'ਜਵਾਰ ਅਨਾਜਾਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈ!'

ਬਲ਼ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਭੁੱਜਦੇ ਜਵਾਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੈਰਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਹੁਰਦਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ! ਤਾਜ਼ਾ ਵੱਢੀ ਜਵਾਰ, ਜਿਹਨੂੰ ਹੁਰਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਵਿਅੰਜਨ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਲਿਆ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਵਿਖੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸਟਾਲ ਵੀ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।

''ਲੋਕੀਂ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ਼ ਇਹਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਨੇ,'' ਲੋਂਧਯਾਚੀਵਾੜੀ ਦੇ ਜਵਾਰ ਉਗਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਸਾਨ ਸੂਰਯਾਕਾਂਤ ਮੈਂਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਾਲਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਖੇ ਪੰਜ ਏਕੜ ਦੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਜਵਾਰ ਦੀਆਂ ਬੇਦਰੀ ਤੇ ਮਾਲਡੰਡੀ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਧੀ ਕੁ ਫ਼ਸਲ ਦਸੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵੱਢਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਨਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਫਰਵਰੀ ਜਾਂ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਫ਼ਸਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਰਮ ਭਾਵ ਕੱਚੀ ਜਵਾਰ (ਹੁਰਦਾ) ਨੂੰ ਬੜੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ਼ ਚੁੱਕੀ, ਮੈਂਡ ਜਾਲਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰਾਹ ਫੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। 55 ਸਾਲਾ ਇਸ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ 40 ਕਿੱਲੋ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕੱਚੀ ਜਵਾਰ 150 ਰੁਪਏ/ਕਿੱਲੋ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਵੇਚਦੇ ਹਨ।

ਸਟਾਲ ਲੱਗਿਆਂ 'ਤੇ ਹੁਰਦਾ ਭੁੰਨ੍ਹਣਾ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਮੱਠੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੱਚੇ ਜਵਾਰ ਨੂੰ ਬੱਲੀਆਂ ਸਣੇ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਭੁੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਲ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਬਾਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਪੁਰਾਣੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀਆਂ ਨਾੜਾਂ। ਬੱਲੀਆਂ ਇਕਸਾਰ ਭੁੱਜ ਸਕਣ ਇਹਦੇ ਲਈ ਲੱਕੜ ਦੀ ਲੰਬੀ ਸਾਰੀ ਸੋਟੀ ਨਾਲ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੈ। ''ਛੇਤੀ ਕੱਢ ਲਈਏ ਇਹ ਕੱਚਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਛੱਡਣ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,'' 45 ਸਾਲਾ ਭੀਮਾ ਨਾਨਾ ਦਾਖਣੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਛਤਰਪਤੀ ਸਾਂਭਾਜੀਨਗਰ (ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਔਰੰਗਾਬਾਦ) ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਹਨ।

ਬੱਲੀਆਂ ਭੁੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛਿਲ਼ਕੇ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮਸਲ਼ਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਿੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ''ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਮੈਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਅਜਿਹਾ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਖਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਬੜਾ ਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਨਾਜ ਸਾਡੇ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ,'' ਸਵਿਤਾ ਦਾਖਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵੱਡਾ ਜਵਾਰ ਪੈਦਾਕਾਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਜਵਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ 48 ਲੱਖ ਟਨ (2020-21) ਜਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ 36 ਫੀਸਦ ਹਿੱਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਸੂਬਾ ਉਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਹਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੂਬੇ ਅੰਦਰ ਜਵਾਰ ਉਗਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੀਆਈਬੀ ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਮੁਤਾਬਕ, 2013-14 ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਵਾਰ ਹੇਠ ਰਕਬਾ 28 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਸੀ ਉਹ 2018-19 ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ ਘੱਟ ਕੇ 16 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਮੀਂਹ ਦੀ ਅਨਿਸ਼ਚਤਤਾ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੋਰਵੈੱਲਾਂ ਤੇ ਡ੍ਰਿਪ ਸਿੰਚਾਈ ਤਰੀਕਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂਡ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਹਿਰ ਜਾਂ ਸੂਆ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ਼ਦਾ। ਉਹ ਦੀ ਮੰਨੀਏ ਤਾਂ ਬੀਤੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਰਵੈੱਲ ਵੀ ਸੁੱਕਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਸੋਇਆਬੀਨ, ਦਾਲਾਂ ਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵੀ ਬੀਜਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੇਵਾਲੇ ਜਿਹੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਜਵਾਰ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ ਪਰ ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕਈ ਪਸੰਦੀਦਾ ਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਨਾਨਾਚੀਵਾੜੀ (ਚਿਖਲਥਾਨਾ ਪਿੰਡ), ਖਾਟੋਦ (ਕਚਨੇਰ ਪਿੰਡ), ਮਹਾਕਾਲ (ਤਹੇਰਪੁਰ ਪਿੰਡ) ਅਤੇ ਦੇਵਗਿਰੀ (ਧੋਰਕੀਨ ਪਿੰਡ), ਜੋ ਸੀਜਨ ਦੌਰਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਲੋਕ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੇ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ- ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਲਨਾ ਰੋਡ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਹਰੇ ਤੰਬੂਆਂ ਹੇਠਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਟਪੂਸੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਕੰਨੀਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗਰਮਾਗਰਮ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁੜ੍ਹ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਚਟਣੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''ਕੰਮ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਪਕਵਾਨ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,'' ਸਵਿਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੰਨੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ 35 ਸਾਲਾ ਸਵਿਤਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਖੇਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਰਦਾ ਪਾਰਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ: ''ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਬੱਚੀਆਂ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ- ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ੋਂ ਹਰ ਗੱਲ ਸਿੱਖ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੇ ਸਾਂ।''

