নৈ, অৰণ্য আৰু অলংকাৰ

চন্দ্ৰমাই বিশেষ কায়দাত লাহী সূতাৰে গুঁথি লোৱা মাখন আৰু হালধীয়া বৰণৰ চম্পাফুলৰ মালাডাল গলৰ পৰা তললৈ ওলমি আছে। তিনিটা বিশেষ নাকফুলিয়ে এপ্ৰিল মাহৰ ৰ’দৰ চিকমিকনিকো চেৰ পেলাইছে। তাতে আকৌ তেওঁ হাতত লৈ আছে মাজত হালধীয়া ৰং থকা বগা চম্পাফুল। ওড়িশাৰ কৰাপুত জিলাৰ পুটপান্দি গাঁৱৰ মুকলি ঠাই এডোখৰত তেওঁৰ লগতে মুঠ ২১ গৰাকী গডৱা আদিবাসী মহিলাই ফুলৰ মালা গঁথা কামত ব্যস্ত। তেওঁলোকৰ আটায়ে দুই-তিনিটাকৈ নাকফুলি পিন্ধি আছে।

“এই সোঁফালে থকা নাকফুলিটোক আমি বেছৰি বুলি কওঁ, মাজৰটো দণ্ডি আৰু বাওঁফালৰটো নাট্টো। মই চিৰদিনৰ বাবে এই অলংকাৰ পিন্ধি থাকিম। এই অলংকাৰ পিন্ধিয়ে চাগে মোৰ জন্ম,” হাঁহি এটা মাৰি চন্দ্ৰমা গডৱাই কয়। তেওঁৰ দণ্ডি বোলা কাণফুলিটো হাঁহোতে অকণমান ওপৰলৈ উঠিছে। সাধাৰণতে দণ্ডিৰে ঢাক খাই থকা তেওঁৰ তলৰ ওঠটো দেখা গৈছে।

“আগতে জন্ম পাওতেই গডৱা সম্প্ৰদায়ৰ কন্যা শিশুক এই তিনিওবিধ অলংকাৰ পিন্ধোৱা হৈছিল। এতিয়া অৱশ্যে পাঁচৰ পৰা দহ বছৰ বয়সমানতহে নাক ফুটোৱা হয়। কিছুমানে আকৌ নিজ নাক ফুটোৱাটো একেবাৰেই ভাল নাপায়,” তেওঁ কয়। কথা কৈ থকাৰ মাজতে তেওঁ এমুঠিমান সতেজ চম্পাফুলৰ মালা এডাল গাঁথি গৈছে। সেয়া পিন্ধোৱা হ’ব চিকাৰৰ পৰা সন্ধিয়া উভতি অহা মতা মানুহকেইটাক। এই পৰ্বটোক চৈত পৰ্ব (চৈত্ৰ পৰ্ব বুলিও কয়) বোলা হয়।

ওড়িশা আৰু ঝাৰখণ্ডত বহু আদিবাসী সম্প্ৰদায়ে উদযাপন কৰা এই ১৪ দিনীয়া কৃষি উত্সৱৰ আৰম্ভণি হয় হিন্দু কেলেণ্ডাৰৰ প্ৰথমটো দিনত যাক চৈত পৰ্ব বুলি কোৱা হয়। চৈত পৰ্বই চৈত্ৰ মাহৰ প্ৰথমটো দিন বুজায়। উত্সৱৰ সময় হৈছে এপ্ৰিলৰ মাজভাগ। এই সময়খিনিতে কৃষকে খেতিৰ পৰা আজৰি হয়। গ্ৰীষ্মৰ গীতেৰে আকাশ ভৰি পৰে আৰু ঋতুৱে লৈ আহে ফল আৰু ফুলৰ সমাহাৰ। গডৱা সম্প্ৰদায়ৰ ডেকা-বুঢ়া সকলোৱে গীত গায়, নাচে-বাগে আৰু গাঁৱৰ দেৱ-দেৱতালৈ কেঁচা আম আগবঢ়ায়। লগতে চিকাৰৰ পৰা অহা মতাবোৰক ফুলৰ মালা পিন্ধায়।

এই পৰ্ববোৰে সম্প্ৰদায়বোৰৰ জীৱনৰ সৈতে খাদ্যাভাস, আধ্যাত্মিক বিশ্বাস আৰু অৰণ্যৰ বিষয়ে তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত জ্ঞানৰ সম্পৰ্ক সূচায়। এপ্ৰিলত পথাৰত কৰিবলগীয়া কাম নাথাকে, সেয়ে পুৰুষবোৰে চিকাৰলৈ যায়। অৰণ্যৰ কাষতে বাস কৰা সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলে বনৰীয়া ফল-মূল আৰু বন্য জীৱ-জন্তুৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়। অৰণ্যখনৰ ওপৰত অত্যধিক হেঁচা নিদি চলিবৰ বাবে ভৰসা কৰা ধাৰণাৰ ওপৰতে তেওঁলোকৰ নীত-নিয়মবোৰ গঢ় লৈ উঠিছে। যোৱা কেইটামান দশকৰ পৰা চিকাৰ কৰিবলৈ যোৱাটো প্ৰতীকি ৰূপত থাকি গৈছে, বিশেষকৈ ১৯৭২ৰ বন্যপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইনখনৰ অধীনত বন্যপ্ৰাণী চিকাৰৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞা লগোৱাৰ পিছৰে পৰা। পুৰুষবোৰে সেয়ে এতিয়া মাছ চিকাৰ কৰিবলৈ যায় আৰু তেওঁলোক উভতি অহাৰ পিছত চন্দ্ৰমা আৰু আন আদিবাসী মহিলাই গুঁথি থকা মালাৰে তেওঁলোকক আদৰা হয়।

