कबड्डी : पंजाबच्या मातीतला खेळ

"कौडी, कौडी, कौडी, कबड्डी, कबड्डी, कबड्डी...."

मातीतल्या गोलातून जोरजोरात ओरडत होते.. रेडर्स (प्रतिस्पर्धी संघाच्या कोर्टात जाणारा खेळाडू) आणि स्टॉपर्स (बचावकर्ते खेळाडू) चढा-ओढीचं दृश्य. दिल्लीबाहेर सिंघू आणि टिक्रीच्या सीमेवर २०२०-२०२१ मध्ये शेतकऱ्यांचं आंदोलन झालं होतं. कबड्डीचं निवेदन निषेधाच्या घोषणा आणि भाषणांमध्ये मिसळलं होतं. शेती संबंधित तीन कायदे रद्द होईपर्यंत लाखो शेतकरी आणि शेतमजूर तिथं निषेध करत उभे होते.

सप्टेंबर २०२१ मध्ये आठवडाभर चाललेल्या स्पर्धेच्या शेवटी एका नवीन खेळाडूचा उदय झाला तो म्हणजे हरियाणातल्या रोहतकमधल्या शिलू बलहाराचा. पंजाबमधल्या कबडीपटूंच्या संघात तो सामील झाला, जिथनं अल्प उत्पन्न असलेल्या आणि वंचित जमातींमधल्या तरुणांना आर्थिकदृष्ट्या भक्कम आधार मिळतोय.

पंजाबच्या गावांमधली मुलं खेळायला सुरुवात करतात, त्या खेळांमधला पहिला खेळ म्हणजे वर्तुळ शैलीतली कबड्डी. या खेळाचं आकर्षण त्याच्या साधेपणात आहे; या खेळाला कोणतंही साधन लागत नाही – बऱ्याचदा खेळाडू बूटही घालत नाहीत. सोपे नियम आहेत आणि हा खेळ मातीत खेळला जातो.

शारिरीकदृष्ट्या हा खेळ आव्हानात्मक असल्यानं शरीरयष्टी मजबूत बनवण्याचा अभिमान बाळगणारे तरुण या खेळाकडे जास्त आकर्षित होतात. या खेळाला पंजाबी कबड्डी असंही म्हणतात – जत्रांमध्ये, सामुदायिक संमेलनांमध्ये आणि स्थानिक स्पर्धांमध्ये हा खेळ खेळला जातो.

पंजाबमध्ये कृषी दिनदर्शिका विचारात घेऊन कबड्डी स्पर्धा आयोजित केल्या जातात. कबड्डीचे सामने पेरणीनंतर - ऑक्टोबरमध्ये सुरू होतात आणि एप्रिल म्हणजे कापणीपर्यंत चालू राहतात.

शिलू बलहारा - बहु अकबरपूर गावातल्या एका अल्पभूधारक शेतकऱ्याचा मुलगा. टोरंटोमधल्या युनायटेड ब्रॅम्प्टन कबड्डी क्लबकडून २०२५ मध्ये सर्वाधिक मानधन मिळालेल्या खेळाडूंमधला एक शिलू बलहारा. क्लबकडून पट्टीचे खेळाडू तीन महिन्यांच्या करारांतर्गत ५० ते ७० लाख रुपये कमावतात. उत्कृष्ट प्रतिस्पर्धी म्हणून शिलूंनी आतापर्यंत डझनभर ट्रॅक्टर जिंकलेत.

बलहारांचा उदय शेकडो तरुणांच्या सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीत कबड्डीमुळं झालेलं परिवर्तन प्रतिबिंबित करतो.

सोनी सिंग म्हणतात, “मी कबड्डी खेळत राहिलो नसतो तर सायकल विकत घेणंही महाग झालं असतं," त्यांची कहाणीही याच परिघावरून पुढं जाते. पंजाबच्या मानसा जिल्ह्यातल्या भद्रा गावातल्या एका दलित कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. गावात उच्च जातीतल्या जमीनदारांचं - जाट शीख समाजाचं वर्चस्व होतं. सोनींचे वडील शेतमजूर होते. सोनी म्हणतात, "मीही दुसऱ्यांच्या शेतात काम करून कुटुंबाला हातभार लावायचो. गरिबीतून सुटका व्हावी म्हणून एकेकाळी मी सैन्यात भरती व्हायला आसुसलो होतो, पण कबड्डी खेळताना डोळ्याला झालेल्या दुखापतीमुळं वैद्यकीय चाचणीत नापास झालो."

या दुखापतीनंतर सोनींनी सगळं लक्ष खेळावरच केंद्रित केलं. त्यांच्यातल्या कौशल्यामुळं, क्षमतेमुळं त्यांच्या कुटुंबानं गावात दोन खोल्यांचं घर ते बंगला असा प्रवास केला.

आपल्या गावासाठी सोनी भद्रा या नावानं लोकप्रिय असलेला २७ वर्षांचा तरुण म्हणतो, "कबड्डीनं मला सगळं काही दिलं आहे - पैसा, प्रसिद्धी, आदर. आज माझ्या आख्या गावाला अभिमान आहे की मी कबड्डी पंजाबच्या बाहेर आणि परदेशातही गाजवतोय."

सोनी पंजाबमधल्या एनआरआय नाकोदर क्लबकडून खेळतात आणि परदेशातही त्यांनी कारकीर्द घडवली आहे. मागच्या तीन-चार वर्षांत ते न्यूझीलंड, ऑस्ट्रेलिया आणि इंग्लंडमध्ये खेळले आहेत. सोनी म्हणतात, “आज मी १८-२० मोटारसायकली जिंकल्या आहेत, ज्यात हार्ले-डेव्हिडसन आहे.”

मनप्रीत सिंग, वयवर्षे २५. ते मनी दयालपूर म्हणून अधिक ओळखले जातात. हा तरुण एका सुरक्षा रक्षकाचा मुलगा आहे. त्यांनी नववीनंतर शाळा सोडली आणि काही काळ रुग्णालयात सहाय्यक म्हणून काम केलं. पण कबड्डीनं त्यांच्या आयुष्याचा कायापालट झाला. २०२२ पासून त्यांनी न्यूझीलंडमध्ये चार, ऑस्ट्रेलियामध्ये दोन आणि इंग्लंडमध्ये दोन हंगाम खेळले.

मनप्रीत म्हणतात, “माझं स्वप्न आहे की मला माझ्या गावात घर बांधायचंय. मी माझ्या वडिलांना कामावर जाऊ नका असंही सांगितलंय. पण ते अजूनही स्वतःच्या उदरनिर्वाहापुरतं कमावण्याचा आग्रह धरून आहेत.” मनप्रीतचं गाव दयालपूर (२०११ च्या जनगणनेत दायलपूर असं लिहिलं आहे) कपूरथला आणि जलंधर जिल्ह्यांना लागून आहे.

सोनी आणि मनप्रीत दोघांनाही परदेशात तीन महिन्यांसाठी करारबद्ध झाल्यावर १५ लाख रुपये मिळतात. ते सांगतात की हा एक अवघड खेळ आहे – गुडघ्यांना आणि खांद्यांना दुखापती होत राहतात. पण यातून मिळणारे आर्थिक सन्मान कमी उत्पन्न असलेल्या कुटुंबातल्या मुलांसाठी आकर्षणं बनत आहेत.

२०१० ते २०१६ या काळात शिरोमणी अकाली दल सत्तेत होतं, तेव्हा पंजाब सरकारने दरवर्षी कबड्डी विश्वचषक आयोजित केले आणि या खेळाचं आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर करिअरमध्ये रूपांतर केलं. पंजाबमधल्या स्थानिक सामन्यांचं एकूण वार्षिक खर्च आता अंदाजे २५० कोटी रुपये आहे, तर परदेशी सामन्यांसाठी १५० कोटी रुपये आणखी वाढतात.

