গ্ৰামীণ পাঞ্জাৱৰ সিৰাই সিৰাই বৈ আছে কাবাদী

“কাৱদি, কাৱদি, কাৱদি, কাবাদী, কাবাদী, কাবাদী...”

ঘূৰণীয়া খেলপথাৰখনৰ পৰা আটাহ উফৰি আহিছিল। ৰেইডাৰ আৰু ষ্টপাৰৰ মাজত হোৱা টনা-আজোৰাই দৰ্শকৰ মাজত শিহৰণৰ ঢৌ তুলিছিল। সেয়া আছিল ২০২০-২১ত দিল্লীৰ বাহিৰৰ সিংঘূ আৰু টিক্ৰি সীমান্তত চলি থকা কৃষক আন্দোলনৰ থলী। প্ৰতিবাদী শ্লোগান আৰু কাবাদীৰ ধাৰাভাষ্য একাকাৰ হৈ পৰিছিল। লাখ লাখ কৃষক আৰু কৃষিশ্ৰমিকে কৃষি আইন তিনিখন বাতিল নোহোৱালৈকে তাত অলৰ-অচৰ হৈ ৰৈছিল।

সপ্তাহজোৰা টুৰ্ণামেণ্টখন ২০২১ৰ ছেপ্টেম্বৰত শেষ হোৱাৰ পিছত হাৰিয়ানাৰ ৰোহতকৰ শিলু বালহাৰা নামে নতুন এজন খেলুৱৈ জনমানসত উদিত হয়। তেওঁ পিছলৈ পাঞ্জাৱৰ কাবাদী তাৰকাসকলৰ লীগত উঠে য’ত কম আয় আৰু উপান্ত শ্ৰেণীৰ ল’ৰা-ছোৱালীয়ে উপাৰ্জনৰ লগতে মৰ্য্যাদাপূৰ্ণ জীৱন এটাৰ সন্ধান পাইছে।

পাঞ্জাৱৰ গাঁৱৰ কোনোবা ল’ৰাই যদি প্ৰথমবাৰ খেলপথাৰত নামিছে, তেতিয়া তেওঁৰ মুখত কাবাদী কাবাদীয়ে শুনিব। গাঁৱৰ ল’ৰাই খেলিবলৈ লোৱা প্ৰথম খেলবিধেই হৈছে বৃত্তাকাৰে খেলা কাবাদী। এই খেল খেলিবলৈ তেনেই সুবিধা। কোনো যোগাৰ-পাতি নালাগে, আনকি খেলিবলৈ জোতাৰো প্ৰয়োজন নহয়। নিয়মবোৰো সহজ আৰু খেলা হয় বোকাত।

গাত বল-জোৰ থকা ল’ৰা-ছোৱালীয়েহে কাবাদী খেলে। সেয়ে বল-জোৰ বান্ধিব খোজা যুৱক-যুৱতীক ই ততালিকে আকৰ্ষণ কৰে। পাঞ্জাৱী শৈলীৰ এই কাবাদী মেলা, সামূহিক অনুষ্ঠানত খেলা হয় আৰু স্থানীয় পৰ্য্যায়তো টুৰ্ণামেণ্ট আদি হয়।

পাঞ্জাৱক কাবাদী খেল কৃষিকৰ্মৰ কেলেণ্ডাৰৰ সৈতে মিলাই আৰম্ভ হয়। কঠিয়া পাৰি আজৰি হোৱাৰ পিছত অক্টোবৰত খেল আৰম্ভ হয় আৰু শস্য চপোৱাৰ সময়লৈ, এপ্ৰিল নপৰালৈ খেল চলি থাকে।

শিলু বালহাৰা, বাহু আকবৰপুৰ গাঁৱৰ উপান্ত খেতিয়কৰ সন্তান, টৰণ্টোত ২০২৫ত অনুষ্ঠিত হোৱা ইউনাইটেড ব্ৰাম্পটন কাবাদী ক্লাবৰ আটাইতকৈ দামী খেলুৱৈ। ক্লাবৰ তিনিমাহৰ চুক্তিৰ বাবদ খেলুৱৈ এজনে ৫০ৰ পৰা ৭০ লাখ টকা পায়। ষ্টপাৰ হিচাপে অতুলনীয় পাৰদৰ্শিতা দৰ্শোৱা শিলু বালহাৰাই এক ডজনৰো অধিক ট্ৰেক্টৰ উপহাৰ হিচাপে লাভ কৰিছে।

বালহাৰাৰ এই সফলতাই শ শ যুৱক-যুৱতীৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক স্থিতিক কাবাদীয়ে কেনেকৈ শক্তিশালী কৰি তুলিছে, তাৰেই স্পষ্ট উদাহৰণ।

