‘જુવાર તો રાજા છે!’

હવામાંચૂલાના ધુમાડા અને શેકાઈ રહેલીજુવારની સુગંધ ફેલાયેલા છે. નજીકમાં હુરડાની ઉજવણી ચાલીરહી છે! હુરડા તરીકેઓળખાતી તાજી લણેલી જુવારએક લોકપ્રિય સ્વાદિષ્ટ વાનગી છે, અને ખેડૂતોપોતાની ફસલ લઈને આવ્યાછે અને સમગ્ર મરાઠવાડાનાગામડાઓ અને શહેરોમાં ઠેરઠેરનાની નાની દુકાનો ઊભીકરી છે.

જુવારનીખેતી કરનારા લોંઢ્યાચીવાડીના એક ખેડૂત સૂર્યકાંતમૈંડ કહે છે, "લોકોતેની આતુરતાથી રાહ જુએ છે." તેઓ જાલના જિલ્લામાં પોતાની પાંચ એકર જમીનમાંજુવારની બેદરી અને માલદાંડી જાતોનુંવાવેતર કરે છે. આપરિવાર અડધો પાક જુવારનાદાણા કૂંળાં હોય ત્યારે ડિસેમ્બરમાંલણે છે, અને બાકીનોપાક અનાજ બરોબર પાકેએ પછી ફેબ્રુઆરી અથવામાર્ચમાં લણે છે.

કાળજીપૂર્વકલણેલા જુવારના પાક (હુરડા) સાથેમૈંડ જાલના શહેર તરફ રવાનાથાય છે. 55 વર્ષના આ ખેડૂત કહેછે કે તેઓ દરસીઝનમાં 150 રુપિયે કિલોના ભાવે લગભગ 40 કિલોગ્રામજુવારનું વેચાણ કરે છે.

નાનકડીદુકાન પર હુરડા તૈયારકરવા એ એક ઇરાદાપૂર્વકની ધીમી પ્રક્રિયા છેઅને તેમાં મહિલાઓ મોટી ભૂમિકા ભજવેછે. જુવારના કૂંળાં ડૂંડાંને અગાઉની લણણીના જુવારના સૂકા ડંઠલનો ઉપયોગકરીને એક ખાડામાં શેકવામાંઆવે છે. લાકડાની લાંબીલાકડીઓમી મદદથી બંડલને ઉલટાવી-પલટાવીને સરખી રીતે શેકવામાંઆવે છે. અહીં સમયચાવીરૂપ છે. છત્રપતિ સંભાજીનગર (અગાઉના ઔરંગાબાદ) જિલ્લાના 45 વર્ષના ખેડૂત ભીમા નાના ઢાકણેસમજાવે છે, "તેને બહુ જલ્દીબહાર કાઢી લો તોતે કાચા રહે છે; બહુ લાંબા સમય સુધી રહેવાદો તો તે સુકાઈજાય છે."

ડૂંડાંશેકાઈ પછી મહિલાઓ તેમનીહથેળીઓ વચ્ચે દાણા ઘસે છેજેથી તેના છોતરાં નીકળીજાય. પછીથી રસોઈ શરૂ થાયછે. સવિતા ઢાકણે કહે છે "સવારથીમોડી સાંજ સુધી હુંબીજી મહિલાઓ સાથે રસોડામાં હોઉંછું. ખેતરોમાંથી સીધી આવતી વસ્તુઅમે પીરસીએ છીએ એ વાતનોઅમને ગર્વ છે."

મહારાષ્ટ્રદેશમાં જુવારનો સૌથી વધુ પાકઉગાડતું રાજ્ય છે - ભારતમાં ઉત્પાદિતકુલ 48 લાખ ટન (2020-21) જુવારમાંથી 36 ટકા જુવાર આ રાજ્યમાંથી આવેછે. પરંતુ આજે આ રાજ્યમાંજુવાર ઉગાડતા ખેડૂતોની સંખ્યા ઘટી છે - પીઆઈબીની એક અખબારી યાદીમાં જણાવાયું છેકે આ રાજ્યમાં આપાકની ખેતી હેઠળનો વિસ્તાર 2013-14 માં 28 લાખ હેક્ટર હતોજે ઘટીને 2018-19 માં 16 લાખ હેક્ટર થઈગયો છે.

વરસાદપર આધાર ન રાખીશકતા આ પ્રદેશના ખેડૂતોબોરવેલ અને ટપક સિંચાઈનોઆશરો લે છે; મૈંડનાગામમાં કોઈ નહેર નથી. તેઓ કહે છે કેતાજેતરના વર્ષોમાં ઓછા વરસાદને કારણેઉનાળામાં બોરવેલ સુકાઈ જાય છે. તેઓતેમની જમીન પર સોયાબીન, કઠોળ અને ઘઉંની ખેતીપણ કરે છે, અનેસાથે સાથે તેઓ આખુંવર્ષ શાકભાજી પણ ઉગાડે છે.

શેવાળેજેવા ખેડૂતો કહે છે કે (હુરડાના) વેચાણમાં ઘટાડો થયો છે, પરંતુઔરંગાબાદ જિલ્લામાં હજી પણ નાનાચીવાડી (ચિખલઠાણા ગામ), ખાતોદ (કચનેર ગામ), મહાકાળ (તાહેરપૂર ગામ) અને દેવગિરી (ઢોરકીણ ગામ) જેવા ઘણાલોકપ્રિય સ્થળો છે, જે (હુરડાની) સિઝનમાં હજારો લોકોને આકર્ષે છે.