१९९० पासून, कबड्डीही आशियाई खेळांचा एक भाग राहिली आहे. कबड्डीचा पुरस्कार करणाऱ्या संघांमुळे कबड्डी शहरातल्या घरांत पोहोचली. पण हा खेळ आयताकृती मैदानात खेळला जाणारा एक वेगळा प्रकार आहे, ज्याला एक विशिष्ट स्वरूप दिलं गेलं आहे. बहुतेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा सिंथेटिक मॅट्सवर खेळल्या जातात आणि देशांतर्गत स्पर्धाही हळूहळू मातीतून मॅटकडे येत आहेत. खेळाडू मॅटच्या पृष्ठभागाशी सुसंगत डिझाइन केलेले सपाट तळवे असणारे बूट घालतात.

वर्तुळाकार शैलीतली कबड्डी अजूनही २२ मीटर व्यासाच्या वर्तुळाकार खेळपट्टी असलेल्या मातीच्या मैदानावर खेळली जाते. प्रत्येक संघात रेडर्स आणि स्टॉपर्स असतात. जेव्हा रेडर विरोधी संघाच्या वर्तुळात प्रवेश करतो तेव्हा त्याला चार स्टॉपर्स भिडतात. रेडरने ज्या स्टॉपरला सगळ्यात आधी स्पर्श केलेला असतो, त्यानं रेडरला त्याच्या संघात/खेळपट्टीत परत जाण्यापासून रोखायचं असतं. त्या क्षणी एकास-एक अशी स्पर्धा रंगते, तरी शारीरिक हानी अमान्य आहे. प्रत्येक रेडला समान नियम लागू होतो - चार स्टॉपर मैदानावर उतरतात आणि यशस्वी रेड रेडरच्या संघाला एक गुण मिळवून देते, तर अयशस्वी रेड विरुद्ध संघाला एक गुण मिळवून देते. सहसा एका संघात १२ खेळाडू असतात, पण काही ग्रामीण स्पर्धांमध्ये खेळाडूंची संख्या बदलू शकते.

या शैलीतल्या कबड्डीला औपचारिक क्रीडारचना किंवा तशी ओळख नाही. लोकांच्या प्रोत्साहनावर हा खेळ भरभराटीला आलाय आणि कदाचित हा एकमेव भारतीय ग्रामीण खेळ आहे जो औपचारिक ढाच्याशिवाय केवळ टिकून राहिलेला नाही तर वर्षागणिक आणखी मजबूत होत चाललाय.

पंजाबमधल्या जवळजवळ सगळ्याच - १२,५०० हून अधिक गावांमध्ये स्पर्धा आयोजित केल्या जातात. शेतकरी वर्ग निधी उभा करण्यात वाटा उचलतात, गावातले अनिवासी भारतीय (एनआरआय) मुक्त हस्ते आर्थिक बळ देतात. राज्यातल्या स्पर्धांमध्ये प्रवेश विनामूल्य आहे कारण याला एक उत्सव म्हणून पाहिलं जातं. स्पर्धेच्या आकारानुसार, प्रेक्षकांची संख्या ५,००० ते ५०,००० एवढी असू शकते.

बक्षिसाची रक्कम वेगवेगळी असते. एका चांगल्या स्पर्धेचा खर्च १०-५० लाख रुपये असू शकतो, ज्यात चारचाकी, मोटारसायकल किंवा अगदी पिकांची काढणी करणारं मशीन अशी बक्षिसं असतात. प्रत्येक सहभागी संघाला १२ खेळाडूंमध्ये विभागून रक्कम मिळते. संघ जसजसा प्रगती करतो तसतशी विजेत्यांसाठीच्या विशेष बक्षि‍सांबरोबरच बक्षिसांची रक्कमही वाढते. सर्वोत्तम रेडर किंवा स्टॉपरच्या वैयक्तिक कामगिरीसाठी दिले जाणारे पुरस्कार रक्कम आणि वस्तू अशा दोन्ही स्वरूपात दिले जातात. बक्कळ खर्च करणाऱ्या स्पर्धांमध्ये, सर्वोत्तम खेळाडू बरेचदा हार्ले-डेव्हिडसन बाइक, ट्रॅक्टर किंवा महिंद्रा थार अशी बक्षिसं पटकवतात.

