କବୀର ଏବଂ ଡିଣ୍ଡୋରୀ ବୁଣାକାରଙ୍କ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ବୟନ ଶିଳ୍ପ

ଚାଦରିଆଝିନି ରେ ଝିନି, ଚାଦରିଆଝିନି ରେ ଝିନି
ରାମ ନାମ ରସଭିନି ଚାଦରିଆଝିନି ରେ ଝିନି
ଅଷ୍ଟ କମଳ କା ଚରଖା ବନାୟା, ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ କୀ ପୂନୀ
ନଉ ଦସ ମାସ ବିନନ କୋ ଲାଗେ, ମୁରଖ ମୈଲିକୀନି
ଚାଦରିଆଝିନି ରେ ଝିନି...

ଏହି ବସ୍ତ୍ର କେତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, କେତେ ସୁନ୍ଦର..
ରାମ ନାମରେ ଭିଜିଛି ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚାଦର।
ଆଠ ପାଖୁଡ଼ା ପଦ୍ମ ସଦୃଶ ଚରଖାରେ ସୂତା କଟାଯାଇଛି,
ଏବଂ ପାଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ତନ୍ତୁରେ ତିଆରି ହୋଇଛି।
ବୁଣିବାକୁ ଲାଗେ ନଅ-ଦଶ ମାସ ସମୟ,
ଏହାକୁ ତୁମେ କଲ ଅପରିଷ୍କାର,
ତୁମେ ମୁର୍ଖ, ଏହି ବସ୍ତ୍ର କେତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, କେତେ ସୁନ୍ଦର...

ନେହରୁ ଦାସ ଜୀ କବୀରଙ୍କ ଏକ ଭଜନ ଗାଉଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠିଗୁଡ଼ିକ ହାରମୋନିୟମ୍ କୀ’ ଉପରେ ନିପୁଣତାର ସହ ଅପୂର୍ବ ସମନ୍ୱୟରେ ଚାଲୁଛି, ସତେ ଯେମିତି ସଙ୍ଗୀତର ସ୍ୱର ଏବଂ ଭାବନାକୁ ଏକାଠି କରି ସେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପାଟର୍ନ ବୁଣୁଛନ୍ତି। ଦିନେ ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠି ତନ୍ତ ଉପରେ ଏମିତି ହିଁ ନାଚୁଥିଲା, ତାହା କଳ୍ପନା କରିବା ସହଜ। ଯଦିଓ ଆଜିକାଲି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବୁଣିବା ଅପେକ୍ଷା ଗାଇବା ଅଧିକ ସ୍ୱାଭାବିକ ହୋଇଛି। ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ସେ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଜଣେ କବୀରପନ୍ଥୀ (ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ରହସ୍ୟବାଦୀ କବି କବୀରଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ) ଭାବେ ଗୀତ ଏବଂ ତାଙ୍କ କାମ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଆମକୁ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ସେ ବହୁତ ଆଗ୍ରହୀ।

“ଯେଉଁଭଳି ଭାବରେ ଭଗବାନ ଏହି ଶରୀରକୁ ବନାଇବାକୁ ସମୟ ନିଅନ୍ତି, ମା’ର ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ହେବା ପାଇଁ ନଅ ମାସ ସମୟ ନିଏ। ହମାରା କବୀର ସାହେବ ଏ ବାତ୍ କୋ ଆଉର୍ କପଡ଼େବିନ୍ନେବାଲି ବାତ୍ କୋ ଏକ୍ ଦୁସରେ ସେ ଯୋଡ୍ ସଂସାର୍ କୋ ସମଝା ରହେ ହୈ । [ଆମର କବୀର ସାହେବ ଏହି କଥା ଏବଂ କପଡ଼ା ବୁଣିବା କଥାକୁ ପରସ୍ପର ସହ ଯୋଡ଼ି ସଂସାରର ସତ୍ୟ ବୁଝାଉଛନ୍ତି।” ୭୮ ବର୍ଷୀୟ ନେହରୁ ଦାସ ନିଜକୁ ବୈଗାଚକ ଅଞ୍ଚଳର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ବୁଣାକାର ବୋଲି କହନ୍ତି।