“কাবাদী এৰি দিয়া হ’লে চাইকেল এখন কিনাটোও টান হৈ পৰিলহেঁতেন,” চনি সিঙে কয়। তেওঁৰ কাহিনীও আন কাবাদী খেলুৱৈৰ দৰেই। পাঞ্জাৱৰ মনসা জিলাৰ জাত শিখ সম্প্ৰদায়ৰ জমিদাৰ শ্ৰেণীৰ লোকৰ দ্বাৰা অৱদমিত ভদ্ৰা গাঁৱৰ দলিত পৰিয়াল এটাত জন্ম পোৱা চনিৰ পিতৃয়ে কৃষিশ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছিল। “ময়ো ঘৰখন চলোৱাত সহায় হওক বুলি আনৰ খেতিপথাৰত কাম কৰিছিলো। এটা সময়ত দাৰিদ্ৰ্যৰ পৰা মুক্তি পোৱাৰ আশাত সেনাবাহিনীত যোগদান কৰিম বুলি ভাবিছিলো। কিন্তু কাবাদী খেলত চকু এটাত আঘাত পোৱাৰ বাবে মেডিকেল পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হ’ব নোৱাৰিলো,” তেওঁ কয়।

আঘাত পোৱাৰ পিছত চনিয়ে কেৱল খেলতে একাণপতীয়াকৈ লাগিল। তেওঁৰ প্ৰতিভাৰ বলতে পৰিয়ালটোৱে গাঁৱৰ দুটা কোঠালীৰ ঘৰৰ পৰা বঙলাত থাকিবপৰা হ’ল।

“কাবাদীয়ে মোক সকলো দিছে – টকা-পইচা, যশস্যা সকলো। এতিয়া আমাৰ গোটেই গাঁওখনে মোক লৈ গৌৰৱ কৰে যে মই গাঁওখনৰ নাম পাঞ্জাৱৰ লগতে দেশৰ বাহিৰতো উজলাইছো,” ২৭ বছৰীয়া চনিয়ে কয়। তেওঁ চনি ভদ্ৰা নামেৰেও জনপ্ৰিয়, উপাধিটো তেওঁৰ গাঁওখন।

চনিয়ে পাঞ্জাৱত এনআৰআই নাকোদৰ ক্লাবৰ হৈ খেলে আৰু দেশৰ বাহিৰত কেৰিয়াৰ গঢ়িছে। যোৱা তিনি-চাৰি বছৰত তেওঁ নিউজিলেণ্ড, অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু ইংলেণ্ডত খেলিছে। “মই হাৰলে ডেভিডচনকে ধৰি ১৮-২০ খন মটৰ চাইকেল জিকিছো,” চনিয়ে কয়।

মানি দয়ালপুৰ নামেৰে পৰিচিত ২৫ বছৰীয়া মনপ্ৰীত সিং নৱম শ্ৰেণীৰ পিছত স্কুল এৰি কিছু সময়ৰ বাবে চিকিৎসালয়ৰ পৰিচাৰক হিচাপে কাম কৰিছিল। তেওঁৰ পিতৃ আছিল এজন ছিকিউৰিটি গাৰ্ড। কাবাদীয়ে তেওঁৰ জীৱনটো সলনি কৰি পেলালে। ২০২২ৰ পৰা নিউজিলেণ্ডত চাৰিটা ছিজন আৰু অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু ইংলেণ্ডত দুটাকৈ ছিজন খেলি তেওঁ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কেৰিয়াৰ গঢ়ি তুলিছে।

“আমাৰ গাঁৱত ঘৰ এটা বনোৱাৰ সপোন দেখিছো। দেউতাক কাম বন্ধ কৰিবলৈও কৈছো। কিন্তু তেওঁ এতিয়াও নিজৰ উপাৰ্জনত চলিব খোজে,” কাপুৰথালা আৰু জলন্ধৰ জিলাৰ মাজত থকা দয়ালপুৰ গাঁও (২০১১ চনৰ লোকপিয়লত ডায়েলপুৰ বুলি আছে)ৰ মনপ্ৰীতে কয়।

চনি আৰু মনপ্ৰীত দুয়োগৰাকীয়ে তিনিমাহৰ বাবে বিদেশলৈ যোৱাৰ চুক্তিৰ বাবদ ১৫ লাখকৈ টকা পায়। কাবাদী খেলবিধ খুবেই কঠিন খেল - সঘনাই আঁঠু আৰু কান্ধত খেলুৱৈয়ে আঘাত পায়। তথাপি আৰ্থিক লাভৰ দিশটো চাই কম আয় থকা পৰিয়ালৰ ল’ৰা এই খেলৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়।

২০১০ চনৰ পৰা ২০১৬ চনৰ ভিতৰত শিৰোমণি আকালি দলৰ চৰকাৰ যেতিয়া শাসনত আছিল, তেতিয়া পাঞ্জাৱ চৰকাৰে প্ৰতিবছৰে কাবাদী বিশ্বকাপৰ আয়োজন কৰিছিল। এই আয়োজনে খেলবিধক এক আৰ্থিকভাৱে লাভজনক খেললৈ ৰূপান্তৰ কৰিছিল। এতিয়া পাঞ্জাৱৰ ঘৰুৱা কাবাদী প্ৰতিযোগিতাসমূহৰ বাৰ্ষিক বাজেট প্ৰায় ২৫০ কোটি টকা। বহিঃৰাজ্যত অনুষ্ঠিত হোৱা খেলৰ মুঠ বাৰ্ষিক বাজেট ১৫০ কোটি টকা।

১৯৯০ চনৰ পৰা কাবাদীক এছিয়ান গেমছত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। প্ৰ’ কাবাডী লীগৰ জৰিয়তে চহৰবোৰত ই জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছিল। এই সংস্কৰণটোক ষ্টেণ্ডাৰ্ড ফৰ্মেট বুলি কোৱা হয় আৰু ইয়াক আয়তাকাৰ ক’ৰ্টত খেলা হয়। বেছিভাগ ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মেচ চিন্থেটিক মেটত অনুষ্ঠিত হয়। আনকি স্থানীয় প্ৰতিযোগিতাসমূহতো লাহে লাহে বোকামাটিৰ খেলপথাৰৰ ঠাই চিন্থেটিক মেটে লৈছে। খেলুৱৈসকলে মেটৰ উপৰিভাগৰ সৈতে মিলাকৈ চেপেটা তলুৱাৰ জোতা পিন্ধি খেলে।

২২ মিটাৰ ব্যাসৰ বৃত্তাকাৰ বোকামাটিৰ পথাৰত বৃত্তাকাৰ শৈলীৰ কাবাদী খেলা হয়। প্ৰতিটো দলৰ ৰেইডাৰ আৰু ষ্টপাৰ থাকে। যেতিয়া এজন ৰেইডাৰে বিপক্ষৰ বৃত্তত প্ৰৱেশ কৰে তেতিয়া তেওঁ চাৰিজন ষ্টপাৰৰ সন্মুখীন হয়। প্ৰথম স্পৰ্শ কৰা ষ্টপাৰে ৰেইডাৰক ঘূৰি যোৱাত বাধা দিব লাগিব। এনকাউণ্টাৰটো এজন এজনকৈ প্ৰতিযোগিতাত পৰিণত হয় যদিও শাৰীৰিক আঘাত দিয়াৰ অনুমতি নাই। প্ৰতিটো ৰেইডতে একে নিয়ম মানি চলা হয়: চাৰিজন ষ্টপাৰে ডিফেণ্ড কৰে। সফল ৰেইডে ৰেইডাৰৰ দলৰ বাবে এটা পইণ্ট আনে। আনহাতে ৰেইড বিফল হ’লে বিপক্ষই এটা পইণ্ট পায়। দল এটাত সাধাৰণতে ১২ জন খেলুৱৈ থাকে যদিও গ্ৰামাঞ্চলৰ প্ৰতিযোগিতাসমূহত সদস্যৰ সংখ্যা ভিন্ন হ’ব পাৰে।

এই শৈলীৰ কাবাদীত সংগঠিত ৰূপত কোনো আনুষ্ঠানিক ক্ৰীড়া গাঁথনি বা স্বীকৃতি নাই। সামূহিক পৰ্য্যায়ত সবল সমৰ্থনৰ বাবেই এই খেল চলি আছে। হয়তো ই একমাত্ৰ গ্ৰাম্য ভাৰতৰ খেল যিটো আনুষ্ঠানিক ব্যৱস্থা অবিহনেও কেৱল অস্তিত্ব বৰ্তাই থকাই নহয়, প্ৰতি বছৰে আৰু অধিক শক্তিশালী আৰু জনপ্ৰিয় হৈ আহিছে।

পাঞ্জাৱৰ ১২,৫০০ৰো অধিক গাঁৱত কাবাদী প্ৰতিযোগিতা অনুষ্ঠিত হয়। এনে প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে পুঁজি ঘাইকৈ আহে কৃষকসকলৰ পৰা। অন্যহাতে গাঁৱৰেই প্ৰৱাসী ভাৰতীয়সকলেও ভালেখিনি সহায় আগবঢ়ায়। এনে অনুষ্ঠানবোৰক উৎসৱৰ দৰে গণ্য কৰা হয়, সেয়ে খেল চাবলৈ টিকট বিনামূলীয়া। আকাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি প্ৰতিযোগিতাসমূহত ৫,০০০ৰ পৰা ৫০,০০০ পৰ্য্যন্ত দৰ্শক গোট খায়।