महासामन्यांचं आयोजन नोव्हेंबरनंतर केलं जातं, जेव्हा पट्टीचे खेळाडू परदेशातून परत येतात.

लेहल खुर्दचे ४२ वर्षीय बलकर सिंग म्हणतात, “एक खेळाडू, एकप्रेक्षक आणि आता एक आयोजक म्हणून मी ह्या स्पर्धा जगल्यात” “पिढ्यानपिढ्यांपासून कबड्डी पंजाब आणि पंजाबींची ओळख बनली आहे. आम्ही कबड्डीपटूंच्या गोष्टी पाहत, खेळत आणि ऐकतच मोठे झालोत.”

संगरूर जिल्ह्यातल्या लेहल खुर्दकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर मोठी रहदारी नाही. पण गावाच्या प्रवेशद्वारापाशी १९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धातले शहीद आणि वीरचक्र पुरस्कार विजेते नाईक गुरजंत सिंग यांचा पुतळा आहे. शूरवीर गुरजंत सिंग यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ १९७२ पासून दरवर्षी डिसेंबरमध्ये गावात कबड्डीचे सामने आयोजित केले जातात. या वर्षीचे सामने ११ ते १३ डिसेंबर दरम्यान आयोजित करण्यात आले होते, ज्या दिवशी नाईक गुरजंत सिंग यांनी बलिदान दिले त्या दिवशी सामन्यांची सांगता झाली.

११ डिसेंबरला माजी सैनिकांचा सन्मान करून कार्यक्रमाला सुरुवात झाली, त्यानंतर लहान मुलांचे सामने झाले. प्रेक्षक म्हणून महिलांसाठीचा अवकाश दुर्लक्षित राहिलेला असताना यावर्षी आयोजकांनी महिलांचा सामना घेऊन एक नवीन पायंडा पाडण्याचा प्रयत्न केला. त्यात एक नवीन भर म्हणजे ट्रॉली-लोडिंग (धान्य वाहून नेणे) स्पर्धा घेतल्या. यात संघांनी ७५ पोती वाहून नेली ज्यात प्रत्येकी ३५ किलोचं धान्य भरलेलं होतं, त्यांच्या कोवळ्या ताकदीसाठी आणि त्यांच्यातल्या समन्वयासाठी जोरदार उदोउदो झाला. अंतिम सामना पहाटे २ वाजेपर्यंत चालला.

२,६०० पेक्षा जास्त मतदार असलेलं हे गाव, जिथं जाट शीख लोकसंख्या अधिक आहे, ते कबड्डी स्पर्धेला सामूहिक कार्य मानतात. यात अख्खी पंचायत योगदान देते आणि याची तयारी काही महिने आधीच सुरू होते. हा कार्यक्रम एका छोट्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना देतो - छोला-कुलचा, उसाचा रस आणि शेंगदाणे विकणारे विक्रेते एका महिन्याचं उत्पन्न तीन दिवसांत कमावतात. प्रेक्षकांमध्ये तरुणांची संख्या अधिक असली तरी सगळ्या वयोगटातले पुरुष दुपारपर्यंत मैदानावरच्या रांगांमध्ये हजेरी लावतात. सूर्यास्त होताच, दिवे लागताच, वयाने मोठी असलेली, म्हातारी माणसं घराकडे निघून जातात आणि अंतिम फेऱ्यामधले हळवे, वेदनादायी क्षण अनुभवायला तरुणांना रात्री उशिरापर्यंत थांबायला मुभा देतात.

पंजाबी ज्या ज्या ठिकाणी स्थलांतरित झाले, त्यांच्यासोबत कबड्डीनंही पल्ला गाठला. कॅनडा असो, अमेरिका असो, युके किंवा ऑस्ट्रेलिया. परदेशात आयोजित केल्या जाणाऱ्या स्पर्धा केवळ क्रीडा स्पर्धा नसून सांस्कृतिक उत्सव असतात, जे परदेशातल्या समूहांना पंजाबी मातीच्या तालाशी जोडून घेतात.

