ਜਲ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਗਹਿਣੇ

ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਕਾਠਗੋਲਾਪ (ਫ੍ਰੈਂਜਿਪੇਨੀ ਜਾਂ ਪਲੂਮੇਰੀਆ ਰੁਬਰਾਂ) ਭਾਵ ਚੰਪਾ ਦੇ ਮਹਿਕਾਂ ਛੱਡਦੇ, ਕ੍ਰੀਮੀ-ਸਫ਼ੇਦ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਸਾਰੀ ਮਾਲ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੁੰਦ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਨੱਥਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਲਿਸ਼ਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਨਾਲ਼ੋਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜ੍ਹੇ ਫ੍ਰੈਂਗੀਪੈਨੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਪੀਲ਼ੇ ਰੰਗ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਦਬਾ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਵੀਹ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਕੋਰਾਪੁੱਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੁਤਪੰਡੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਥਾਂਵੇਂ ਮਾਲ਼ਾਵਾਂ ਪਰੋਣ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਨੱਥਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

“ਇਹ ਜਿਹੜੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲ਼ੀ ਨੱਥ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬੇਸਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲ਼ੀ ਨੂੰ ਡੋਂਡੀ ਅਤੇ ਖੱਬੀ ਵਾਲ਼ੀ ਨੂੰ ਨੱਤੋ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲ਼ੀ ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਵੇਲ਼ੇ ਵੀ ਪਾਈ ਹੋਵੇ,” 70 ਸਾਲਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਗਦਬਾ ਇੰਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੋਂਡੀ ਰਤਾ ਕੁ ਉਤਾਂਹ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੋਂਡੀ ਤੋਂ ਲਮਕਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਝੁਬਕੀ ਨਾਲ਼ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਣਾ।

"ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਗਦਬਾ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ, ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਤਿੰਨੋਂ ਨੱਥਾਂ ਪਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਨੱਕ ਹੀ ਦੇਰ ਨਾਲ਼ ਛਿਦਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ- ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜ ਜਾਂ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਨੱਕ ਛਿਦਵਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ," ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵੀ ਚੱਲਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਲ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਕੰਮ ਆਉਣਗੀਆਂ ਜਦ ਪੁਰਸ਼ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ। ਇਹ ਚੈਤ ਪਰਬ (ਜਾਂ ਚੇਤ ਪਰਵ) ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।

ਚੈਤ (ਚੇਤ) ਪਰਵ ਕਿਸਾਨੀ ਤਿਓਹਾਰ ਹੈ ਜੋ 14 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਓਡੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਦੀਆਂ ਕਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਜਾਤੀਆਂ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਪੰਚਾਂਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਅੱਧ ਅਪ੍ਰੈਲ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਰਤਾ ਕੁ ਵਿਹਲ ਤੇ ਅਰਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਫਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੈਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਦਬਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਨੱਚਦੀਆਂ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੀਆਂ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਚੇ ਅੰਬ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ 'ਤੇ ਗਏ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਆਗਤ ਲਈ ਮਾਲ਼ਾਵਾਂ ਪਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਕਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਭੋਜਨ-ਤਰੀਕਿਆਂ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਦਭੁੱਤ ਆਪਸੀ-ਜੁੜਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਪੁਰਸ਼ ਅਪ੍ਰੈਲ ਮਹੀਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰ 'ਤੇ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਕੋਈ ਫ਼ਸਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਬੀਲੇ ਜੰਗਲੀ ਬੇਰ, ਫ਼ਲ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ 'ਤੇ ਵੱਧ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜੰਗਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਾ ਲੋਚਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਉਹਦੀ ਲੁੱਟ ਕੀਤਿਆਂ ਬਗ਼ੈਰ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੰਰਖਣ ਕਾਨੂੰਨ, 1972 ਦੇ ਤਹਿਤ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੁਰਸ਼ ਜਦੋਂ ਮੱਛੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਮਾਲ਼ਾਵਾਂ ਪਹਿਨਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਗੁੰਦ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਜਿਹੀ ਮਾਲ਼ਾ ਚੁੱਕਦੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਜੂੜੇ 'ਤੇ ਸਜਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ,"ਬੇਸਰੀ, ਡੋਂਡੀ ਅਤੇ ਨੱਤੋ, ਇਹ ਗਦਬਾ, ਪਰੋਜ਼ਾ, ਡੋਂਗਰਾ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗਰ ਲਾਲ ਪੱਥਰ ਜੜ੍ਹੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਡੋਂਡੀ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਸਿਰਫ਼ ਬੇਸਰੀ ਅਤੇ ਨੱਤੋ ਹੀ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੱਬੀ ਅਤੇ ਸੱਜੀ ਨੱਥ ਨੂੰ ਬੁਲਕ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।"

ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ 64 ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਲ 30 ਕਬੀਲੇ ਕੋਰਾਪੁੱਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਲਗਭਗ 60,000 ਗਦਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਰਾਪੁੱਟ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਚੁਗਿਰਦੇ 'ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। “ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਬਾਲ਼ਣ, ਲੱਕੜ, ਭੋਜਨ, ਕੇਂਦੂ ਪੱਤੇ ਆਦਿ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ,” ਬਿਦਯੁਤ ਮੋਹੰਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ,“ਜੰਗਲ ਨਾਲ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀਰੋਟੀ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦਾ ਹੈ,” ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

"ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਜੰਗਲ ਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ) ਦੇ ਨਾਲ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਹ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ," 67 ਸਾਲਾ ਕਲਮਾ ਗਦਬਾ ਆਪਣੇ ਨਾਗੁਲ (ਕੰਨ ਦੀਆਂ ਵਾਲ਼ੀਆਂ) ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡਲਾਕਾਰ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਜੋ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਚੌੜੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। "ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਲੋਕ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਪ ਵੀ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਦੋਸਤ ਹਨ," ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਲਮਾ ਉਸੇ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਮਹਾਦੇਈਪੁੱਟ ਦੇ ਟੋਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਮਾਲ਼ਾ ਪਰੋਂਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਈ ਸੀ।

ਉਹ ਭੋਜ ਲਈ ਨੇੜਲੇ ਤਲਾਬ 'ਚੋਂ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ੍ਹਨ ਆਏ ਹਨ। "ਇਹ ਬੈਰਾ ਹੈ," ਉਹ ਇੱਕ ਸਨੇਕਹੈਡ ਮੱਛੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। "ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਸ਼ਰੂਮ ਦੁਰਲੱਭ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਗਰਮੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਿਗਲ਼ ਜਾਂਦੀ ਹੈ," ਕਲਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

“ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਸਪਾਸ ਜੋ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਧੀਆਂ ਜਵਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਫੁੱਲਾਂ, ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਆਹ ਮੌਕੇ ਪੱਤੇ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਰਲੱਭ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ- ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਨਾਗੁਲ,” ਕਲਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

"ਇਹ ਜੋ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਇਹੀ ਪਾਏ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ ਨਾਗੁਲ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਕਿ ਸੱਪ ਸਾਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਕੁੜੀ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਇਹ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਹਿਣਾ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਨਾਗੁਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਤੋਲਾ (11.66 ਗ੍ਰਾਮ) ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ," ਕਲਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। "ਪਰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਸਾਡੇ ਜਲ-ਜੰਗਲ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ।"

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