প্ৰতিযোগিতা অনুসৰি পুৰস্কাৰৰ ধন বেলেগ বেলেগ। মোটা পুঁজিৰে চলি থকা এটা অনুষ্ঠানৰ বাজেট ১০ৰ পৰা ৫০ লাখ টকা হয়। তেনে অনুষ্ঠানত গাড়ী, মটৰ চাইকেল, আনকি কম্বাইন হাৰ্ভেষ্টাৰ আদিও পুৰস্কাৰ হিচাপে আগবঢ়োৱা হয়। প্ৰতিটো দলে যোগদানৰ মাচুল দিব লাগে। সেইখিনি দলটোৰ ১২ জন খেলুৱৈৰ মাজত ভাগ কৰা হয়। দলবোৰ খেলত আগবাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে পেআউট বাঢ়ি যায়। বিজয়ীসকলৰ বাবে অতিৰিক্ত পুৰস্কাৰ দিয়া হয়। শ্ৰেষ্ঠ ৰেইডাৰ বা ষ্টপাৰৰ বাবে সুকীয়া বঁটা হিচাপে নগদ ধন আৰু উপহাৰ দিয়া হয়। ডাঙৰ প্ৰতিযোগিতাত শীৰ্ষ খেলুৱৈয়ে হাৰ্লি-ডেভিদছন বাইক, ট্ৰেক্টৰ বা মহিন্দ্ৰা থৰ আদিও জিকিব পাৰে।

আটাইতকৈ ডাঙৰ টুৰ্ণামেণ্টবোৰ নৱেম্বৰ মাহৰ পিছত অনুষ্ঠিত কৰা হয়, যেতিয়া ডাঙৰ ডাঙৰ খেলুৱৈসকল বিদেশৰ পৰা উভতি আহে।

“এই খেলৰ মাজেদিয়েই জীৱনটো জীয়াইছো – খেলুৱৈ হিচাপে, দৰ্শক হিচাপে আৰু এতিয়া আয়োজক হিচাপে,” লেহল খুৰ্দৰ ৪২ বৰ্ষীয় বলকাৰ সিঙে কয়। “কাবাদী প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি পাঞ্জাৱ আৰু পাঞ্জাৱীসকলৰ বাবে পৰিচয় হৈ আহিছে। আমি এই খেলৰ তাৰকাসকলক দেখি, কাবাদী খেলি আৰু কাহিনী শুনিয়ে ডাঙৰ হৈছো।”

সংগ্ৰুৰ জিলাৰ লেহল খুৰ্দ গাঁৱলৈ যোৱা পথটো নিৰল-নিস্তব্ধ যদিও তাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰতে সদম্ভে থিয় দি আছে ১৯৭১ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধৰ শ্বহীদ তথা বীৰ চক্ৰ বিজয়ী নায়ক গুৰজন্ত সিঙৰ প্ৰতিমূৰ্তি। তেওঁৰ স্মৃতিত ১৯৭২ চনৰ পৰা প্ৰতি ডিচেম্বৰ মাহত গাঁওখনে কাবাদী প্ৰতিযোগিতাৰ আয়োজন কৰি আহিছে। এইবাৰ ১১ ডিচেম্বৰৰ পৰা ১৩ ডিচেম্বৰলৈ কাবাদী খেল অনুষ্ঠিত হৈছিল। তেওঁৰ প্ৰাণাহুতিৰ দিনটোত খেল সামৰা হৈছিল।

১১ ডিচেম্বৰত সেনাবাহিনীৰ প্ৰাক্তন জোৱানসকলৰ প্ৰতি সন্মান জনাই অনুষ্ঠান আৰম্ভ হ’ল। তাৰ পিছত শিশুৰ বাবে মেচ অনুষ্ঠিত হয়। মহিলাসকলক দৰ্শক হিচাপে খুব কমেইহে দেখা গৈছিল যদিও অংশগ্ৰহণত উৎসাহ যোগাবলৈ আয়োজকসকলে মহিলাৰ প্ৰদৰ্শনীমূলক মেচৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। তাত এক নতুন খেলৰ সংযোজন কৰা হৈছিল। সেয়া আছিল ট্ৰলী বোজাই কৰা প্ৰতিযোগিতা। এই প্ৰতিযোগিতাত দল এটাই ৭৫টা বস্তা ট্ৰলীত তুলিব লাগে। প্ৰতিটো বস্তাৰ ওজন আছিল ৩৫ কিলোগ্ৰাম। শক্তি আৰু দলীয় সহযোগিতাৰ এই খেলখন ৰাইজে কিৰিলি পাৰিছিল আৰু হাতচাপৰিৰ উজান উঠিছিল। চুড়ান্ত মেচখন শেষ হওতে নিশা দুই বাজিছিল।