पंजाब भाषा विभागाचे संशोधन अधिकारी डॉ. सुखदर्शन सिंग चहल यांनी खेळ आणि परदेश यांच्यातल्या संबंधांवर पीएचडी केली आहे, ते म्हणाले, “२० व्या शतकाच्या सुरुवातीला पंजाबमधून परदेशात स्थलांतर होऊ लागलं. पंजाबी जिथं जिथं गेले तिथं तिथं ते पंजाबी शैलीतली कबड्डी घेऊन गेले. स्थलांतराच्या सुरुवातीच्या लाटा कॅनडा आणि इंग्लंडच्या दिशेनं गेल्या, त्यामुळे पंजाबी शैलीतल्या कबड्डीनं पहिल्यांदा तिथंच पाऊल ठेवलं.”

इंग्लंडमध्ये १९५०च्या दशकापासून सामने आयोजित केले जात आहेत, मेपासून ऑगस्टच्या सुरुवातीपर्यंत सामने रंगतात. कॅनडामध्ये हा काळ जून ते सप्टेंबर असा असतो. याच्या लगोलग अमेरिकेत सामने होतात. परदेशी दिनदर्शिका मार्चला न्यूझीलंडमध्ये सुरू होते आणि एप्रिलमध्ये ऑस्ट्रेलियात. हा खेळ जागतिक पटावर पसरल्यानं शेकडो पंजाबी खेळाडूंसाठी वर्षभराच्या उपजीविकेचा स्रोत बनला आहे.

ब्रिटिश खासदार तनमनजीत सिंग धेसी (४७ वर्षे) हे तन धेसी या नावाने ओळखले जातात. ते म्हणाले, “इंग्लंडमधल्या पंजाबी समाजाचं कबड्डीशी घट्ट नातं आहे. कबड्डी त्यांच्या संस्कृतीचा आणि परंपरेचा एक भाग आहे. त्यांच्या मुळांशी जोडून राहण्याचा एक मार्ग आहे.”

कबड्डीचे पुरस्कर्ते कुलवंत संघा आता वयाच्या साठीत आहेत, ते म्हणाले, “पंजाबमधला नवा खेळाडू इंग्लंडमधल्या तीन महिन्यांच्या करारात सहज १० लाख रुपये कमवू शकतो, तर पट्टीचे खेळाडू ४०-५० लाख रुपये कमवतात.”

पंजाबच्या बाहेर कॅनडामध्ये कबड्डीचं सगळ्यात मोठं नेटवर्क आहे. कबड्डीचे कॅनडातले पुरस्कर्ते मनजीत सिंग लाली म्हणतात, “दरवर्षी सुमारे १०० कबड्डीपटू पंजाबमधून कॅनडाला जातात. एका हंगामासाठी एक खेळाडू किमान १० लाख रुपये कमवतो, तर पट्टीचे १०-१५ खेळाडू ५० ते ७० लाखापर्यंत कमावतात.”

कबड्डीतून तयार होणारी अर्थव्यवस्था खेळाडूंच्या पलीकडे विस्तारते. प्रशिक्षक, सहाय्यक कर्मचारी आणि विशेषतः निवेदकांना टिकवून ठेवते.

२४ वर्षांपासून हातात माइक घेणारे संगरूरचे सतपाल माही खादिल (४३ वर्ष) म्हणतात, "एक निवेदक परदेशात एका हंगामात १०-१२ लाख रुपये कमवू शकतो. स्थानिक पातळीवर त्यांना प्रत्येक सामन्याचे १०,००० ते २०,००० रुपये मिळतात.”

सतपाल एका भूमिहीन दलित कुटुंबातले आहेत – त्यांचे वडील रोजंदारीवर काम करायचे. “मीही मजूर झालो असतो. पण मला रेडिओवर खेळांवरची निवेदनं ऐकायला, पुस्तकं वाचायला खूप आवडायचं. त्यामुळे माझी कौशल्ये सुधारली. कबड्डीनं सगळं आयुष्य बदललं - आज माझ्याकडे घर आहे, गाडी आहे, मी ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड आणि कॅनडाला प्रवास करून आलोय."

