दिंडोरीच्या विणकरांचे विस्कटणारे आयुष्य

चदरिया झीनी रे झीनी, चदरिया झीनी रे झीनी

राम नाम रस भीनी, चदरिया झीनी रे झीनी

अष्ट कमल का चरखा बनाया, पंच तत्त्व की पूनी

नऊ-दहा मास बिनन को लागे, मूरख मैली कीनी

चदरिया झीनी रे झीनी...

कबीरदासांचा एखादा दोहा गाताना, नेहरू दासजींची बोटं हार्मोनियमच्या पट्ट्यांवरून फिरतात. त्यांच्या त्या हालचालींमध्ये एक विलक्षण नजाकत आणि सुसंवाद दडलेला असतो; जणू काही ते सुरांचे आणि भावनांचेच एखादे नक्षीकाम विणतायत. एकेकाळी हेच हात मागावर (विणकाम यंत्रावर) कशा लयीत थिरकत असतील, याची कल्पना करणं सहज शक्य आहे. अर्थात, आजकाल विणकाम करण्यापेक्षा गायन करणं त्यांना अधिक नैसर्गिक वाटतं. विणकामाचा तो वारसा त्यांनी आपल्या दोन मुलांकडे सोपवलाय. तरीही, एक 'कबीरपंथी' (१५ व्या शतकातील कवी कबीर यांचे अनुयायी) म्हणून, आपल्या गीतांचा आणि आपल्या विणकामाचा एकमेकांशी असलेला संबंध आम्हाला समजावून सांगण्यास ते अत्यंत उत्सुक आहेत.

"ज्याप्रमाणे ईश्वर हे मानवी शरीर विणण्यासाठी वेळ घेतो, ज्याप्रमाणे मातेच्या गर्भात वाढणाऱ्या बाळाला जन्माला येण्यासाठी नऊ महिने लागतात, अगदी त्याचप्रमाणे... 'हमारा कबीर साहिब' ही गोष्ट आणि विणकाम करण्याची प्रक्रिया, या दोन्हींना एकमेकांशी जोडून जगाला जीवनाचे सत्य समजावून सांगत आहेत [आमचे कबीर साहिब या दोन गोष्टींची सांगड घालून जगाला जीवनाचे सत्य उलगडून दाखवत आहेत]." ७८ वर्षांचे नेहरू दास स्वतःला 'बैगाचक' भागातील सर्वात ज्येष्ठ विणकर म्हणवून घेतात.

दिंडोरी जिल्ह्यातील ५२ गावांचा समावेश असलेला हा संपूर्ण प्रदेश. ज्यात त्यांचं स्वतःचं सरवाही माल हे गावही येतं. हा प्रदेश प्रामुख्याने आदिवासी लोकवस्तीचा भाग आहे. या ज्येष्ठ विणकरांचा समावेश असलेला पनिका समाज, संपूर्ण मध्य प्रदेशात सर्वत्र एकाच यादीत (वर्गात) समाविष्ट केलेला नाही. दिंडोरीमध्ये, जिथे ते राहतात, तिथे त्यांची गणना अनुसूचित जमातींमध्ये केली जात नाही तर ती इतर मागासवर्गीय म्हणजेच ओबीसींमध्ये केली जाते. असे असूनही, कित्येक पिढ्यांपासून त्यांनी या जिल्ह्यातील ६४ टक्के आदिवासी लोकसंख्येसोबत परस्पर-अवलंबित्व आणि सलोख्याचं जीवन घालवलंय. विणकाम हा पानिका लोकांचा पारंपरिक पेशा असून ते यातच काम करतात.

"आम्ही पिढ्यानपिढ्या विणकाम करत आलोय," ते सांगतात. "आमच्या आई-वडिलांनीही विणकाम करूनच आम्हाला लहानाचं मोठं केलं. त्यांच्या पश्चात, आम्हीही याच कामाच्या आधारे आमच्या मुलाबाळांना वाढवलंय; आणि आता आमची मुलंही हाच व्यवसाय करून आमची देखभाल करताहेत. हाच आमचा मुख्य व्यवसाय आहे."