২৬০০ৰো অধিক ভোটদাতা আৰু মূলতঃ জাট শিখ অধ্যুষিত গাঁওখনত এই প্ৰতিযোগিতাখনত সকলোৱে দায়িত্বসমূহ আগবাঢ়ি আহি নিজে লৈছিল। পঞ্চায়তখনেও সকলো প্ৰকাৰে খেল আয়োজনত সহায় কৰে। কেইবামাহ আগৰ পৰাই প্ৰস্তুতি চলে। এই অনুষ্ঠানে স্থানীয় অৰ্থনীতিত অৰিহণা যোগায়, কিয়নো চোলা-কুলচা, কুঁহিয়াৰৰ ৰস আৰু বাদাম বিক্ৰেতাসকলৰ এমাহত যিমান উপাৰ্জন হয়, সিমানখিনি সেই তিনিদিনতে পায়। দিনত সকলো বয়সৰ পুৰুষ গোট খায় যদিও তাৰে বেছিভাগেই ডেকাল’ৰা। সূৰ্যাস্তৰ পিছত ফ্লাডলাইট জ্বলোৱাৰ পিছতে বয়সস্থ লোকসকল ঘৰলৈ উভতি যায় আৰু যুৱক-যুৱতীসকলে গভীৰ নিশা চূড়ান্ত খেলখনৰ বাবে অধীৰ আগ্ৰহেৰে বাট চায়।

পাঞ্জাৱীসকলে যিদৰে প্ৰব্ৰজন কৰিছে, তেনেদৰে কাবাদীও তেওঁলোকৰ লগত বিদেশৰ মাটিত স্থান পাইছে। কানাডা, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, গ্ৰেট বৃটেইন অষ্ট্ৰেলিয়া আদিতো টুৰ্ণামেণ্ট অনুষ্ঠিত হয়। তেনে অনুষ্ঠান কেৱল খেলেই নহয়, পাঞ্জাৱীসকলক একত্ৰিত কৰা সাংস্কৃতিক আনন্দমেলা হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।

পাঞ্জাৱ ভাষা বিভাগৰ এগৰাকী গৱেষক বিষয়া ড. সুখদৰ্শন সিং চহল, যিয়ে বিদেশত এই ক্ৰীড়াবিধক লৈ গঢ়ি উঠা সম্পৰ্ক বিষয়ত কৰা গৱেষণাৰ বাবে ডক্টৰেট ডিগ্ৰী পাইছে, তেওঁ কয়, “পাঞ্জাৱৰ পৰা বিদেশলৈ প্ৰব্ৰজন বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ ভাগতে হৈছিল। য’তেই পাঞ্জাৱীসকল গৈছিল, তেওঁলোকে পাঞ্জাৱী শৈলীৰ কাবাদী লগত লৈ গৈছিল। আৰম্ভণিতে প্ৰব্ৰজন কানাডা আৰু ইংলেণ্ডৰ ফালে হৈছিল কাৰণে পাঞ্জাৱী শৈলীৰ কাবাদী তাতে প্ৰথমে অনুষ্ঠিত হৈছিল।”

ইংলেণ্ডত এই টুৰ্ণামেণ্টসমূহ ১৯৫০ৰ দশকৰ পৰা আৰম্ভ হয়। মে’ৰ পৰা আগষ্টলৈ এই টুৰ্ণামেণ্টসমূহ চলিছিল। কানাডাত চলিছিল আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ পিছে পিছে, জুনৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰলৈ। বিদেশৰ মাটিত এই খেল আৰম্ভ হয় মাৰ্চত, নিউজিলেণ্ডত। তাৰপিছত এপ্ৰিলত হয় অষ্ট্ৰেলিয়াত। বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত খোপনি পোতা খেলবিধে বছৰটোৰ বিভিন্ন সময়ত শ শ পাঞ্জাৱী খেলুৱৈৰ বাবে জীৱিকাৰ বাট মোকলায়।

“ইংলেণ্ডৰ প্ৰৱাসী পাঞ্জাৱীসকল কাবাদীৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতঃভাৱে জৰিত। এয়া তেওঁলোকৰ সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰাৰ এক অংশ আৰু নিজৰ শিপাৰ সৈতে সংযোজিত হৈ থকাৰ এক উপায়,” বৃটিছ সংসদীয় সদস্য তমনজীত সিং ধেচি (৪৭), যাক তন ধেচি বুলিও জনা যায়, তেওঁ কয়।

ষাঠি বছৰীয়া কাবাদী উদ্যোক্তা কুলৱন্ত সিঙে কয়, “পাঞ্জাৱৰ নতুন খেলুৱৈ এজনে ইংলেণ্ডৰ তিনিমাহৰ খেলত সহজেই ১০ লাখ টকা উপাৰ্জন কৰিব পাৰে। তাৰ বিপৰীতে তাৰকা খেলুৱৈয়ে ৪০ৰ পৰা ৫০ লাখ টকা উপাৰ্জন কৰে।”

পাঞ্জাৱৰ বাহিৰত আটাইতকৈ ডাঙৰ কাবাদী টুৰ্ণামেণ্ট আয়োজিত হয় কানাডাত। “প্ৰতিবছৰে প্ৰায় ১০০ জন কাবাদী খেলুৱৈ পাঞ্জাৱৰ পৰা কানাডালৈ য়ায়। এজন খেলুৱৈয়ে অতিকমেও এটা চিজনত ১০ লাখ টকা উপাৰ্জন কৰে। তাৰকা খেলুৱৈয়ে ৫০ৰ পৰা ৭০ লাখ টকা পায়,” কানাডা নিবাসী উদ্যোক্তা মনজিত সিং লালিয়ে কয়।

কাবাদী অৰ্থনীতিয়ে কেৱল খেলুৱৈকে সামৰি নলয়। তাৰ লগতে ই প্ৰশিক্ষক, সমৰ্থন আগবঢ়োৱা ষ্টাফ আৰু বিশেষকৈ ধাৰাভাষ্যকাৰসকলকো জীৱিকাৰ অৱলম্বনৰ উপায় দিয়ে।

“এজন ধাৰাভাষ্যকাৰে বিদেশৰ মাটিত খেলিলে এটা চিজনত ১০-১২ লাখ টকা উপাৰ্জন কৰিব পাৰে। ঘৰুৱা খেলত তেওঁলোকৰ এখন টুৰ্ণামেণ্টত ১০ৰ পৰা ২০ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন হয়,” ২৪ বছৰ ধৰি ধাৰাভাষ্যকাৰ হিচাপে কাম কৰা সংগ্ৰুৰৰ ৪৩ বছৰীয়া সতপাল মাহি খাদিলে কয়।

সতপাল ভূমিহীন দলিত পৰিয়ালৰ লোক। তেওঁৰ পিতৃ আছিল দিনহাজিৰা কৰা লোক। “ময়ো চাগে লেবাৰ হিচাপেই কাম কৰিব লাগিলহেঁতেন। কিন্তু মই খেলৰ ধাৰাভাষ্য শুনি ভাল পাইছিলো আৰু কিতাপ পঢ়ি আনন্দ পাইছিলো। তেনেকৈয়ে মই এই কৌশল আয়ত্ত কৰিলো আৰু কাবাদীয়ে মোৰ জীৱন সলনি কৰি দিলে। এতিয়া মোৰ নিজৰ ঘৰ আছে, গাড়ী আছে আৰু মই অষ্ট্ৰেলিয়া, ইংলেণ্ড আৰু কানাডালৈও গৈছো।”

সতপালৰ দৰে ধাৰাভাষ্যকাৰ হৈছে টুৰ্ণামেণ্টৰ ধমনীস্বৰূপ। তেওঁলোকেই টুৰ্ণামেণ্ট চাবলৈ অহা হাজাৰ হাজাৰ লোকৰ মাজত উদ্যমী কথাৰে শিহৰণৰ সোঁত বোৱাই থাকে। তেওঁলোকে খেলুৱৈক পৰিচয় কৰাই দিয়ে, ৰণকৌশল বুজাই দিয়ে আৰু দৰ্শকৰ মাজত উত্তেজনাৰ সৃষ্টি কৰে। আকৌ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্য্যায়ত টুৰ্ণামেণ্ট অনুষ্ঠিত হ’লে সাংস্কৃতিক সেতু নিৰ্মাণৰ ভূমিকাত অৱতীৰ্ণ হয়।

আন এগৰাকী ধাৰাভাষ্যকাৰ ৩৪ বছৰীয়া অমন লোপোনে কয়, “মই ২০০৭ত আৰম্ভ কৰিছিলো আৰু বিদেশত মোৰ প্ৰথমটো কাম পাইছিলো ২০১০ত, কানাডাত। তেতিয়াৰে পৰা মই যিকোনো দেশত যেতিয়াই পেছাদাৰী কাবাদী খেলা হয়, তালৈ গৈছো।” মোগাৰ লোপোন গাঁৱৰ অমনৰ মাত্ৰ ডেৰ একৰ খেতিমাটি আছে। কিন্তু কাবাদী খেলৰ ধাৰাভাষ্যকাৰ হিচাপে তেওঁ স্বাচ্ছন্দ্যৰ জীৱন এটা জীয়াব পাৰিছে। থাকিবলৈ “ভাল ঘৰ” আৰু চলাবলৈ এছ.ইউ.ভি. গাডী এখন তেওঁৰ আছে।

প্ৰাক্তন কাবাদী খেলুৱৈ তথা পাঞ্জাৱ কাবাদী এচ’চিয়েছনৰ গুৰলালসিং ঘানাউৰক এই খেলেই ৰাজহুৱা জীৱন এটা দিছে। তেওঁ এতিয়া আম আদমী পাৰ্টিৰ টিকট লৈ ঘানাউৰৰ এজন বিধায়ক হৈছে। পাঞ্জাৱ কাবাদী এচ’চিয়েছন ৰাজ্যখনৰ চাৰিটা ঘাই কাবাদী সংস্থাৰ মাজৰ এটা, প্ৰতিটোৱেই ৰাজ্যখনৰ প্ৰাক্তন খেলুৱৈ আৰু উদ্যোক্তাক সংস্থাত স্থান দিয়ে। তেওঁলোকে দলসমূহক পঞ্জীয়ন কৰাই লয় আৰু নিজা নিজাকৈ টুৰ্ণামেণ্টৰ আয়োজন কৰে।

লুধিয়ানাৰ গালিব কালান গাঁৱৰ ৪৩ বছৰীয়া জগদীপ সিং যাক মানুহে জগ্গা গালিব বুলিও জানে, তেওঁ ২০০১ৰ পৰা টুৰ্ণামেণ্টবোৰত খেলিবলৈ লয়। তেতিয়া খেলত বিশেষ আৰ্থিক লাভ সীমিত আছিল। তেওঁ ২০ বছৰ ধৰি খেলিলে আৰু এতিয়া প্ৰশিক্ষক আৰু প্ৰতিভা সন্ধানৰ কাম কৰে। খেলবিধক যোৱা ১৫ বছৰত সময় বাগৰাৰ লগে লগে ধনৰ পৰিমাণ দুগুণ-তিনিগুণকৈ বাঢ়িছে, তেওঁ কয়।

কিন্তু এই খেলত সফলতা লাভ কৰাটো কেতিয়াবা বিপজ্জনকো হৈ পৰে। বিশেষকৈ প্ৰতিপক্ষৰ সৈতে লগা অৰিয়াঅৰিৰ পৰিণতি কেতিয়াবা বিষম হৈ পৰে। ২০২২ত কাবাদীৰ তাৰকা খেলুৱৈ ভাৰতীয় মূলৰ বৃটিছ খেলুৱৈ সন্দীপ নাংগল আম্বিয়া (৩৮) যিয়ে ড্ৰাগছৰ বিৰুদ্ধে সোচ্চাৰ হৈ পৰিছিল আৰু অভিযান চলাইছিল, তেওঁক জলন্ধৰৰ মাল্লিয়ান খুৰ্দত টুৰ্ণামেণ্ট এখন চলি থকাৰ মাজতেই দুৰ্বৃত্তই গুলিয়াই হত্যা কৰে।

আৰু এটা সমস্যা হৈছে লিংগ বৈষম্যক লৈ। এই খেলবিধক মহিলাই খুব কমেইহে সুযোগ পায়। এই ব্যৱধান দূৰ কৰিবলৈ ৰাজ্যখনৰ মূল চাৰিটা কাবাদী সংস্থাৰ এটা মেজৰ কাবাদী লীগে প্ৰচেষ্টা হাতত লৈছে। সংস্থাটোৱে তেওঁলোকৰ বেনাৰত প্ৰতিটো টুৰ্ণামেণ্টত এখন হ’লেও মহিলাৰ কাবাদী খেল অনুষ্ঠিত কৰে।

যাহওঁক, কাবাদীয়ে পাঞ্জাৱৰ গ্ৰামাঞ্চলৰ হৃদস্পন্দন হিচাপে নিজৰ সুনামক সঁচা অৰ্থত ন্যায্যতা প্ৰদান কৰিছে।

খেলুৱৈসকলে লোকনায়কৰ দৰেই মৰ্য্যাদা লাভ কৰে আৰু গাঁৱত গীতে-মাতে, মেলে-মিটিঙে প্ৰশংসিত হয়। দিলজিত দোচাঞ্জৰ পৰা আৰম্ভ কৰি প্ৰয়াত সিধু মুছে ৱালাৰ দৰে বহু শিল্পীয়ে এই খেলৰ প্ৰশংসা কৰি গীত গাইছে। বাবু মনৰ “কাবাদী কাবাদী” শীৰ্ষক গীতটিয়ে ইউটিউবত ১ কোটি ১০ লাখ ভিউ পাইছে।