सतपालसारखे निवेदक खेळाच्या सामन्याचा कणा असतात. हजारो प्रेक्षकांना त्यांच्या जोशपूर्ण आवाजानं खिळवून ठेवतात. ते खेळाडूंची ओळख करून देतात, खेळातले डावपेच समजावून सांगतात, चैतन्य निर्माण करतात आणि सामना जागतिक स्तरावर पोचल्यावर ‘सांस्कृतिक पूल’ बनतात.

आणखी एक निवेदक अमन लोपोन (३४ वर्ष) म्हणाले, “मी २००७ मध्ये सुरुवात केली आणि २०१० मध्ये परदेशातलं पहिलं काम मला कॅनडामध्ये मिळालं. तेव्हापासून मी व्यावसायिक कबड्डी खेळल्या जाणाऱ्या प्रत्येक देशातले कार्यक्रम केले आहेत.” ते मूळचे मोगाच्या लोपो गावातले रहिवासी आहेत. त्यांच्याकडे फक्त दीड एकर शेती आहे. पण कबड्डीच्या निवेदनातून मिळणाऱ्या कमाईमुळे ते “चांगल्या घरात” राहत आहेत आणि एसयूव्ही गाडी चालवतात.

गुरलाल सिंग गनौर हे माजी खेळाडू आणि पंजाब कबड्डी असोसिएशनचे अध्यक्षही आहेत. त्यांच्यासाठी हा खेळ सार्वजनिक जीवनाचा एक लाँचिंग पॅड (व्यासपीठ) बनला. ते आता आम आदमी पक्षाच्या (आप) तिकिटावर घनौरचे आमदार झाले आहेत. पंजाब कबड्डी असोसिएशन ही राज्यातल्या चार मुख्य कबड्डी संघटनांपैकी एक आहे. त्या प्रत्येक संघटनेत विद्यमान खेळाडू, माजी खेळाडू आणि खेळाच्या पुरस्कर्त्यांचा समावेश आहे. त्यांच्याकडे नोंदणीकृत संघ आहेत आणि ते स्वतंत्रपणे सामने आयोजित करतात.

लुधियानातल्या गालिब कलान गावात जग्गा गालिब म्हणून लोकप्रिय असलेले जगदीप सिंग (४३ वर्षीय) यांनी २००१ मध्ये सामन्यांत भाग घ्यायला सुरुवात केली. तेव्हा आर्थिक सन्मान मोजके होते. ते जवळपास २० वर्षे खेळले आणि आता प्रशिक्षक आणि टॅलेंट स्काउट म्हणून काम करतात. गेल्या १५ वर्षांत या खेळातला पैसा अनेक पटींनी वाढलाय असं ते म्हणतात.

पण या खेळाच्या यशासोबतच संघर्षही वाढत चाललाय. २०२२ मध्ये, पट्टीचे (टॉप) खेळाडू आणि ड्रग्जच्या धोक्याविरुद्ध प्रचार करणारे ब्रिटिश-भारतीय खेळाडू संदीप नांगल अंबिया (३८ वर्ष) यांची जलंदरच्या मल्लियन खुर्दमध्ये एका सामन्यादरम्यान गोळ्या घालून हत्या केली गेली. पोलिसांना ही हत्या कबड्डीतल्या चढाओढीमुळे झाल्याचा संशय आहे.

आणखी एक कलंक या खेळाला लागलाय, तो म्हणजे लिंगभेद. या खेळात महिलांसाठी खूप कमी संधी उपलब्ध आहेत. मेजर कबड्डी लीग ही चार संघटनांपैकी एक आहे. त्यांच्या बॅनरखाली प्रत्येक स्पर्धेत मुलींचा किमान एक सामना आयोजित करून ही पोकळी भरून काढण्याचा प्रयत्न करत आहे.

एकंदरीत, कबड्डीनं खरोखरच पंजाबच्या ग्रामीण हृदयाचा ठोका म्हणून नाव काढलंय.

