવામાનની અસર ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે તેઓ દરરોજ લગભગ 10 કલાક તેની સંભાળ રાખતા હતા. પછી મેના અંતમાં રામનગર બજારની મુસાફરી આવી – અને તેમણે નુકસાન વેઠવું પડ્યું.

ચિંતિત ગડિયપ્પા કહે છે, “મજૂરી, ચોકી, ખાતર, જાળવણી અને પરિવહન પાછળ લગભગ 48,000 રૂપિયા ખર્ચ્યા પછી મને માંડ 20,000 રૂપિયાનો નફો થયો.” તેમના કપાળ પર પડેલી કરચલીઓ, અને તેના પર કંકુનો આછો ચાંદલો, તેમની ચિંતા સ્પષ્ટ કરી રહ્યો છે.

કોવિડ-19ના લોકડાઉને રેશમ ઉદ્યોગને જોરદાર ફટકો માર્યો છે, જેના કારણે ગડિયપ્પા જેવા અનેક ખેડૂતોની આશાઓ કચડાઈ ગઈ છે જેઓ રામનગરના સરકારી કોશેટા બજારમાં આવે છે – જે એશિયાનું આવું સૌથી મોટું બજાર છે. બજારના ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર મુન્શી બસૈયા કહે છે કે, અહીં રોજના સરેરાશ 35-40 મેટ્રિક ટન કોશેટા વેચાય છે. 2018-19માં ભારતમાં ઉત્પાદિત 35,261 મેટ્રિક ટન રેશમમાં કર્ણાટકનો ફાળો 32 ટકા હતો. (ચીન પછી રેશમ ઉત્પાદનમાં ભારત વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો દેશ છે).

લગભગ 1.1 મિલિયનની વસ્તી ધરાવતા રામનગરના આ વિશાળ બજારમાં, મોટા હોલ આવેલા છે જ્યાં ખેડૂતો આખા કર્ણાટકોમાંથી લાવેલા કોશેટાથી ભરેલી મોટી ધાતુની ટ્રે રાખે છે. આ બજાર 24 કલાક ખુલ્લું રહે છે કારણ કે ઘણા ખેડૂતો બીજા દિવસની હરાજી પ્રક્રિયા માટે રાત્રે જ અહીં પહોંચી જાય છે.

કામકાજના કલાકો દરમિયાન, સેંકડો રેશમ રીલર્સ (કાંતનારા), જેમાંના મોટાભાગના કર્ણાટકના જ હોય છે, તેઓ કોશેટાની તપાસ કરે છે અને ઈ-હરાજી પ્રક્રિયા દ્વારા બોલી લગાવે છે. રીલર્સ મુખ્ય ખરીદદારો છે – તેઓ ચરખા અને ઓટોમેટિક રીલિંગ મશીનો જેવા સાધનોનો ઉપયોગ કરીને કોશેટામાંથી કાચું રેશમ બનાવે છે, અને પછી તે રેશમ વણકરોને વેચે છે.

દિવસની ઈ-હરાજી પછી, ખેડૂતો કેશ કાઉન્ટર પરથી વ્યવહારના બિલો મેળવે છે. પરંતુ માર્ચ મહિનાથી રામનગર બજારમાં ભાવો સતત ગગડી રહ્યા છે. જો તેઓ નસીબદાર હોય, તો કોઈક દિવસ ખેડૂતોને થોડો નફો મળે છે, પરંતુ મોટાભાગના દિવસોમાં તેમને ભારે નુકસાન વેઠવું પડે છે.

દોડ્ડાબલ્લાપુર તાલુકાના ચંદ્રશેખર સિદ્ધલિંગૈયા તેમના બિલ તરફ અવિશ્વાસથી જુએ છે. તેમણે 166 કિલો કોશેટા 320 રૂપિયા પ્રતિ કિલોના ભાવે વેચ્યા છે. તેઓ કહે છે, “આ પેદા કરવા માટે મેં 1,30,000 રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા, મારા ભાઈએ સારી ગુણવત્તાવાળાં ઈંડાં ખરીદ્યાં હતાં જેથી અમને સારા કોશેટા મળે.” ચાર એકર જમીન પર કોશેટા ઉછેરતા આ ભાઈઓ માટે આનો અર્થ ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો પણ હતો. સિદ્ધલિંગૈયા કહે છે, “કોઈ ખરીદનાર નથી, અમે ખૂબ જ ઓછા ભાવે વેચવા મજબૂર હતા. અમારા જેવા ખેડૂતો માટે આ બહુ મોટું નુકસાન છે.”