ਹੁਰਦੇ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਪਕਵਾਨਾਂ- ਭਜਨੀ ਆਟੇ (ਭੁੱਜੇ ਜਵਾਰ, ਛੋਲਿਆਂ ਦੀ ਦਾਲ਼ ਤੇ ਹੁਰਦੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ) ਤੋਂ ਬਣੇ ਥਾਲੀਬੀਠ, ਕੋਥੀਂਬੀਰ ਵਾੜੀ (ਤਾਜ਼ੇ ਧਨੀਏ ਤੇ ਵੇਸਣ/ਛੋਲਿਆਂ ਦਾ ਆਟਾ) ਅਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਚਟਣੀ ਨਾਲ਼ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''ਗੁੜ੍ਹ ਆਪਣੀ ਮਿਠਾਸ ਘੋਲ਼ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲਸਣ ਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਚਟਣੀ ਤਿੱਖਾ ਸੁਆਦ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਨਾਲ਼ ਭਰਿਆ ਦਹੀਂ ਤਾਲ਼ੂ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਦਾ ਹੈ,'' ਨਾਨਾਚੀਵਾੜੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਆਏ ਊਰਵਾ ਅਮਰੂਤਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਬਹੁਤੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜਵਾਰ ਅਨਾਜ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਨੁਸਖ਼ਾ ਵੀ। ''ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਿੱਘ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ,'' ਸੂਰਯਾਕਾਂਤ ਮੈਂਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਹੁਰਦਾ ਸੀਜਨ ਸਮਾਂ ਵਾਧੂ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਢੁੱਕਵਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਨੀਤਾ ਟਾਂਗੜੇ ਸਰਦੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਲਈ ਸੰਭਾਲ਼ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। "ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹਾਂ," 26 ਸਾਲਾ ਸੁਨੀਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੀ ਸੁਨੀਤਾ ਲਈ ਹੁਰਦਾ ਸੀਜਨ ਕਮਾਈ ਪੱਖੋਂ ਸਾਜਗਾਰ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਕਿਸਾਨ ਦਨਯਾਨੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੇਵਾਲੇ ਨੇ ਚਿਤਕਲਥਾਨਾ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਕਿਰਾਏ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹੁਰਦਾ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸ਼ੇਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਹੁਣ ਹੁਰਦਾ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭੀੜ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'' ਇਓਂ ਖਰਚੇ ਵੀ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ। "ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿੱਲੋ ਹੁਰਦਾ 90-100 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਹੀ 150-160 ਰੁਪਏ/ਕਿੱਲੋ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਉਪਲੀ (ਪਾਥੀ) ਵੀ ਸਾਨੂੰ 2.50 ਤੋਂ 3 ਰੁਪਏ ਦੀ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਕਿੱਲੋ ਹੁਰਦਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ 15 ਪਾਥੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।"

ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਹੁਰਦਾ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮੱਠੇ ਪੈਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੱਠ ਸਾਲ ਨੂੰ ਢੁਕੇ ਅਲਕਾ ਅਮਰੂਤਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਰਭਾ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕੀਂ ਹਰੇ ਜਵਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਹਰੀ ਕਣਕ ਭੁੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। "ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਵਿਖੇ, ਜਵਾਰ ਹੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈ," ਇੰਨਾ ਕਹਿ ਉਹ ਹੱਸਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। "ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਚਲੇ ਜਾਓ, ਜਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ- ਵਾਢੀ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਣਾ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਮੇਲ਼-ਮਿਲਾਪ ਕਰਨ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਹਨ।"

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