જળ, જંગલ અને ઝવેરાત

ચંદ્રમા, કથગોલાપ (ચંપો, કે જેને પ્લુમેરિઆ રુબરા પણ કહેવાય છે)ના મલાઈ જેવા સફેદ અને પીળા સુગંધિત ફૂલોની લાંબી માળા ગૂંથી રહ્યાં છે. તેઓએ નાકમાં પહેરેલી સોનાની ત્રણ મોટી વાળીઓ, આ એપ્રિલ મહિનાની બપોરના ચમકતા સૂર્યના તડકાને અને તેમના હાથમાં રહેલા સુંદર ચંપાના ફૂલોની વચ્ચોવચ્ચ રહેલા ઘેરા પીળા રંગને પણ ઝાંખો પાડી રહી છે. તેઓ અને તેમના ગદબા આદિવાસી સમુદાયની અન્ય વીસ મહિલાઓ, ઓડિશાના કોરાપુટ જિલ્લાના પૂતપોંડી ગામની બરાબર બહાર એક ખુલ્લી જગ્યામાં માળાઓ ગૂંથવામાં વ્યસ્ત છે. તે સૌએ બે કે ત્રણ નથણીઓ પહેરી છે.

70 વર્ષીય ચંદ્રમા ગદબા હસતાં હસતાં કહે છે, “જમણી બાજુની આ નથણીને અમે બેસરી કહીએ, વચ્ચેનીને દોંદી, અને ડાબી બાજુનીને નટ્ટો. હું તો કાયમથી આ પહેરતી આવી છું. કદાચ, હું આની સાથે જ જન્મી હોઈશ.” તેમની દોંદી સહેજ ઊંચી થાય છે, અને નાકના ટેરવાથી લટકતા સોનાના ઘૂઘરાથી સામાન્ય રીતે ઢંકાયેલો તેમનો નીચલો હોઠ દેખાય છે.

તેઓ કહે છે, “પહેલાં અમારા ગદબા આદિવાસી સમાજમાં, છોકરીઓ જ્યારે નાની હોય ત્યારે જ તેમને આ ત્રણેય ઘરેણાં પહેરાવી દેવાતાં. પણ હવે તેઓ નાક મોડું વિંધાવે છે — પાંચ કે દસ વર્ષની ઉંમર પછી. અને ક્યારેક તો યુવાન છોકરીઓને નાક વિંધાવવું બિલકુલ જ નથી ગમતું.” દરેક વાક્યની સાથે, તેમની કુશળ આંગળીઓ તાજા ચૂંટેલા ફૂલોનો ખોબો ભરીને તેને એક માળામાં ગૂંથી લે છે, જેનો ઉપયોગ સાંજે પુરુષો જ્યારે તેમના શિકાર અભિયાનમાંથી પાછા ફરશે ત્યારે તેમના સ્વાગત માટે કરવામાં આવશે. આ ચૈત પોરબ (જેને ચૈત્ર પર્વ પણ કહેવાય છે)નો તહેવાર છે.

ઓડિશા અને ઝારખંડના ઘણા આદિવાસી સમુદાયો દ્વારા ઉજવાતો 14-દિવસનો આ કૃષિ ઉત્સવ, ચૈત પોરબ, હિન્દુ પંચાંગના પ્રથમ મહિના, ચૈત્રની શરૂઆત દર્શાવે છે. તહેવારનો સમય, એટલે કે મધ્ય-એપ્રિલ, પરંપરાગત રીતે ખેતરોના કામમાંથી આરામનો સમય પણ છે, જ્યારે વાતાવરણ ઉનાળાનાં ગીતો અને આ ઋતુમાં આવતાં ફળો અને ફૂલોની મબલખ ઉપજથી ભરેલું હોય છે. ગદબા સમુદાયની યુવાન અને વૃદ્ધ સ્ત્રીઓ ગાય છે, નાચે છે, પીવે છે, ગામના દેવતાઓને કાચી કેરીઓ અર્પણ કરે છે, અને શિકારના સાહસોમાંથી પાછા ફરતા પુરુષોને આવકારવા માટે માળાઓ ગૂંથે છે.

આ પ્રથા એક સમયે આ સમુદાયોના જીવન, તેમની ખોરાક પ્રણાલી, આધ્યાત્મિક માન્યતાઓ અને જંગલના પર્યાવરણના જ્ઞાનના અદ્ભુત આંતરસંબંધનું પ્રતીક હતી. પુરુષો એપ્રિલ મહિના દરમિયાન શિકાર કરવા જતા કારણ કે ત્યારે ખેતરોમાં કોઈ ઊભો પાક નહોતો અને જંગલની નજીક રહેતા સમુદાયોને જંગલી બોર, ફળો અને જંગલી પ્રાણીઓ પર વધુ આધાર રાખવો પડતો. તેમનો સિદ્ધાંત હંમેશાં જંગલનું શોષણ કર્યા વિના તેના પર નિર્ભર રહેવાનો હતો. છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓથી, શિકારની પરંપરા માત્ર એક સાંકેતિક પ્રથા તરીકે જીવંત છે, ખાસ કરીને વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1972 હેઠળ જંગલી પ્રાણીઓના શિકાર પર પ્રતિબંધ પછી. પુરુષો જ્યારે માછલી પકડીને પાછા ફરશે, ત્યારે સંભવતઃ, ચંદ્રમા અને અન્ય સ્ત્રીઓ દ્વારા ગૂંથવામાં આવેલી માળાઓથી તેમનું સ્વાગત કરવામાં આવશે.

ચંદ્રમા ઝડપથી એક લાંબી માળાને પોતાના માથા પરના નાના અંબોડાની આસપાસ બાંધે છે અને ઘરેણાં વિષે વાત કરવાનું ચાલુ રાખે છે. “બેસરી, દોંદી અને નટ્ટોને ગદબા, પરજા, ડોંગરા અને અન્ય ઘણા આદિવાસી સમુદાયોની મહિલાઓ દ્વારા પહેરવામાં આવે છે. કેટલીક સ્ત્રીઓ મારા જેવી લાલ પથ્થર જડેલી સોનાની દોંદી પહેરે છે, જ્યારે કેટલીક ફક્ત નાકની બંને બાજુ બેસરી અને નટ્ટો પહેરે છે. તેઓ બાજુ પરની વાળીઓને બુલક પણ કહે છે.”

ઓડિશાની 64 અનુસૂચિત જનજાતિઓમાંથી કુલ 30 કોરાપુટમાં રહે છે, જેમાં ગદબા એક અગ્રણી આદિવાસી જૂથ છે. રાજ્યના લગભગ 60,000 ગદબાઓમાંથી, લગભગ 80 ટકા એકલા કોરાપુટમાં રહે છે. સમુદાયનું જીવન તેમના પરિસર પર ખૂબ નિર્ભર છે. આદિવાસીઓમાં સામુદાયિક સંપત્તિના રક્ષણ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવા માટે આ પ્રદેશમાં એક બિન-નફાકારક સંસ્થા ચલાવતાં વિદ્યુત મોહંતી કહે છે, “તેઓ તેમનો મોટાભાગનો સમય આ જંગલોમાંથી બળતણ, ઇમારતી લાકડું, ખોરાક અને કેંદુનાં પાંદડાં એકઠા કરવામાં વિતાવે છે. જંગલ સાથેનો તેમનો સંબંધ તેમની સંસ્કૃતિ, જીવનશૈલી અને આજીવિકામાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.”

67 વર્ષીય કલમા ગદબા કહે છે, “અમે તેમની સાથે રહીએ છીએ, તેથી અમે તેમનો શણગાર કરીએ છીએ.” તેઓ મને તેમની નાગુલુ, એટલે કે કાનની બુટ્ટીઓ બતાવી રહ્યાં છે. ગૂંચળાવાળા સાપના આકારની સોનાની બુટ્ટીઓ, દરેક એક સેન્ટિમીટર પહોળી, તેમના કાનમાંથી લટકે છે. તેઓ ઉમેરે છે, “અમે જંગલના લોકો છીએ, અને આ સાપ પણ. તેઓ અમારા મિત્રો છે.” કલમા, ચંદ્રમાની જેમ જ મહાદેઈપુત ગ્રામ પંચાયત હેઠળના એક ફળિયામાં રહે છે અને હું તેમને પહેલી વાર ત્યારે મળ્યો હતો જ્યારે તેઓ અન્ય મહિલાઓ સાથે માળાઓ બનાવી રહ્યાં હતાં.

તેઓ નજીકના તળાવમાં ભોજન માટે થોડી માછલીઓ પકડવા આવ્યાં છે. તેઓ તેમના હાથમાં એક સ્નેકહેડ માછલી પકડીને કહે છે, “આ એક બૈરા છે. એક દાયકાથી હવે શાકભાજી અને મશરૂમ્સ દુર્લભ થઈ ગયાં છે. ગરમી ખૂબ જ છે. અને દર વર્ષે જંગલમાં આગ લાગે છે જેનાથી અમારી લીલોતરી ભસ્મ થઈ જાય છે.”

કલમા કહે છે, “અમને અમારી આસપાસ જે મળે છે તેનો અમે ઉપયોગ કરીએ છીએ. અમારી છોકરીઓ જ્યારે પુખ્ત થાય છે ત્યારે તેની ઉજવણી કરવા માટે અમે ફૂલો, લાલ માટી અને ફળોનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. અમે અમારા લગ્ન સમારોહમાં પાંદડાં, લાકડાં અને ફૂલોનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. પરંતુ હવે નાંગુલુની જેમ બધું જ દુર્લભ બની રહ્યું છે.”

કલમા કહે છે, “તમે જે આ બુટ્ટી જુઓ છો તે અમારી સંસ્કૃતિની નિશાની છે. મેં મારાં માતા અને દાદીને પણ આ પહેરતાં જોયાં છે અને તેઓ દરેક કાનમાં બે-બે પહેરતાં હતાં. તેઓ મને કહેતાં કે સાપ આપણી જમીન અને જંગલોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. કોઈ પણ છોકરી કે સ્ત્રી તેને પહેરી શકે છે, પછી ભલે તે સોનાની હોય કે પિત્તળની. સોનાની નાંગુલુની એક જોડી માટે લગભગ 1 તોલા સોનાની (11.66 ગ્રામ) જરૂર પડે છે. પણ આજકાલની યુવાન પેઢીની છોકરીઓ તે પહેરતી નથી. કદાચ, એટલે જ આપણાં જળ-જંગલ પણ જોખમમાં છે.”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