मैकल पर्वतरांगेच्या घनदाट अरण्यामध्ये वसलेलं बैगाचक हे गाव प्रामुख्याने बैगा आदिवासींचं निवासस्थान आहे; हे आदिवासी टेकड्यांवर राहतात आणि बेवार म्हणजेच फिरती शेती करतात. परंतु, या गावात गोंड आदिवासीही आहेत जे स्थिर शेती करतात; लोखंड वितळवण्याचं काम करणारे अघारिया; आणि पशुपालन करणारे अहिर लोकही इथे राहतात. पायथ्याशी राहणारे पानिका लोक विणकर आहेत; ते या प्रदेशात बहुसंख्य असलेल्या बैगा आदिवासींना कापड आणि वस्त्रे पुरवतात. (राज्यामध्ये बैगा आदिवासींची गणना विशेषतः असुरक्षित आदिवासी गट - PVTG म्हणून केली जाते)

"त्या काळात," नेहरू दासजी सुमारे दहा वर्षांपूर्वीच्या आठवणींना उजाळा देत म्हणतात, "बैगा आदिवासी जशी मागणी करतील, अगदी तसेच कपडे आम्ही विणून द्यायचो. त्यांचे पुरुष आणि स्त्रिया दोघेही आम्ही विणलेलेच कपडे घालायचे. पुरुष लोक स्वतःसाठी बंदी (जॅकेट) शिवून घेत, तर स्त्रिया बगरा, मूंगी आणि चकधरिया यांसारख्या वस्त्रांची मागणी करायच्या." ते वेगवेगळ्या बैगा साड्यांची नावं भराभर सांगत होते; यातील प्रत्येक साडीची विणकाम पद्धत अद्वितीय आहे. पानिका समाजाचे लोक आपण विणलेल्या साड्यांच्या बदल्यात धान्य किंवा इतर जीवनावश्यक वस्तू स्वीकारायचे.

"आमच्यात आणि बैगा लोकांमध्ये अगदी सुरुवातीपासूनच एक अतूट नातं राहिलंय," ते सांगतात. "अगदी या विश्वाची निर्मिती झाल्यापासूनच. त्या काळी, जेव्हा आम्ही कापड विकण्यासाठी बाजारात जायचो, तेव्हा आमचा संपूर्ण स्टॉक अवघ्या १० मिनिटांतच संपायचा. बैगा लोक अंगावर पांघरूण म्हणून वापरत असलेल्या चादरीसुद्धा तेव्हा आम्हीच तयार करायचो."

गावांमध्ये स्व-शासनाची (ज्याला नार व्यवस्था म्हटले जाई) एक भक्कम पद्धत अस्तित्वात होती आणि इथले समुदाय गाव-सामायिकतेच्या संकल्पनेवर दृढ विश्वास ठेवून होते. त्या विशिष्ट जीवनदृष्टीनुसार, निसर्गातील प्रत्येक गोष्ट आणि मानवी जीवनातील प्रत्येक पैलू हे एकमेकांशी जोडलेले होते. यातील एखाद्या घटकावर काही विपरीत परिणाम झाल्यास, त्याचा परिणाम सर्वांवरच होत असे. गावाच्या प्रमुखाला मुकादम म्हटलं जायचं. त्या काळात आमच्या समाजात कोणत्याही प्रकारची उतरंड किंवा उच्च-नीच भेद अस्तित्वात नव्हता. परंतु आता परिस्थिती खूपच बदललीये," असं ५० वर्षीय सुनील दास सांगतात. ते नेहरू दासजी यांच्याच कुटुंबातील सदस्य आहेत.

आजकाल पारंपरिक विणकाम पुढे चालू ठेवण्यात फार कमी लोकांना रस उरला आहे. मजुरीच्या कामात अधिक पैसा मिळतो. "विणकाम हे खूप कष्टाचं काम आहे. त्याला हाताची मेहनत लागते अन् म्हणूनच याला वेळही जास्त लागतो. जर एका कुटुंबातील दोन ते तीन लोक दोन दिवस मिळून एक साडी विणण्यात मग्न असतील आणि ती साडी आम्ही २,००० ते २३०० रुपयांना विकली, तर आमची मजुरी तरी कशी भरून निघणार? तुम्हीच सांगा, आम्ही आमचा उदरनिर्वाह कसा करायचा?" असा प्रश्न सुनील दास विचारतात.

नेहरू दासजींची क्षीण होत चाललेली दृष्टी अन् वाढतं वय यामुळे विणकाम करणं हे आता त्यांच्यासाठी आणि त्यांच्या पत्नीसाठी एक मोठे आव्हान बनलंय. कुटुंबातील अनेक सदस्यांनी जसं की सुनील दास यांचे काका गंगू दास (ज्यांचं वय साधारण ६५ वर्षे आहे) पारंपरिक साड्या विणण्यासोबतच इतर वस्तूंचे विणकाम करायलाही सुरुवात केली आहे. "ते ग्राहकांच्या मागणीनुसार कुर्ते, पायजमे आणि इतर प्रकारच्या सुती साड्या विणतात, ज्यामुळे त्यांना थोडी अधिक कमाई होते. बैगा जमातीतील लोकांनी पूर्वीसारख्या पारंपरिक साड्या नेसणं आता बंद केले आहे, आणि त्यामुळेच या हस्तकलेचं मोठं नुकसान होतंय," असं सुनील दास सांगतात.

या भागात पारंपरिक खड्डा-माग (जमिनीमध्ये खड्डा करून उभारलेला माग) यांच्या जागी फ्रेम-माग आणण्याचा प्रयत्न सरकारने केला आहे. "या नवीन मागांच्या साहाय्याने, जर तीन लोकांनी एक टीम म्हणून महिनाभर काम केलं, तर आम्ही १५ ते २० साड्या विणू शकतो. याउलट, त्याच कालावधीत खड्डा-मागावर आम्ही केवळ दोन ते तीन साड्याच विणू शकतो. सरकार आम्हाला माग मिळवून देण्यासाठी मदत करते आणि आम्हाला त्याचे प्रशिक्षणही देते," असं सुनील दास सांगतात; ते स्वतःदेखील फ्रेम-मागाचा वापर करतात. परंतु, तीन लोकांनी महिनाभर काम करून मिळणारे तीस हजार रुपये ही रक्कम, शहरात जाऊन बांधकाम मजूर म्हणून काम केल्यावर त्यांना मिळणाऱ्या मजुरीच्या तुलनेत केवळ एक तृतीयांशच आहे.

आजीविका योजनेअंतर्गत सरकार दर सहा महिन्यांनी एकदा १०,००० रुपयांचं अर्थसहाय्य देते. तसेच, विणकामासाठी लागणारं सूत, माग आणि बाजारात प्रवेश मिळवून देण्यासाठीही ते मदत करतात. तरीही, केवळ विणकाम करून आम्हाला पुरेसं उत्पन्न मिळत नाही. या योजनांचा आम्हाला फारसा फायदा होत नाही," असं गंगू दास सांगतात; त्यांनीच या पारंपरिक विणकामाची ओळख बाहेरील जगाला करून देण्याचा प्रयत्न केला आहे. सरकारी प्रदर्शनांमध्ये त्यांनी आपला स्टॉल लावला आहे.

सुनील दास यांच्या मते, भविष्यातील वाटचाल ही एखाद्या सरकारी वस्त्रोद्योग महाविद्यालयामार्फतच व्हायला हवी. त्यांना चार मुलं आहेत. त्यांच्या अविवाहित मुलींपैकी एकीचं महाविद्यालयीन शिक्षण सुरू आहे, तर मुलगा ११ व्या इयत्तेत शिकतोय. आपल्या मुलाला अशा महाविद्यालयात पाठवण्याचं त्यांचं स्वप्न आहे, जिथे तो विणकामाची नवीन तंत्रे शिकू शकेल; ज्यामुळे त्यांच्या कौटुंबिक व्यवसायाला नक्कीच मदत होईल.

"कबीर साहेब हे आमच्यासाठी देवासारखे आहेत. हे काम म्हणजे त्यांचीच कृपा आहे." त्या महान कवीबद्दल बोलताना नेहरू दासजींच्या आवाजात एक प्रकारचा ठामपणा आणि स्पष्टता जाणवते. "आमच्या आई-वडिलांवर आणि पूर्वजांवर त्यांचेच आशीर्वाद आहेत, म्हणूनच आम्ही हे काम आजही करतोय आणि यापुढेही करत राहू. लोकांनी आम्ही विणलेल्या साड्या नेसणं थांबवलं, तरीही आम्ही स्वतःसाठी साड्या विणू. पण विणकाम करणं आम्ही कधीच थांबवणार नाही."

कथेतील साड्यांचे फोटो स्वतः विणकर सुनील दास यांनी काढले आहेत.

ही कथा मूळतः हिंदी भाषेत लिहिली गेली आहे.

या कथेला मृणालिनी मुखर्जी फेलोशिपचे सहाय्य लाभले आहे.