50 વર્ષીય ખેડૂત કહે છે, “અમે આગલી રાત્રે અહીં પહોંચ્યા હતા. અમને સરખું જમવાનું પણ મળ્યું નથી, રેશમ બજારની નજીકની ચાની કિટલીઓ પણ મોટાભાગે બંધ છે.” તેમના ચહેરા પર થાક સ્પષ્ટ દેખાતો હતો. તેમ છતાં, તેઓ રામનગરમાં કોશેટા વેચવા માટે 90 કિલોમીટરની મુસાફરી કરીને આવ્યા, કારણ કે તેઓ કહે છે, “મારા ગામમાં કે સ્થાનિક બજારોમાં તેઓ [રેશમ રીલર્સ] માત્ર 200 રૂપિયા પ્રતિ કિલો ભાવ આપે છે. મારા જેવા ખેડૂતો ક્યાં સુધી આમ જીવશે?”

જ્યારે સિદ્ધલિંગૈયા બજારમાં કાઉન્ટર પર પાછા ફરવાનું શરૂ કરે છે, ત્યારે મજૂરો તેમના વેચાયેલા કોશેટા પ્લાસ્ટિકના ક્રેટ્સમાં ભરી રહ્યા હોય છે. તેઓ મુઠ્ઠીભર કોશેટા ઉપાડે છે: “જુઓ, મારા કોશેટા સારા છે. આ શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાનો માલ છે. ડિસેમ્બરમાં મેં આ જ માલ 600 રૂપિયામાં વેચ્યો હતો.” સિદ્ધલિંગૈયાનો છ સભ્યોનો પરિવાર સંપૂર્ણપણે રેશમ કોશેટાની કમાણી પર નિર્ભર છે. તેઓ ઉમેરે છે, “મારી પત્ની અને ભાઈ મારી સાથે ખેતરોમાં કામ કરે છે. અમે પાંચ મજૂરો પણ રાખ્યા છે. અમારી બધી મહેનત પાણીમાં ગઈ.”

ભાવો ઘટવાનું એક કારણ માંગ-પુરવઠાની આખી સાંકળ ખોરવાઈ જવી છે. બજારના અધિકારીઓ અને અન્ય લોકોનું કહેવું છે કે ઘણાં લગ્નો મુલતવી રાખવામાં આવ્યાં છે, કાર્યક્રમો રદ કરવામાં આવ્યા છે અને કપડાંની દુકાનો મોટાભાગે બંધ છે – તેથી રેશમની માંગમાં તીવ્ર ઘટાડો થયો છે, જેના કારણે રેશમ રીલર્સ રામનગરના બજારોથી ગાયબ છે.

જોકે રીલર્સ અને વણકરો પાસે રેશમનો સંગ્રહ કરવાનો વિકલ્પ હોઈ શકે છે, પરંતુ ખેડૂતો રાહ જોઈ શકતા નથી – તેમને સમયસર કોશેટા વેચવા જ પડે છે, નહીં તો એ ખરાબ થઈ જાય છે.

રેશમ બનાવવાની પ્રક્રિયા પાળેલા રેશમના કીડાના સમાગમથી શરૂ થાય છે. તેઓ જે ઈંડાં મૂકે છે તેને રેશમ કીડા ઉછેર કેન્દ્રોમાં સેવવામાં આવે છે. ત્યારપછી, આઠ દિવસના રેશમના કીડા ખેડૂતોને કોશેટાના ઉત્પાદન માટે વેચવામાં આવે છે. ખેડૂતો કાં તો ચોકી કેન્દ્રોની મુલાકાત લે છે અથવા એજન્ટો દ્વારા ખરીદી કરે છે – તેઓ દરેક 23 દિવસના કોશેટા ઉત્પાદન ચક્ર માટે પ્રકારના આધારે લગભગ 1,800-5,000 રૂપિયામાં 75,000-90,000 નાના કીડા ખરીદે છે. (બાયવોલ્ટાઈન રેશમના કીડાની દરેક ખરીદી માટે, સરકાર ખેડૂતોને સબસિડી તરીકે 1000 રૂપિયા આપે છે.)

ખેડૂતો કીડાઓને નિયમિત સમયાંતરે શેતૂરનાં પાંદડાં ખવડાવે છે, ખાસ બનાવેલા ઉછેર ઘરોમાં સ્પ્રિંકલર્સ અને હ્યુમિડિફાયર વડે યોગ્ય તાપમાન (24-28 ડિગ્રી સેલ્સિયસ) અને સાપેક્ષ ભેજ (65-75 ટકા) જાળવી રાખે છે. આ સુનિશ્ચિત કરે છે કે વાંસની ટ્રેમાં મૂકવામાં આવેલા અને અખબારોથી ઢંકાયેલા કીડા 20-23 દિવસ સુધી રોગમુક્ત રહે. ત્યારબાદ તેઓ જે કોશેટા બનાવે છે તે બજારમાં રીલર્સને વેચવામાં આવે છે, જેઓ રેશમ કાઢે છે અને તેને વણકરો અને વેપારીઓને વેચે છે. રેશમના કીડા ઉછેરવા માટેના મકાનો બનાવવા, ખેડૂતોએ હ્યુમિડિફાયર, સ્પ્રિંકલર્સ, વાંસની ટ્રે અને અન્ય સાધનો ખરીદવા માટે નાણાંનું રોકાણ કરવું પડે છે (ઘણા લોકો લોન પણ લે છે).

ચોકી ઉછેર કેન્દ્રો પણ 25 માર્ચથી, જ્યારે લોકડાઉન શરૂ થયું ત્યારે, એક અઠવાડિયા માટે અસ્થાયી રૂપે બંધ હતા. ઘણા કેન્દ્રોએ ઉત્પાદન ઘટાડ્યું અને નાના કીડા અને ઈંડાંનો નાશ કર્યો. પરંતુ રેશમના કીડાનો ઉછેર સમય-આધારિત હોવાથી, ઉત્પાદન ફરી શરૂ થયું અને ખેડૂતો લોકડાઉન દરમિયાન ઉછેર કેન્દ્રોમાંથી રેશમના કીડા ખરીદવાનું ચાલુ રાખી શક્યા.

અધિકારીઓ કહે છે કે આઝાદી પછી પહેલીવાર રામનગર માર્કેટ પણ 25 માર્ચથી 1 એપ્રિલ સુધી એક અઠવાડિયા માટે બંધ રહ્યું હતું. તે ફરી ખુલ્યા પછી, બાયવોલ્ટાઈન રેશમનો સરેરાશ ભાવ ઘટીને 330 રૂપિયા પ્રતિ કિલો, અને ક્રોસ-બ્રીડ રેશમ કોશેટાનો ભાવ 310 રૂપિયા પ્રતિ કિલો થઈ ગયો. ભૂતકાળમાં, રામનગરનું રેશમ બજાર આખા વર્ષમાં સામાન્ય રીતે માત્ર બે દિવસ — પ્રજાસત્તાક દિવસ અને સ્વાતંત્ર્ય દિવસ — જ બંધ રહેતું હતું.

જ્યારે દેશભરમાં લોકડાઉનના નિયમો ધીમે ધીમે હળવા કરવામાં આવ્યા, ત્યારે રેશમ કોશેટાના ખેડૂતોને આશા હતી કે ભાવ ફરી ઉછળશે. જો કે, કિંમતો વધુ નીચે ગબડી ગઈ. મેના છેલ્લા અઠવાડિયા સુધીમાં, બાયવોલ્ટાઈન કોશેટાની સરેરાશ કિંમત રૂ. 250થી નીચે હતી અને ક્રોસબ્રીડ કોશેટા લગભગ 200 રૂપિયામાં વેચાતા હતા.

ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર મુન્શી બસૈયા કહે છે, “કર્ણાટકના રેશમ રીલર્સ દેશભરના વણકરો અને વેપારીઓને રેશમ વેચે છે, પરંતુ તેમનું પ્રાથમિક બજાર તમિલનાડુ અને આંધ્ર પ્રદેશ છે, પરંતુ જ્યારે લોકડાઉન શરૂ થયું, ત્યારે પરિવહનની મંજૂરી નહોતી. તેથી હવે રીલર્સ પાસે વધારાનું રેશમ પડ્યું છે અને સામે કોઈ માંગ નથી.”

રામનગરના રેશમઉછેર વિભાગના ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર મહેન્દ્ર કુમાર જી. એમ જણાવે છે, “કોવિડ-19 રોગચાળાના ભય પહેલાં, 850-900 રીલર્સ દરરોજ રેશમ બજારમાં આવતા અને હરાજીમાં ભાગ લેતા. 2 એપ્રિલે બજાર ફરી ખુલ્યા પછી, 450-500 ખરીદદારો હજુ પણ બજારમાં આવતા હતા. મે મહિનાના અંત સુધીમાં, માત્ર 250-300 રીલર્સે જ રેશમના કોશેટા ખરીદ્યા હતા. તે જ સમયે, ખેડૂતોની સંખ્યા માત્ર એપ્રિલના શરૂઆતના થોડા દિવસોમાં જ ઘટી હતી. બાકી, આ સંખ્યામાં બહુ ફેરફાર થયો નથી.”

નીચા ભાવો માટે “પુરવઠા-માંગના પરિબળ” ઉપરાંત, કુમાર ઉમેરે છે, “બીજાં કારણો પણ છે. રેશમ રીલર્સ પાસે કોશેટા ખરીદવા માટે વધારે મૂડી બચી નથી. બજારમાં વેચાતા કોશેટાની ગુણવત્તા ખરાબ છે; માત્ર પાંચ ટકા કોશેટા સારા છે. ભેજ કોશેટા માટે સારો નથી. વરસાદ દરમિયાન [દક્ષિણ કર્ણાટકમાં વરસાદ પડી રહ્યો છે, જેનાથી તાપમાન ઘટ્યું છે], ઉત્પાદનની ગુણવત્તા બગડે છે. એટલે જ અત્યારે બજારમાં બહુ ઓછા રીલર્સ રેશમના કોશેટા ખરીદી રહ્યા છે.”

રેશમ ઉછેર વિભાગના અધિકારીઓનું કહેવું છે કે ખેડૂતોને ક્યારે સારા ભાવ મળવાના શરૂ થશે તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ છે.

આ અનિશ્ચિતતા વચ્ચે, ઘણા કોશેટા ખેડૂતો માટે ખર્ચ કાઢવો એ એક મોટો પડકાર છે. તેથી બોરલિંગૈયા બોરેગૌડા અને રામકૃષ્ણ બોરેગૌડા રામનગર જિલ્લાના ચન્નાપટ્ટણ તાલુકાના અંકુશનહલ્લી ગામમાં ચાર એકર જમીનમાં ફેલાયેલા તેમના શેતૂરના ઝાડનો નાશ કરી રહ્યા છે. તેમણે હવે પ્રતિજ્ઞા લીધી છે કે જ્યાં સુધી ભાવ સ્થિર ન થાય ત્યાં સુધી તેઓ કોશેટાનું ઉત્પાદન નહીં કરે.

60 વર્ષીય રામકૃષ્ણ કહે છે, “અત્યાર સુધીનાં વર્ષોમાં અમે અનુકૂળતા સાધી લેતા હતા, કોશેટાના ઉત્પાદન માટે પૈસા ઊભા કરવા અમે ક્યારેક કેળાં અને ટામેટાં વેચતા. તો વળી ક્યારેક, બીજી ખેતી જાળવી રાખવા માટે અમે કોશેટા વેચતા. હવે, અમે બજારમાં કંઈપણ વેચી શકતા નથી. ટામેટાં અને કેળાં ખેતરોમાં સડી રહ્યાં છે. કોઈ અમારા નાળિયેર પણ ખરીદવા નથી માગતું. મેં જીવનભર સંઘર્ષ કર્યો છે. પરંતુ કોઈક ને કોઈક વસ્તુથી અમારું ગાડું ગબડતું રહેતું. હવે વેચવા માટે અમારી પાસે કશું બચ્યું નથી.”

બોરલિંગૈયા અને રામકૃષ્ણ ભાઈઓ છે જેઓ સંયુક્ત રીતે 20 એકર જમીનની માલિકી ધરાવે છે. વર્ષોથી, તેમણે ખેતીના ખર્ચ માટે કુલ 17 લાખ રૂપિયાની ત્રણ બેંક લોન લીધી છે. લોન ચૂકવવાની બાકી છે. ત્રણ વર્ષ પહેલાં તેમણે બનાવેલા બે રેશમ કીડા ઉછેર કેન્દ્રોનો ખર્ચ 8 રૂપિયા લાખ થયો હતો; રાજ્ય સરકારે તેમને 1 લાખ રૂપિયા સબસિડી તરીકે આપ્યા હતા. હવે, આમાંથી માત્ર એક જ યુનિટમાં કીડા રાખવામાં આવ્યા છે. રામકૃષ્ણ કહે છે, “આ બેચમાંથી કોશેટા બની જાય પછી, અમે કામગીરી બંધ કરી દઈશું. જો અમને બજારમાંથી પૈસા પાછા ન મળે તો આટલી મહેનત કરવાનો, સ્પ્રિંકલર્સ વાપરવાનો, વીજળીનો ખર્ચ ભોગવવાનો અને મજૂરોને ચૂકવવાનો શું અર્થ છે? અમારી પાસે કોશેટાનું કામ આગળ વધારવા માટે સાધનો કે પૈસા નથી.”

તેમનાં શેતૂરનાં અડધાં ખેતરો સાફ કરવાનાં હજુ બાકી છે. 70 વર્ષીય બોરલિંગૈયા બોખા સ્મિત સાથે કહે છે, “અમે બાકી રહેલાં પાંદડાં અમારી ગાયોને ખવડાવીશું. ખેતર સાફ કર્યા પછી અમે નાળિયેરી વાવીશું. કદાચ નાળિયેર વેચીને અમે થોડા પૈસા કમાઈ શકીશું.” પરિવાર તેમના BPL કાર્ડ પર મળતા રાશન અને તેમની જમીનના અમુક હિસ્સામાં ઉગાડવામાં આવતી રાગી અને શાકભાજીથી ગુજરાન ચલાવી રહ્યો છે.

જોકે, રેશમ કોશેટાના ઉત્પાદનથી દૂર જવું એ રેશમ ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા બીજા ઘણા ખેડૂતો માટે વ્યવહારુ વિકલ્પ નથી. કેટલાક ઉત્પાદન ચાલુ રાખવા માટે મજબૂર છે કારણ કે તેઓ અન્ય કોઈ પાક ઉગાડતા નથી જે તેમને કામચલાઉ ટેકો આપી શકે.

ગડિયપ્પા પૂછે છે, “ભાવ ઓછા છે એટલે હું એક દિવસ પણ કામ બંધ ન કરી શકું. હું મારા પરિવારને શું ખવડાવીશ?” કોશેટાની આગામી બેચનું ઉત્પાદન કરવા માટે, તેમણે હવે વધુ પૈસા ઉછીના લેવા પડશે. તેમની પાસે પહેલાથી જ બે લોન ચૂકવવાની બાકી છે – 2019માં સહકારી બેંકમાંથી 12 ટકા વ્યાજે લીધેલા 3.5 રૂપિયા લાખ, અને ચાર વર્ષ પહેલા વિજયા બેંકમાંથી 7 ટકા વ્યાજે લીધેલી 1.5 રૂપિયા લાખની પાક ધિરાણ લોન. તેમણે બંને લોનની મૂળ રકમ ચૂકવવાની હજુ બાકી છે.

ગડિયપ્પા કહે છે, “હવે બીજી લોન લીધા વિના હું ખર્ચ કાઢી શકીશ નહીં. પણ કોઈ પૈસા આપવા તૈયાર નથી. જો હું 10,000 રૂપિયા [કોશેટાના ઉત્પાદન ચક્ર દીઠ] કમાઉ તો પણ ઓછામાં ઓછું અમે એક સમયનું જમવાનું તો કાઢી શકીએ. નહીં તો મારો પરિવાર ભૂખે મરી જશે. હું જાણું છું કે આ મુશ્કેલ છે. પણ હું કોઈ રસ્તો કાઢીશ. એકવાર કોરોના જતો રહેશે, પછી બધું સામાન્ય થઈ જશે.”

કવર ફોટો: માંડ્યા જિલ્લાના મડ્ડૂર તાલુકાના મરસિંગનહલ્લી ગામના કોશેટા ખેડૂત એમ.એસ. રુદ્ર કુમાર.

અનુવાદક: કનીઝફાતેમા