‘इथे ज्वारीचाच मान आहे!’

हवेमध्ये चुलीचा धूर आणि सोबत भाजलेल्या हुरड्याचा खमंग दरवळ. जवळच कुठे तरी हुरडा पार्टी सुरू असल्याची ही खूण. ज्वारीची कोवळी कणसं खुडून भाजून त्याचे दाणे हुरडा म्हणून अगदी आवडीने खाल्ले जातात. आणि डिसेंबर-जानेवारीच्या काळात मराठवाड्याच्या बऱ्याच भागात अशा हुरडा पार्ट्या पहायला मिळतात.

“लोक वाट पाहत असतात,” सूर्यकांत मैंड सांगतात. जालन्याच्या लोंढ्याची वाडी गावात त्यांची पाच एकर शेती आहे. मालदांडी ज्वारीचं पीक ते घेतात. डिसेंबर महिन्यात हुरड्यासाठी निम्मी ज्वारी काढायची आणि बाकी फेब्रुवारी-मार्चमध्ये.

हुरड्याची कणसं घेऊन मैंड जालन्याच्या दिशेने निघतात. दर हंगामात किमान ४० किलो हुरडा विकला जातो असं ते सांगतात. किलोमागे १५० रुपये मिळतात.

हुरडा पार्टीची तयारी बरीच असते. आणि बरंचसं काम बायाच करतात. मातीत खड्डा करून त्यात कडब्यावर ज्वारीची कोवळी कणसं भाजली जातात. लांबक्या काठ्यांनी कणसं पलटवून एकसारखी भाजायला लागतात. “लगेच काढली, तर कच्ची राहतात आणि जास्त भाजली तर दाणा चिवट होतो,” भीमा नाना ढाकणे सांगतात. ढाकण्यांची औरंगाबाद (आता छत्रपती संभाजीनगर) जिल्ह्यात शेती आहे.

भाजलेली कणसं हाताने चोळून त्याचे दाणे काढले जातात. हे काम बायांचं. त्यानंतर स्वयंपाकाची तयारी सुरू. “सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत मी चुलीपाशी असते. सोबत इतर बायाही असतात,” सविता ढाकणे सांगतात. “पण आमच्या स्वतःच्या शेतात पिकलेलं धान्य लोकांना खाऊ घालणं भारी वाटतं.”

देशात ज्वारीचं सर्वात जास्त उत्पादन महाराष्ट्रात होतं. २०२०-२१ साली देशात एकूण ४८ लाख टन ज्वारीचं उत्पादन झालं, त्यातली ३६ टक्के ज्वारी महाराष्ट्रात पिकली होती. पण गेल्या काही काळात ज्वारीचं उत्पादन सातत्याने कमी होत आहे. २०१३ साली २८ लाख हेक्टरवर ज्वारीचा पेरा झाला होता, तो २०१८-१९ साली १६ लाख हेक्टर इतका कमी झाल्याचं पीआयबीच्या प्रसिद्धीपत्रकात म्हटलं आहे.

पाऊस बेभरवशाचा झालाय त्यामुळे या भागातल्या लोकांना बोअरवेल आणि ठिबकवर अवलंबून रहावं लागतं. मैंड यांच्या गावात कालव्याचं पाणी नाही. गेल्या काही वर्षात पावसाचं प्रमाण कमी झाल्याने उन्हाळ्यात बोअर कोरड्या पडतात. मैंड आपल्या शेतात सोयाबीन, मूग-उडीद आणि गहू घेतात. वर्षभर काही ना काही माळवं करतात.

शेवाळे हे शेतकरी म्हणतात की आजकाल हुरड्याची मागणी कमी झालीये. पण औरंगाबाद जिल्ह्यात अजूनही काही लोकप्रिय ठिकाणं आहेत. नानाची वाडी (चिखलठाणा), खातोड (कचनेर), महाकाळ (ताहेरपूर) आणि देवगिरी (ढोरकीण) इथे आजही हुरड्याच्या काळात हजारो लोक येऊन हुरड्याचा आनंद घेतात.

फक्त महाराष्ट्रातूनच नाही तर परराज्यांतूनही लोक आवडीने हुरडा खायला येतात. औरंगाबाद शहराच्या वेशीवर, जालना रोडवर अनेक ठिकाणी अशा हुरडा पार्ट्यांचे बोर्ड दिसतात आणि हिरव्या शेडनेटच्या तंबूंमध्ये लोक एकत्र येतात, बसतात. बाळ-गोपाळ मोकळ्या शिवारात हुंदडतात.

हुरड्यासोबत दही, चटणी आणि गूळ वाढला जातो. “कष्ट भरपूर आहेत. पण आलेले पाहुणे आमच्या खाण्याचं कौतुक करतात तेव्हा सगळा थकवा पळून जातो,” ३५ वर्षीय सविता ताई सांगते. हुरडा पार्टीमुळे त्यांचं मोठं कुटुंब पण एकत्र येतं असं त्या अगदी हसत हसत सांगतात. “घरच्या बारक्या पोरीसुद्धा मदत करू लागतात. आमचं पाहून त्यासुद्धा शिकतात. आम्ही कसं आमच्या आईकडून शिकलो, तसंच.”

हुरड्यासोबत भाजणीचं थालीपीठ आणि कोथिंबीर वडीसारखे खास महाराष्ट्रीय पदार्थ वाढले जातात. सोबत झणझणीत शेंगदाणा चटणी. “गुळाने हुरडा आणखी गोड लागतो. आणि चटणीने एकदम कानातून धूर निघतो. दह्याने चव वाढते आणि पोट जरा शांत होतं,” नानाची वाडी हुरडा पार्टीला आलेल्या ऊर्वा अमृतकर सांगतात.

हुरडा फक्त चवीसाठी नाही, पोटासाठी पण चांगला असल्याचं सूर्यकांत मैंड सांगतात. “शरीर गरम राहतं आणि पचनाला चांगला असतो,” ते म्हणतात.

हुरड्याच्या काळात मजुरी करून वरचे चार पैसे कमावता येतात. सुनीता तांगडे या काळात होणारी कमाई साठवून वर्षभर गरजेसाठी वापरतात. “मी फक्त तीन महिने काम करते,” २६ वर्षीय सुनीता सांगते. तिचं लग्न १६ व्या वर्षीच झालं. हुरडा पार्ट्या तिच्यासाठी कमाईचा खास स्रोत आहेत. ती आपले वडील ज्ञानेश्वर शेवाळेंच्या हुरडा पार्टीसाठी काम करते. छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्याच्या चिखलठाणा गावात भाड्याच्या जागेत शेवाळे हुरडा पार्टी आयोजित करतात.

शेवाळे म्हणतात, “आजकाल बऱ्याच ठिकाणी हुरडा पार्ट्या व्हायला लागल्या आहेत त्यामुळे गिऱ्हाईक इथे तिथे जायला लागलंय.” महागाई पण वाढलीये. “पूर्वी ९०-१०० रुपये किलोने हुरडा मिळत होता, आज तोच १५०-१६० रुपये किलो झालाय. हुरडा भाजायचे उपले २.५०-३ रुपयाला एक मिळतायत. एक किलो भाजायला १५ उपले लागतात.”

काहीही असो, हुरडा पार्ट्यांची मजा काही कमी होणार नाही. साठीच्या अलका अमृतकर म्हणतात की हुरडा पार्टीत आलं की आपल्या विदर्भातल्या गावाशी परत एकदा नाळ जुळल्यासारखं वाटतं. तिथे ज्वारी नसते, गव्हाच्या ओंब्या भाजतात. “मराठवाड्यात, ज्वारीचाच मान आहे,” त्या हसत म्हणतात. “कसंय, कुठेही जा, विचार तोच असतो. आलेलं नवं धान्य साजरं करा आणि आपल्या आप्तेष्टांबरोबर चार क्षण मजेत घालवा.”