મહારાષ્ટ્રનેખૂણેખૂણેથી જ નહીં મહારાષ્ટ્રનીબહારથી પણ લોકો (હુરડાખાવા) આવે છે - ઔરંગાબાદશહેરની સીમમાં, જાલના રોડ નજીક, ખેડૂતોઅને તેમના પરિવારો લીલા તંબુ નીચેખેડૂતો અને તેમના પરિવારોભેગા થાય છે, ગપસપકરે છે ત્યારે નાનાબાળકો ખુલ્લી જગ્યામાં રમે છે.

ગરમાગરમલીલા અનાજને ગોળ, દહીં અનેચટણીઓ સાથે પીરસવામાં આવેછે. સવિતા ઉમેરે છે, "તે સખત મહેનતનુંકામ છે પરંતુ જ્યારેમહેમાનો ભોજનની પ્રશંસા કરે છે ત્યારેતે મહેનત વસૂલ થઈ એવુંલાગે છે." 35 વર્ષના સવિતા હસીને સમજાવે છે કે આહુરડાની મિજબાની કેવી રીતે તેમનાવિસ્તૃત પરિવારને પણ એકસાથે લાવેછે: "અમારા ઘરની નાની છોકરીઓપણ મદદ કરે છે - જેમ અમે અમારી માતાઓપાસેથી શીખ્યા હતા તેમ તેઓઅમારી પાસેથી બધું શીખી રહીછે."

હુરડાનેબીજી પરંપરાગત મહારાષ્ટ્રિયન વાનગીઓ જેમ કે ભાજણીનાલોટ (શેકેલી જુવાર, ચણાની દાળ અને હુરડાનામિશ્રણ) માંથી બનાવેલ થાળીપીઠ, કોથિંબીર વડી (તાજી કોથમીરઅને ચણાના લોટનું મિશ્રણ), અને મસાલેદાર મગફળીનીચટણી સાથે પીરસવામાં આવેછે. નાનાચીવાડીની મિજબાનીમાં આવેલા એક મુલાકાતી ઉર્વા અમૃતકર કહે છે, "ગોળ તેની મીઠાશ બહાર લાવે છે. અનેલસણ અથવા મગફળી સાથેની ચટણીઓ તેને ચટાકેદાર બનાવે છે. દહીંસ્વાદ વધારે છે અનેજીભને ઠંડક આપે છે."

આ પ્રદેશના ઘણા લોકો માટેઆ મોસમી અનાજ ખોરાક અને (ઘરેલુ) ઈલાજ બંને છે. સૂર્યકાંત મૈંડ કહે છે, "તે શરીરને ગરમ રાખે છેઅને પાચનમાં મદદ કરે છે."

હુરડાનીમોસમ વધારાની કમાણી માટેની પણ એક સારીતક છે. સુનિતા તાંગડેવર્ષના બાકીના સમયમાં થતા ખર્ચાઓ કાઢીશકાય તે માટે શિયાળાનીકમાણી બચાવી રાખે છે. 26 વર્ષનીઆ યુવતી કહે છે, "હુંફક્ત આ ત્રણ મહિનામાટે કામ કરું છું." 16 વર્ષની ઉંમરે તેમના લગ્ન થઈ ગયાહતા, તેમને માટે હુરડાની મોસમએ આજીવિકાનો સ્ત્રોત છે. તેઓ તેમનાપિતા, ખેડૂત જ્ઞાનેશ્વર શેવાળે માટે કામ કરેછે જેઓ છત્રપતિ સંભાજીનગરજિલ્લાના ચિકલથાણા ગામમાં ભાડાની જગ્યા પર હુરડા મેળાવડાનુંઆયોજન કરે છે.

શેવાળેકહે છે, “હવે ઘણાબધા નવા હુરડા કેન્દ્રોખુલ્યા છે તેથી ભીડવહેંચાઈ રહી છે.” ખર્ચાપણ વધી રહ્યા છે. “પહેલા અમને હુરડા 90-100 રુપિયેકિલો મળતા હતા અનેહવે તેના 150-160 રુપિયા થાય છે. શેકવામાટે બળતણ તરીકે વપરાતીઉપલી [સૂકા છાણાં] પણ 2.50 થી 3 રુપિયાની એક મળે છે, અને એક કિલો હુરડાશેકવા માટે અમારે 15 ઉપલીનીજરૂર પડે છે.”

આમ છતાં હુરડા પાર્ટીઓઓછી થાય તેવા કોઈસંકેત દેખાતા નથી. ઉંમરના સાઠનાદાયકામાં પહોંચેલા અલકા અમૃતકર કહેછે કે હુરડાની ઉજવણીતેમને વિદર્ભમાં તેમના મૂળ સાથે જોડેછે જ્યાં લોકો જુવારને બદલેલીલા ઘઉં શેકે છે. તેઓ હસીને કહે છે, "મરાઠવાડામાંતો જુવાર જ રાજા છે. પરંતુ તમે ગમે ત્યાંજાઓ ભાવ એક જછે - લણણીની ઉજવણી, પ્રિયજનોનો મેળાવડો."

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક