जल, जंगल आणि दागिनं

चंद्रमा काठगोलाप म्हणजेच चाफ्याची सायीसारखी पांढरी आणि पिवळी सुवासिक फुलं एका लांबसडक माळेत गुंफत आहेत. त्यांच्या सोन्याच्या सुंदर आणि मोठाल्या नथन्या - अगदी अचूक सांगायचं तर तीन नथन्या –एप्रिलमधल्या दुपारच्या चमकदार पिवळ्या सूर्याबरोबर त्यांच्या हातातल्या चाफ्याच्या सुंदर फुलांमधल्या गडद पिवळ्या मध्यभागाशी स्पर्धा करतायत. ओडिशाच्या कोरापुट जिल्ह्यातल्या पुतोपांडी गावाबाहेरच्या एका मोकळ्या जागेत त्या आणि गदाबा आदिवासी समुदायाच्या आणखी वीस महिला फुलांच्या माळा विणण्यात मग्न आहेत. त्या सगळ्या जणींनी दोन किंवा तीन नथन्या घातल्या आहेत.

“या उजव्या नाकपुडीतल्या नथनीला आम्ही बेसरी म्हणतो, मधल्या नथनीला दोंदी आणि डाव्या नाकपुडीतल्या नथनीला नत्तो म्हणतो. माझ्या नाकात अगदी कायम असतात या. कोण जाणो, या घालूनच जन्माला आलेय बहुतेक,” सत्तरीत असलेल्या चंद्रमा गदाबा हसत सांगतात. त्यांची दोंदी थोडीशी वर उचलली आहे, त्यामुळे त्यांचा खालचा ओठ जरासा दिसतो. एरवी नाकाच्या पडद्यामधून लटकणाऱ्या सोन्याच्या लटकनमुळे तो लपलेलाच असतो.

त्या सांगतात, “पूर्वी आमच्या गदाबा जमातीत मुलींना अगदी लहानपणीच तिन्ही नथन्या घालायला लावायचे. पण आता जरा उशिरा नाक टोचतात, पाच किंवा दहा वर्षांच्या झाल्यावर. कधीकधी तरुण मुलींना नाक टोचायला अजिबात आवडत नाही.” प्रत्येक वाक्याच्या बरोबरीनं, नुकत्याच तोडलेल्या मूठभर ताज्या फुलांचा हार त्यांच्या कुशल बोटांनी बांधला जातोय. संध्याकाळी शिकारीच्या मोहिमेवरून परतल्यावर तो हार घालून पुरुषांचं स्वागत केलं जाईल. हा सण म्हणजे चैत परब (ज्याला चैत्र पर्व देखील म्हणतात).

ओडिशा आणि झारखंडमधील अनेक आदिवासी जमातींमध्ये साजरा केला जाणारा १४ दिवसांचा कृषी उत्सव चैत परब म्हणजे चैत्र महिन्याची सुरुवात दर्शवतो. एप्रिलचा मध्य हा परंपरेने शेतातल्या कामांमधून विश्रांती घेण्याचा काळ असतो. जेव्हा हवेत उन्हाळी गाण्यांचे सूर भरून राहिलेले असतात आणि ऋतू फळा-फुलांची मुक्तहस्ताने उधळण करत असतो. गदाबा समुदायाच्या तरुणी आणि वृद्ध स्त्रिया गातात, नाचतात, पितात, ग्रामदेवतांना कैरी अर्पण करतात आणि शिकारीसारखं साहस करून परतणाऱ्या पुरुषांच्या स्वागतासाठी फुलांचे हार विणतात.

या समुदायांचं खाणं, आध्यात्मिक श्रद्धा आणि वन परिसंस्थेचं ज्ञान एकमेकांशी पक्कं जोडलेलं आहे. आणि या प्रथा त्यांचंच एक प्रतीक मानायला हव्यात. एप्रिल महिन्यात पुरुष शिकारीला जात असत कारण तेव्हा शेतात उभं पीक नसायचं. जंगलाजवळ राहणाऱ्या समुदायांना रान बोरं, फळं आणि शिकारीवरअधिक अवलंबून राहावं लागत असे. जंगलाला हानी न पोहचवता कायम जंगलावर अवलंबून राहण्याचा विचार त्यातून दिसून येतो. काही दशकांपासून, शिकारीची परंपरा एक प्रतीकात्मक कृती म्हणून टिकून आहे. विशेषतः वन्यजीव संरक्षण कायदा, १९७२ अंतर्गत वन्य प्राण्यांच्या हत्येवर बंदी घातल्यापासून. जेव्हा पुरुष मासेमारी करून परत येतात तेव्हा चंद्रमा आणि इतर स्त्रिया विणत असलेल्या फुलांच्या हारांनी त्यांचं स्वागत केलं जातं.

चंद्रमा त्यांच्या डोक्यावर असलेल्या एका लहान अंबाडयाभोवती फुलांची एक लांबसडक माळ बांधतात आणि दागिन्यांबद्दल बोलत राहतात. "गोदोबा, पारोजा, डोंगरा आणि इतर अनेक आदिवासी समुदायातील महिला बेसरी, दोंदी आणि नत्तो घालतात. काही महिला माझ्यासारखी लाल खडा असलेली सोन्याची दोंदी घालतात, तर काही त्यांच्या नाकाच्या दोन्ही बाजूला फक्त बेसरी आणि नत्तो घालतात. त्या बाजूंच्या नथन्यांना बुलक असंही म्हणतात."

ओडिशातील ६४ अनुसूचित जमातींपैकी एकूण ३० जमाती कोरापुटमध्ये राहतात. त्यात गोदोबा हे एक प्रमुख आदिवासी गट आहेत. राज्यातील जवळजवळ ६०,००० गोदोबांपैकी साधारण ८० टक्के लोक एकट्या कोरापुटमध्ये राहतात. या समुदायाचं जीवन अधिककरून त्यांच्या भवतालावर अवलंबून आहे. आदिवासींमध्ये संसाधनांच्या संरक्षणाबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी या भागात ना-नफा तत्वावर एक संस्था चालवणारे बिद्युत मोहंती म्हणतात, “ते त्यांचा अधिकाधिक वेळ या जंगलांमधून जळणासाठी लाकूडफाटा, घरबांधणीसाठी लाकूड, अन्न, केंदू (म्हणजे तेंदू)ची पानं गोळा करण्यात घालवतात. त्यांचं जंगलाशी असलेलं नातं त्यांची संस्कृती, जीवनशैली आणि उपजीविकेतून प्रतिबिंबित होत राहतं.”

६७ वर्षांच्या कलामा गोदोबा म्हणतात, “आम्ही त्यांच्यासोबत राहतो, म्हणून आम्ही ते घालतो.” त्या मला त्यांचे नांगुल (कानातली) दाखवत आहेत. त्यांच्या कानात एक सेंटीमीटर रुंदीचे, सापाच्या आकाराचे सोन्याचे कानातले लटकत आहेत. त्या पुढे म्हणतात, “आम्ही जंगलाची माणसं आहोत, तसेच हे सापही. ते आमचे मित्र आहेत,” कलामा आणि चंद्रमा एकाच गावच्या. त्यांचं गाव महादेईपुटच्या ग्रामपंचायतीत येतं. मी त्यांना पहिल्यांदा भेटले, तेव्हा त्या आणखी काही महिलांसोबत माळा गुंफत होत्या.

मेजवानीसाठी थोडे-फार मासे पकडायला त्या जवळच्याच एका तलावावर आल्या आहेत. हातात मरळ/गाचुआ (सापासारखे डोके असलेला मासा) पकडत कलामा म्हणतात, “हा बैरा. गेल्या दशकापासून भाज्या आणि अळंबी दुर्मिळ झालीये. इकडे खूप उष्णता आहे आणि दरवर्षी जंगलात वणवे लागतात आणि आमच्या हिरव्या भाज्या खाऊन टाकतात.”

कलामा म्हणतात, "आम्हाला आमच्या भवतालात जे मिळतं, ते आम्ही वापरतो. आमच्या मुलींचं वयात येणं साजरं करताना आम्ही फुलं, लाल माती आणि फळं वापरतो. आमच्या लग्न समारंभांमध्ये आम्ही पानं, लाकूड आणि फुलं वापरतो. पण आता सगळं दुर्मिळ होत चाललं आहे, अगदी नांगुलसारखं."

कलामा म्हणतात, "तुम्ही हे कानातले पाहताय, ते आमच्या संस्कृतीचं प्रतीक आहे. मी माझ्या आई आणि आजीलाही हे घालताना पाहिलं होतं आणि त्या एका कानात दोन-दोन कानातले घालायच्या. त्या मला सांगायच्या की साप आपल्या जमिनीचं आणि जंगलाचं प्रतिनिधित्व करतात. सोन्यात किंवा पितळेत बनवलेले हे कानातले कोणतीही मुलगी किंवा महिला घालू शकते. नांगुलचा सोन्याचा एक जोड बनवायला जवळजवळ १ तोळा सोनं (११.६६ ग्रॅम) लागतं. पण आजकाल तरुण पिढीतल्या मुली हे घालत नाहीत. कदाचित म्हणूनच आमचं जल-जंगल सुद्धा धोक्यात आहे."