खेळाडूंना लोकनायकाचा दर्जा मिळतो. गाण्यांमध्ये आणि गावातल्या संमेलनांमध्ये त्यांचा गौरव केला जातो. दिलजीत दोसांझपासून ते दिवंगत सिद्धू मूसे वालापर्यंत अनेक गायकांनी या खेळाचा सन्मान केला आहे. बब्बू मानच्या "कबड्डी कबड्डी" या गाण्याला युट्यूबवर ११ कोटींहून अधिक व्ह्यूज मिळाले आहेत.

परतफेड करायची असते तेव्हाही खेळाडू आघाडीवर असतात. सप्टेंबर २०२० मध्ये लागू झालेल्या तीन कृषी कायद्यांविरुद्ध नोव्हेंबर २०२० मध्ये दिल्लीच्या सीमेवर धरणं आंदोलन सुरू झालं होतं. कायदे रद्द होईपर्यंत म्हणजे एक वर्षापेक्षा जास्त काळ आंदोलन चाललं. दिवस आठवड्यांमध्ये आणि नंतर महिन्यांमध्ये अविरतपणे पुढे सरकत राहिले, तसतसा समाज शेतकऱ्यांच्या मागे उभा राहिला: डॉक्टरांनी स्वयंसेवेचं व्रत घेतलं, लोकप्रिय गायकांनी गाणी सादर केली आणि जोश वाढावा म्हणून कबड्डीच्या खेळाडूंनी निषेध स्थळाचं क्रीडांगण केलं.

२०२०-२१ मध्ये, देशभरातले शेतकरी तीन कृषी कायद्यांच्या निषेधार्थ एकत्र आले होते - शेतकरी (सक्षमीकरण आणि संरक्षण) हमीभाव करार आणि कृषी सेवासंबंधी कायदा २०२०, शेतकरी उत्पादन व्यापार आणि वाणिज्य (प्रोत्साहन आणि सुलभता) कायदा २०२० आणि जीवनावश्यक वस्तू (सुधारणा) कायदा २०२०, जे सप्टेंबर २०२० मध्ये संसदेत मंजूर झाले. नोव्हेंबर २०२१ मध्ये सरकारने हे कायदे रद्द करण्यास सहमती दिली. आंदोलनाची पारीवरील वार्तांकने वाचा : शेती कायद्यांविरोधातली आंदोलने : संपूर्ण वार्तांकन

सिंघू आणि टिक्रीमध्येखेळाडूंनी केवळ सामन्यांमध्ये भाग घेतला नाही, तर शिस्तीचं पालन व्हावं यासाठी आणि बैठकीच्या ठिकाणी व्यवस्थापनाच्या कामी सहभाग दिला. लंगर (सामुदायिक स्वयंपाकघर) च्या कार्यात योगदान दिलं, ज्यातून खेळ आणि समाज यांच्यातला बंध आणखी दृढ झाला.

फुटबॉलपटू ते कबड्डीचे पुरस्कर्ते बनलेले टोनी संधू, मेजर कबड्डी लीगचे सचिव आहेत. त्यांनी हे सामने आयोजित केले होते. ते म्हणतात, शेतकऱ्यांच्या बाबतीतला कोणताही प्रश्न असला तरी कबड्डीचे खेळाडू सगळ्यात आधी धावून जातात.

२०१० मध्ये झालेल्या पहिल्या कबड्डी विश्वचषकात भारतीय संघाचे कर्णधार मंगत सिंग मांगी (४१ वर्षीय) यांनी त्यांच्या भावना मांडल्या. ते म्हणाले, “कबड्डी हा ग्रामीण खेळ आहे, ग्रामीण भागातले तरुण हा खेळ खेळतात आणि समाज याला टिकवून ठेवतोय. मग कबड्डीचे खेळाडू दूर कसे राहू शकतील?" ते जालंधर जिल्ह्यातल्या बग्गा गावातले आहेत. त्यांना कबड्डीचा “राजा” असंही म्हटलं जातं. ते म्हणतात, “आज मी जो काही आहे, ते कबड्डीमुळं आणि या खेळाच्या मागं उभ्या असलेल्या समाजामुळं आहे."

अनुवाद : प्राजक्ता धुमाळ