চন্দ্ৰমাই কথাৰ মাজতে ফুলৰ দীঘল মালা এডাল খোপাত মেৰিয়াই লৈ অলংকাৰৰ কথা আৰম্ভ কৰে। “বেছৰি, দণ্ডি আৰু নাট্টো – এইকেইবিধ অলংকাৰ গডৱা, পাৰোজা, ডংগ্ৰা আৰু আন বহু আদিবাসী সম্প্ৰদায়ৰ মহিলাই পিন্ধে। কিছুমান মহিলাই পিন্ধা দণ্ডিত মই পিন্ধাৰ দৰে ৰঙা পাথৰ খটোৱা থাকে, কিছুমানে নাকৰ দুয়োফালে কেৱল বেছৰি আৰু নাট্টো পিন্ধে। দুয়োফালে পিন্ধা ফুলিদুটাক তেওঁলোক বুলক বুলিও কয়।”

ওড়িশাৰ মুঠ ৬৪ টা অনুসূচিত জনজাতিৰ ৩০ টা কৰাপুটত বাস কৰে। গডৱা আদিবাসীসকল তাৰে অন্যতম। ৰাজ্যখনত প্ৰায় ৬০ হাজাৰ গডৱা আছে, তাৰে ৮০ শতাংশ কেৱল কৰাপুটতে আছে। সম্প্ৰদায়টোৰ জীৱনটো চৌপাশৰ পৰিৱেশৰ ওপৰত ভালেখিনি নিৰ্ভৰ কৰে। “তেওঁলোকে প্ৰায়ভাগ সময় খৰি, কাঠ, খাদ্য, কেন্দ পাত আদি হাবিৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰি কৰি কটায়,” সম্প্ৰদায়টোৰ সমলসমূহৰ সুৰক্ষাৰ বিষয়ে সজাগতা সৃষ্টি কৰা মুনাফা-অনাদায়ী সংস্থা এটা চলোৱ বিদ্যুত মহান্তিয়ে কয়। “অৰণ্যৰ সৈতে তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক তেওঁলোকৰ সংস্কৃতি, জীৱনশৈলী আৰু জীৱিকাত ফুটি উঠে,” তেওঁ কয়।

“এইবোৰ লৈয়ে আমাৰ জীৱন, সেয়ে এয়া পিন্ধো,” ৬৭ বৰ্ষীয় কলমা গডৱাই কয়। তেওঁ আমাক নাংগুল নামে কাণফুলিবিধ দেখুৱায়। তেওঁৰ কাণত ওলমি থকা সাপে পকোৱা কুণ্ডলীৰ দৰে সোণৰ অলংকাৰবিধ এক চেণ্টিমিটাৰমান বহল। “আমি জংঘলৰ মানুহ, সেয়ে এইবিধ কাণফুলিৰ আকৃতি সাপৰ দৰে। সিহঁত আমাৰ বন্ধু,” তেওঁ কয়। কলমাক এই প্ৰতিবেদকে লগ পাইছো চন্দ্ৰমাৰ সৈতে, যেতিয়া তেওঁলোকে আন মহিলাসকলৰ সৈতে মালা গুঁথি আছিল।

তেওঁলোকে ভোজভাতৰ বাবে মাছ ধৰিবলৈ আহিছে। হাতত গৰৈ মাছ এটা লৈ তেওঁ কয়, “এইটোক বেইৰা মাছ বুলি কয়।” লগতে কলমাই কয়, “যোৱা এটামান দশকৰ পৰা শাক-পাত আৰু কাঠফুলা নোহোৱা পাবলৈ টান হৈছে। ইমান বেছি গৰম পৰিছে। প্ৰত্যেক বছৰে বনজুইয়ে আমাৰ সেউজ অৰণ্যবোৰ গিলিছে।”

“আমি আমাৰ চৌপাশত যি পাও, সেয়াই ব্যৱহাৰ কৰো। ছোৱালী কৈশোৰ অৱস্থা পালে আমি ফুল, ৰঙামাটি আৰু ফলেৰে সেই পৰ্ব উদযাপন কৰো। বিয়াত আমি পাত, কাঠ আৰু ফুল আদি ব্যৱহাৰ কৰো। কিন্তু আটাইবোৰৰেই এতিয়া নাটনি ঘটিবলৈ লৈছে, ঠিক নাংগুলৰ দৰে,” কলমাই কয়।

“আপুনি যে দেখিছে এই কাণফুলি, সেয়া আমাৰ সংস্কৃতিৰ চিন। মোৰ মা আৰু আইতাই প্ৰতিখন কাণত দুটাকৈ এনে কাণফুলি পিন্ধা মই দেখিছো। তেওঁলোকে আমাক কৈছিল যে এই সাপে আমাৰ জমিন আৰু জংঘল বুজায়। সকলো মহিলা বা ছোৱালীয়ে এই কাণফুলি সোণৰ বা পিতলৰ পিন্ধিব পাৰে। এজোৰ নাংগুল বনাওতে এক তোলা (১১.৬৬ গ্ৰাম) সোণ লাগে,” কলমাই কয়। “কিন্তু আজিৰ প্ৰজন্মৰ ছোৱালীয়ে নিপিন্ধে। সেয়ে আমাৰ জল-জংগললৈ ভাবুকি নামি আহিছে।”

অনুবাদ: পংকজ দাস