ନିଜ ଗାଁ ସରବାହି ମାଲ୍ ସମେତ ଡିଣ୍ଡୋରୀ ଜିଲ୍ଲାର ୫୨ଟି ଗ୍ରାମକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ମୁଖ୍ୟତଃ ଆଦିବାସୀ ବହୁଳ। ଏହି ଅଭିଜ୍ଞ ବୁଣାକାର ଯେଉଁ ପନିକା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର, ସେମାନଙ୍କୁ ସମଗ୍ର ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରେ ସମାନ ଭାବରେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରାଯାଇନାହିଁ। ସେ ରହୁଥିବା ଡିଣ୍ଡୋରୀ ଜିଲ୍ଲାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ତାଲିକାରେ ରଖାଯାଇଛି ଏବଂ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଭାବରେ ନୁହେଁ। ତଥାପି, ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ସେମାନେ ଜିଲ୍ଲାର ୬୪ ପ୍ରତିଶତ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ସହିତ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଶାନ୍ତିରେ ବସବାସ କରି ଆସୁଛନ୍ତି। ପନିକାମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ବୃତ୍ତି ଭାବରେ ବୁଣାକାର୍ଯ୍ୟ ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି।

“ଆମେ ପିଢ଼ି ପିଢ଼ି ଧରି ବୁଣାକାର୍ଯ୍ୟ କରିଆସୁଛୁ,”- ସେ କହନ୍ତି। ହମାରା ଦାଈ ଦାଦା ଯୋ ଥେ ୱୋ ଭି ଇହି ଲା ବିନ୍ ବିନ୍ କେ ପୋଷେହୈ ଔର ଉନ୍‌କେ ଜାନେ ବାଦ୍‌କେ ହମ୍ ଭି ହମାରା ବାଲ୍‌ବଚ୍ଛା କୋ ଏହି ଲା ସେ ପୋଷେ ରହିହୈ, ଔର ଏହି ଧନ୍ଧା କର୍‌କେ ହମର୍ ଲଡକା ବଚ୍ଛା ଭି ହମେ ଲା ପାଲ୍ ରହେହୈ। [ଆମର ବାପାମା’ ଏହି କାମ କରି ଆମକୁ ପାଳିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ପରେ ଆମେ ନିଜ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଏହି କାମ କରି ବଡ଼ କଲୁ ଏବଂ ଏବେ ଆମ ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କରି ଆମର ଦେଖାଶୁଣା କରୁଛନ୍ତି। ଏହା ହିଁ ଆମର ମୁଖ୍ୟ ଜୀବିକା।”

ମୈକାଲ ପର୍ବତମାଳାର ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବୈଗାଚକ ଅଞ୍ଚଳରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ବୈଗା ଆଦିବାସୀମାନେ ରହନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ବେୱର ଚାଷ (ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ଚାଷ) କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ସ୍ଥାୟୀ ଚାଷ କରୁଥିବା ଗଣ୍ଡ ଆଦିବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରୁହନ୍ତି, ଲୁହା ତରଳାଇବା କାମ କରୁଥିବା ଅଘରିଆ ଏବଂ ଗୋରୁ ଚରାଉଥିବା ଅହିରମାନେ ମଧ୍ୟ ରୁହନ୍ତି। ପାହାଡ଼ ପାଦଦେଶରେ ରହୁଥିବା ପନିକାମାନେ ବୁଣାକାର, ଯେଉଁମାନେ ବୈଗାମାନଙ୍କୁ ପୋଷାକ ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର ଯୋଗାଇଥାନ୍ତି। ବୈଗାମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଏବଂ ରାଜ୍ୟର ଏକ ବିଶେଷଭାବରେ ଅସୁରକ୍ଷିତ ଜନଜାତି ଗୋଷ୍ଠୀ (PVTG) ଭାବରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ।

ନେହରୁ ଦାସ ଜୀ ଦଶବର୍ଷର ପୁରୁଣା କଥା ମନେ ପକାଇ କହନ୍ତି, “ସେତେବେଳେ ବୈଗାମାନେ ଯେମିତି କହୁଥିଲେ ଆମେ ସେମିତି କପଡ଼ା ବୁଣୁଥିଲୁ। ଉଭୟ ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ଆମ ହାତତିଆରି କପଡ଼ା ପିନ୍ଧୁଥିଲେ। ପୁରୁଷମାନେ ‘ବଣ୍ଡି’ ଜ୍ୟାକେଟ୍ ତିଆରି କରାଉଥିବାବେଳେ ମହିଳାମାନେ ‘ବାଗ୍ରା’, ‘ମୁଙ୍ଗୀ’, ‘ଚକଧରିଆ’ ଶାଢ଼ି ପାଇଁ କହୁଥିଲେ।” ସେ ବିଭିନ୍ନ ବୈଗା ଶାଢ଼ିର ନାଁ କହୁଛନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ବୁଣା ଶୈଳୀ ନିଆରା। ପନିକାମାନେ ଏହି ଶାଢ଼ି ବଦଳରେ ଶସ୍ୟ ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ପାଉଥିଲେ।

“ଆମର ଏବଂ ବୈଗାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଆରମ୍ଭରୁ ରହିଛି,” ସେ କହନ୍ତି। “ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ଆମର ସମ୍ପର୍କ। ସେହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଯେତେବେଳେ ବି ଆମେ ହାଟକୁ କପଡ଼ା ବିକିବାକୁ ଯାଉଥିଲୁ, ମାତ୍ର ୧୦ ମିନିଟରେ ସବୁ ବିକ୍ରି ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଏପରିକି ବୈଗାମାନେ ଘୋଡ଼େଇ ହେବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଚାଦର ମଧ୍ୟ ଆମେ ହିଁ ତିଆରି କରୁଥିଲୁ।”

ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ୱୟଂଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ନାରବ୍ୟବସ୍ଥା) ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା ଏବଂ ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକ‘ଗ୍ରାମ୍ୟ ସାଧାରଣ ସମ୍ପତ୍ତି’ଅବଧାରଣା ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ। ସେହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତୁ ଏବଂ ମଣିଷର ଜୀବନ ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ଜଣକ ଉପରେ କୌଣସି ପ୍ରତିକୂଳ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଲେ ତାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିଲା। ନେହରୁ ଦାସ ଜୀଙ୍କ ବର୍ଦ୍ଧିତ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ, ୫୦ ବର୍ଷୀୟ ସୁନୀଲ ଦାସ କୁହନ୍ତି, “ଗ୍ରାମର ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ମୁକଦ୍ଦମ କୁହାଯାଉଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ଆମ ସମାଜରେ କୌଣସି ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଭେଦଭାବ ବା ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଜନ ନଥିଲା। କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପରିସ୍ଥିତି ବହୁତ ବଦଳି ଯାଇଛି।”

ଆଜିକାଲି ଖୁବ୍ କମ୍ ଲୋକ ପାରମ୍ପରିକ ବୁଣାକାମ ଜାରି ରଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ। ମଜୁରୀ ଖଟିଲେ ଅଧିକ ଟଙ୍କା ମିଳୁଛି। ସୁନୀଲ ଦାସ ପଚାରିଥିଲେ, “ବୁଣାକାମ ବହୁତ ପରିଶ୍ରମର କାମ। ଏହା ହାତ କାମ ହୋଇଥିବାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଲାଗେ। ଯଦି ପରିବାରର ଦୁଇ-ତିନି ଜଣ ଗୋଟିଏ ଶାଢ଼ି ବୁଣିବାକୁ ଦୁଇ ଦିନ ସମୟ ନିଅନ୍ତି ଏବଂ ଆମେ ତାକୁ ୨୦୦୦ରୁ ୨୩୦୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି କରୁ, ତେବେ ଆମେ କିପରି ଆମ ପରିଶ୍ରମର ମୂଲ୍ୟ ପାଇବୁ। ଆପଣ କୁହନ୍ତୁ ଆମେ କେମିତି ଚଳିବୁ।”

ନେହରୁ ଦାସ ଜୀଙ୍କର କମିଯାଉଥିବା ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଏବଂ ବୟସ ବୃଦ୍ଧି କାରଣରୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ପାଇଁ ବୁଣିବା ଏକ ବଡ଼ ଆହ୍ୱାନ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ସୁନୀଲ ଦାସଙ୍କ ଦାଦା ୬୫ ବର୍ଷୀୟ ଗଙ୍ଗୁ ଦାସଙ୍କ ଭଳି ପରିବାରର ଅନେକ ସଦସ୍ୟ ଏବେ ପାରମ୍ପରିକ ଶାଢ଼ି ବୁଣିବା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେଣି। ସୁନୀଲ କୁହନ୍ତି, “ସେ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ଚାହିଦା ଅନୁସାରେ କୁର୍ତ୍ତା, ପାଇଜାମା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୂତା ଶାଢ଼ି ତିଆରି କରି କିଛି ଅଧିକ ରୋଜଗାର କରୁଛନ୍ତି। ବୈଗାମାନେ ପୂର୍ବଭଳି ପାରମ୍ପରିକ ଶାଢ଼ି ପିନ୍ଧିବା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେଣି, ତେଣୁ ଏହି ବୟନ କଳା ସଙ୍କଟ ଦେଇ ଗତି କରୁଛି।”

ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ପାରମ୍ପରିକ ପିଟ୍ ଲୁମ୍ (ଯାହା ଭୂମି ଉପରେ ନିର୍ମିତ) ପରିବର୍ତ୍ତେ ଫ୍ରେମ୍ ଲୁମ୍ ପ୍ରଚଳନ କରିବାକୁ ସରକାର ଚେଷ୍ଟା କରିଛନ୍ତି। ଫ୍ରେମ୍ ଲୁମ୍ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ସୁନୀଲ ଦାସ କହନ୍ତି, “ଏହି ନୂଆ ତନ୍ତ ସାହାଯ୍ୟରେ ଯଦି ତିନିଜଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଗୋଟିଏ ଟିମ୍‌ ହୋଇ କାମ କରନ୍ତି, ତେବେ ଆମେ ମାସକୁ ୧୫ରୁ ୨୦ଟି ଶାଢ଼ି ତିଆରି କରିପାରିବୁ। ଏହା ତୁଳନାରେ ପିଟ୍ ଲୁମ୍‌ରେ ସେତିକି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ମାତ୍ର ଦୁଇ- ତିନୋଟି ଶାଢ଼ି ବୁଣିପାରୁ। ସରକାର ଆମକୁ ତନ୍ତ ଯୋଗାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ସହ ତାଲିମ ମଧ୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି।” କିନ୍ତୁ ମାସକୁ ତିନିଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ୩୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଏବେ ବି ବହୁତ କମ୍‌। ସହରରେ ନିର୍ମାଣ ଶ୍ରମିକ ଭାବରେ କାମ କରି ଯେତିକି ରୋଜଗାର କରିହେବ, ସେହି ପରିମାଣର ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ଆମେ ରୋଜଗାର କରିପାରୁଛୁ।

“ଆଜୀବିକା ଯୋଜନା ଅଧୀନରେ ସରକାର ପ୍ରତି ଛଅ ମାସରେ ୧୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଦିଅନ୍ତି। ସେମାନେ ସୂତା, ତନ୍ତ ଏବଂ ବଜାର ଯୋଗାଇଦେବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ତଥାପି ବୁଣାକାମରୁ ଯଥେଷ୍ଟ ରୋଜଗାର ହେଉନାହିଁ। ଆମେ ଏଥିରୁ ଲାଭ ପାଉନାହୁଁ,” ଏପରି କହିଥିଲେ ଗଙ୍ଗୁ ଦାସ, ଯିଏ ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ବୁଣାବୁଣି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାହାର ଦୁନିଆକୁ ନେବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରୁଛନ୍ତି। ସରକାରଙ୍କ ଆୟୋଜିତ ପ୍ରଦର୍ଶନୀରେ ତାଙ୍କର ଷ୍ଟଲ୍ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଥାଏ।

ସୁନୀଲ ଦାସଙ୍କ ମତରେ ସରକାରୀ ଟେକ୍ସଟାଇଲ କଲେଜ ମାଧ୍ୟମରେ ହିଁ ଭବିଷ୍ୟତର ରାସ୍ତା ରହିଛି। ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ସନ୍ତାନ। ତାଙ୍କର ଜଣେ ଅବିବାହିତା ଝିଅ କଲେଜରେ ପଢୁଛନ୍ତି ଏବଂ ପୁଅ ଏକାଦଶ ଶ୍ରେଣୀରେ ପଢୁଛି। ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ କଲେଜ ପଠାଇ ନୂଆ ବୟନ କୌଶଳ ଶିଖାଇବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ପାରିବାରିକ ବ୍ୟବସାୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ।

“କବୀର ସାହେବ ଆମ ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଭଳି। ଏହି କାମ ତାଙ୍କର ହିଁ କୃପା।“ ମହାନ କବିଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବା ବେଳେ ନେହରୁ ଦାସ ଜୀଙ୍କ ସ୍ୱରରେ ସ୍ପଷ୍ଟତା ବାରି ହୋଇପଡ଼େ। “ଆମ ବାପମା’ ଏବଂ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ରହିଥିବାରୁ ଆମେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କରୁଛୁ ଏବଂ କରୁଥିବୁ। ଯଦି ସେମାନେ ଆମ ଶାଢ଼ି ପିନ୍ଧିବା ବନ୍ଦ କରିଦେବେ, ତେବେ ଆମେ ନିଜ ପାଇଁ ବୁଣିବୁ, କିନ୍ତୁ ବୁଣାକାମ ଜାରି ରଖିବୁ।”

ଏହି କାହାଣୀଟି ମୂଳତଃ ହିନ୍ଦୀରେ ରିପୋର୍ଟ କରାଯାଇଛି।

ଲେଖା ସହ ସନ୍ନିହିତ ଶାଢ଼ୀଗୁଡ଼ିକର ଫଟୋ ବୁଣାକାର ସୁନୀଲ ଦାସ ନିଜେ ଉଠାଇଛନ୍ତି।

ମୃଣାଳିନୀ ମୁଖାର୍ଜୀ ଫାଉଣ୍ଡେସନ (ଏମ୍‌ଏମ୍‌ଏଫ୍‌) ଠାରୁ ମିଳିଥିବା ଫେଲୋଶିପ୍‌ ଅଧୀନରେ ଏହି କାହାଣୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି