'రాజు వంటి లేత జొన్న!’

నిప్పుల పొగతో, వేగుతోన్న జొన్న పరిమళంతో గాలి నిండిపోయింది. హుర్డా సంబరాలు జరుగుతున్నాయి! హుర్డా అని పిలిచే తాజాగా కోసిన లేత జొన్న కంకులు రుచికి ప్రసిద్ధిచెందినవి. రైతులు తాము కోసిన పంటను తీసుకువచ్చి, మరఠ్వాడా వ్యాప్తంగా గ్రామాలలోనూ పట్టణాలలోనూ దుకాణాలు తెరిచారు.

"జనం వీటికోసం చాలా ఆతృతగా ఎదురుచూస్తారు," లోంఢ్యాచీవాడీకి చెందిన జొన్న రైతు సూర్యకాంత్ మైంద్ అన్నారు. జాల్నా జిల్లాలో తనకున్న ఐదు ఎకరాల భూమిలో ఆయన బేద్రి, మాల్‌దండీ రకాల జొన్నలను విత్తుతారు. పంట ఇంకా లేతగా ఉండగానే ఆ కుటుంబం డిసెంబర్ నెలలో వేసిన పంటలో సగాన్ని కోస్తారు, మిగిలిన సగాన్ని పంట పూర్తిగా పక్వానికి వచ్చాక ఫిబ్రవరి, మార్చి నెలల్లో కోస్తారు.

జాగ్రత్తగా కోసిన తన లేత జొన్న పంట (హుర్డా)తో మైంద్ జాల్నా నగరానికి వెళ్తారు. ఈ సీజన్ మొత్తమ్మీద కిలో ఒక్కింటికి రూ. 150 చొప్పున 40 కిలోల లేత జొన్న కంకులను అమ్ముతానని ఈ 55 ఏళ్ళ వయసున్న రైతు చెప్పారు.

దుకాణాల దగ్గర హుర్డా తయారుచేయటం ఒక నెమ్మదైన, సావధానమైన ప్రక్రియ, ఇందులో మహిళలదే ప్రధాన పాత్ర. ఒక గుంటలో అంతకుముందరి పంటకు చెందిన కొన్ని ఎండిన జొన్న దంట్లతో మంట పెట్టి, ఆ మంటలో లేత జొన్న కంకులను తంపట వేస్తారు. కంకులు సమంగా వేగడానికి, అవి మాడిపోకుండా ఉండేందుకు పొడవైన కర్ర ముక్కలతో కంకులను అటూ ఇటూ తిప్పుతారు. ఇందులో సమయం చాలా కీలకమైనది. “త్వరత్వరగా తీసేస్తే, అది సరిగ్గా కాలక పచ్చిగా ఉంటుంది; ఎక్కువసేపు అలాగే వదిలేస్తే, అది మాడిపోతుంది,” అని ఛత్రపతి సంభాజీనగర్ (గతంలో ఔరంగాబాద్) జిల్లాకు చెందిన 45 ఏళ్ళ రైతు భీమా నానా దఖనే వివరిస్తున్నారు.

కంకులు సమపాళంగా కాలగానే వాటి పొట్టును తొలగించటానికి మహిళలు వాటిని తమ అరచేతుల మధ్య ఉంచుకొని నలుస్తారు. అప్పుడిక వంట మొదలవుతుంది. "పొద్దున్నించి సాయంత్రం పొద్దుగుంకే వరకూ ఇతర మహిళలతో కలిసి నేను వంటగదిలో ఉంటాను," అంటారు సవితా దఖనే. "నేరుగా పొలం నుండి పళ్ళెంలోకి వడ్డిస్తున్నందుకు మాకు కాస్త గర్వంగానే ఉంటుంది."

మహారాష్ట్ర అత్యధికంగా జొన్నలను పండించే రాష్ట్రం. భారతదేశంలో ఉత్పత్తి అయ్యే 4.8 మిలియన్ టన్నుల (2020-21) జొన్నలలో 36 శాతం పంట ఈ రాష్ట్రం నుంచే వస్తుంది. కానీ ఈ రోజుల్లో చాలా తక్కువమంది రైతులే జొన్నలను సాగు చేస్తున్నారు. ఈ ప్రాంతంలో 2013-14లో 2.8 మిలియన్ హెక్టేర్ల విస్తీర్ణంలో జొన్నను పండిస్తుండగా, అది 2018-19 నాటికి 1.6 మిలియన్ హెక్టేర్లకు పడిపోయిందని పిఐబి విడుదల చేసిన ఒక నివేదిక చెప్తోంది.

వర్షంపై ఆధారపడలేని ఈ ప్రాంతంలోని రైతులు బోరుబావులను, బిందు సేద్యాన్నీ ఉపయోగిస్తున్నారు; మైంద్ గ్రామంలో కాలువ లేదు. ఈ మధ్యకాలంలో వర్షపాతం చాలా తక్కువగా ఉండటం వలన వేసవి కాలంలో బోరుబావులు ఎండిపోతున్నాయని ఆయన చెప్పారు. మైంద్ తన పొలంలో సోయాచిక్కుళ్ళు, కాయధాన్యాలు, గోధుమలతో పాటు ఏడాది పొడవునా కూరగాయలను కూడా పండిస్తున్నారు.

శెవాలే వంటి రైతులు అమ్మకాలు పడిపోయాయని చెబుతున్నారు, కానీ ఔరంగాబాద్ జిల్లాలో ఇప్పటికీ నానాచీ వాడీ (చిఖల్‌ఠాణా గ్రామం), ఖటోడ్ (కాచనీర్ గ్రామం), మహాకల్ (తాహెర్‌పుర్ గ్రామం), దేవగిరి (ధోర్కిన్ గ్రామం) వంటి అనేక ప్రసిద్ధ ప్రదేశాలు ఉన్నాయి, ఇవి సీజన్‌లో వేలాదిమందిని ఆకర్షిస్తూనే ఉన్నాయి.

మహారాష్ట్ర అంతటి నుంచి, వెలుపల నుండి కూడా ప్రజలు వస్తారు. ఔరంగాబాద్ నగర శివార్లలోని జాల్నా రోడ్డు వద్ద రైతులు, వారి కుటుంబాలు ఆకుపచ్చ టెంటుల నీడలో అటూ ఇటూ తిరుగుతూ, బహిరంగ ప్రదేశాలలో ఆడుకుంటోన్న చిన్న పిల్లలను గమనిస్తూ, కబుర్లు చెప్పుకుంటూ, సమయం గడుపుతారు.

ఇంకా వేడిగానే ఉన్న లేతాకుపచ్చని గింజలను బెల్లం, పెరుగు, చట్నీలతో వడ్డిస్తారు. "ఇది కష్టమైన పనే కానీ వచ్చిన అతిథులు ఆహారాన్ని మెచ్చుకున్నప్పుడు, అది విలువైనదిగా అనిపిస్తుంది," అన్నారు సవిత. హుర్దా పార్టీ వారి ఉమ్మడి కుటుంబాన్ని కూడా ఎలా ఒకచోట చేర్చుతుందో వివరిస్తూ 35 ఏళ్ళ సవిత నవ్వుతూ ఇలా అన్నారు: "మా ఇంట్లోని చిన్న అమ్మాయిలు కూడా పనుల్లో సాయం చేస్తారు - మేం మా తల్లుల నుండి నేర్చుకున్నట్లే వాళ్ళు మా నుండి ప్రతిదీ నేర్చుకుంటున్నారు."

భజనీ పిండి (వేయించిన జొన్నలు, శనగ పప్పు, హుర్డాల మిశ్రమం), కొతింబిర్ వడి (తాజా కొత్తిమీర, శనగ పిండి), కారంగా ఉండే వేరుశనగ చట్నీతో తయారుచేసిన థాలీపీఠ్ వంటి మహారాష్ట్రకు చెందిన ఇతర సంప్రదాయక, రుచికరమైన వంటకాలతో కలిపి హుర్డాను వడ్డిస్తారు. “బెల్లం దాని తీపిని బయటకు తెస్తుంది. వెల్లుల్లి లేదా వేరుశనగలతో చేసిన చట్నీలు దానికి కిక్‌నిస్తాయి. పెరుగు చిక్కదనాన్ని జోడించి ఆకలిని చల్లబరుస్తుంది" అని నానాచీవాడీ పార్టీకి వచ్చిన ఉర్వా అమృత్‌కర్ చెప్పారు.

ఈ ప్రాంతంలోని చాలామందికి, కాలానుగుణంగా దొరికే ఈ ధాన్యం ఆహారంతో పాటు ఔషధం కూడా. “ఇది శరీరాన్ని వెచ్చగా ఉంచుతుంది, జీర్ణక్రియకు సహాయపడుతుంది,” అని సూర్యకాంత్ మైంద్ చెప్పారు.

హుర్దా సమయం అదనపు ఆదాయాన్ని తెచ్చే మంచి సమయం కూడా. సునీతా తాంగ్డే తన శీతాకాలపు సంపాదనను ఆ ఏడాదిలో వచ్చే మిగిలిన ఖర్చులను నిభాయించడానికి ఆదా చేస్తారు. "నేను ఈ మూడు నెలలు మాత్రమే పని చేస్తాను," 26 ఏళ్ళ సునీత చెప్పారు. 16 ఏళ్ళకే వివాహం చేసుకున్న ఈమెకు హుర్దా సీజన్ ఒక జీవనాధారం. ఆమె తన తండ్రి, రైతు జ్ఞానేశ్వర్ శెవాలే వద్ద పనిచేస్తారు. ఆయన ఛత్రపతి సంభాజీనగర్ జిల్లాలోని చికల్‌ఠాణా గ్రామంలో అద్దెకు తీసుకున్న ఒక ప్రదేశంలో హుర్దా సమావేశాలను నిర్వహిస్తారు.

"ఇప్పుడు చాలా కొత్త హుర్డా కేంద్రాలు పెరిగిపోవటం వలన వాటికి వచ్చే జనాల విభజన జరుగుతోంది," శెవాలే అన్నారు. ఖర్చులు కూడా పెరిగిపోతున్నాయి. "హుర్డా ఖరీదు ఒక కిలో 90-100 రూపాయలుండేది, అదిప్పుడు 150-160 రూపాయలయింది. చివరకు తంపట వేయటానికి ఉపయోగించే ఉప్లీ (పిడక) ఒక్కొక్కటి 2.50 నుంచి 3 రూపాయలుంది. మాకు ఒక కిలో హుర్డా తయారుచేయటానికి 15 ఉప్లే కావాలి.

అయినా కూడా హుర్డా పార్టీలు తగ్గిపోతోన్న దాఖలాలు లేవు. జొన్నలకు బదులుగా లేత గోధుమ కంకులను తంపట వేసే విదర్భ ప్రాంతానికి చెందిన తన మూలాలకు తనను ఈ హుర్డా వేడుకలు జతచేస్తాయని అరవైల వయసులో ఉన్న అల్కా అమృత్‌కర్ అన్నారు. "మరఠ్వాడాలో లేత జొన్నలే రాజు," నవ్వుతూ అన్నారామె. "కానీ మీరు ఎక్కడికి వెళ్ళినా ఐడియా మాత్రం ఒకటే - పంట కోతలను పండుగ చేసుకోవటం, తమ ప్రియమైనవారితో కలయిక."

అనువాదం: సుధామయి సత్తెనపల్లి