আকৌ যেতিয়া ৰাজহুৱা স্বাৰ্থৰ কথা আহি পৰে, তেতিয়া এই খেলুৱৈসকল আগশাৰীৰ ৰণুৱা হৈ পৰে। ২০২০ৰ ছেপ্টেম্বৰত সংসদত তিনি কৃষি আইন গৃহীত হোৱাৰ পিছত কৃষকসকলে দিল্লী সীমান্তত কৰা প্ৰতিবাদ এটা বছৰতকৈও অধিক কাল চলিছিল আৰু অৱশেষত কৃষকৰ ওচৰত সেও মানি চৰকাৰে আইন তিনিখন প্ৰত্যাহাৰ কৰিছিল। প্ৰতিবাদৰ সময়ত দিন গুছি মাহ হৈছিল, মাহ বাগৰি বছৰ হৈছিল। প্ৰতিবাদস্থলীত অলৰ-অচৰ হৈ ৰোৱা কৃষকে ভৰসা কৰিছিল কৃষক সমাজৰ ওপৰত। ডাক্তৰে স্বেচ্ছাসেৱক হিচাপে সেৱা আগবঢ়াইছিল, জনপ্ৰিয় গায়কে গীত গাই মনোৰঞ্জন দিছিল আৰু কাবাদী খেলুৱৈয়ে প্ৰতিবাদীসকলৰ উৎসাহ-উদ্দীপনা যোগাবলৈ প্ৰতিবাদস্থলীখনক তেওঁলোকৰ কাবাদীৰ আখৰাথলীলৈ ৰূপান্তৰ কৰিছিল।

২০২০-২১ত সমগ্ৰ দেশৰ কৃষকসকলে তিনি কৃষি আইনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰিবলৈ গোট খাইছিল। কৃষকৰ (সবলীকৰণ আৰু সুৰক্ষিতকৰণ) মূল্য নিশ্চিতকৰণ আৰু কৃষিপাম সেৱাৰ চুক্তি আইন, ২০২০, কৃষকৰ উৎপাদনৰ ব্যৱসায় আৰু বাণিজ্য (উত্তৰণ আৰু সুচলকৰণ) আইন, ২০২০ আৰু অত্যাৱশ্যকীয় পণ্য (সংশোধন) আইন, ২০২০-এই আইন তিনিখন সংসদত ২০২০ৰ ছেপ্টেম্বৰত বৰ হুৰমুৰকৈ গৃহীত কৰোৱা হৈছিল। চৰকাৰে ২০২১ৰ নৱেম্বৰত তিনিওখন আইন প্ৰত্যাহাৰ কৰাৰ বাবে সন্মতি দিবলৈ বাধ্য হয়। পাৰিয়ে এই সমগ্ৰ কৃষক আন্দোলন প্ৰতিবেদনযোগে সামৰি লৈছে, পঢ়িবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক: কৃষি আইনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদৰ সমগ্ৰ খতিয়ান

সিংঘূ আৰু টিক্ৰিত খেলুৱৈসকলে কেৱল মেচবোৰত অংশগ্ৰহণ কৰাই নহয়, তেওঁলোকে অনুশাসন বৰ্তাই ৰখা আৰু প্ৰতিবাদস্থলীত বয়-বস্তু আদি যোগাৰ কৰা আৰু লংগৰৰ কামতো লাগিছিল। এনেকৈ তেওঁলোকে ক্ৰীড়া আৰু সমাজৰ মাজৰ ওতঃপ্ৰোতঃ সম্পৰ্কক আৰু অধিক সবল কৰি তুলিছিল।

ফুটবল খেলুৱৈ আৰু পিছলৈ কাবাদীৰ উদ্যোক্তা হৈ পৰা টনি সান্ধু যিগৰাকীয়ে মেজৰ কাবাদী লীগৰ সচিব হিচাপে টুৰ্ণামেণ্টৰ আযোজন কৰিছিল, তেওঁ কয় যে কৃষকক লৈ কিবা এটা সমস্যাই দেখা দিলে প্ৰথম কাবাদী খেলুৱৈসকলেই সহায়ৰ বাবে আগবাঢ়ি আহে।

কাবাদী বিশ্বকাপ, ২০১০ৰ উদ্বোধনী অনুষ্ঠানত ভাৰতীয় দলটোৰ অধিনায়ক মংগত সিং মাংগিয়ে কৃষক আৰু কাবাদী খেলুৱৈৰ মাজৰ এই সম্পৰ্কৰ কথা ব্যাখা কৰি কয়, “কাবাদী গ্ৰামাঞ্চলৰ খেল। গাঁৱৰ ল’ৰাই খেলে আৰু সামুহিক সমৰ্থনত এই খেলবিধ গঢ় লৈ উঠিছে। গতিকে কাবাদী খেলুৱৈসকল কেনেকৈ আঁতৰি থাকিব পাৰে?” জলন্ধৰ জিলাৰ বাগ্গা গাঁৱৰ ৪১ বৰ্ষীয় মংগত সিঙক কাবাদীৰ কিং বুলিও মানুহে কয়। “আজি মই যিটো স্থান পাইছো, সেয়া কাবাদী আৰু খেলবিধক সমৰ্থন কৰি অহা লোকসকলৰ কাৰণেই পাইছো।”

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান