‘সেই যাত্ৰা এনে আছিল যেন সমগ্ৰ দেশবাসীয়ে খোজ কাঢ়িছিল’

সকলো পথ যেতিয়া ৰুদ্ধ হৈ পৰিছিল, বিজয় কোৰেতি আৰু তেওঁৰ লগৰীয়াসকলে ঘৰলৈ পদযাত্ৰা কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল’লে।

ক’ভিড-১৯ মহামাৰীৰ বাবে আৰোপ কৰা লকডাউনৰ অধীনত এপ্ৰিলৰ মাজভাগত সমগ্ৰ ভাৰত শ্বাসৰুদ্ধ হৈ পৰিছিল। ঘৰৰ পৰা দূৰৈৰ সেই সৰু সৰু জুপুৰীবোৰত কিমানদিন এনেকৈ আবদ্ধ হৈ থাকিব পাৰিব, তাকে লৈ তেওঁলোক চিন্তিত হৈ পৰিছিল।

“আমাৰ লগৰীয়াসকলে ইয়াৰ পৰা নিজৰ ঘৰলৈ যাবলৈ চেষ্টা কৰোঁতে আৰক্ষীয়ে তেওঁলোকক দুবাৰ বাধা দিছিল আৰু ঘূৰাই পঠাইছিল। কিন্তু যিকোনো প্ৰকাৰে তেওঁলোকে খোজ কাঢ়িবলৈ আৰম্ভ কৰিলে,” কোৰেতিয়ে সেই যাত্ৰাৰ অভিশপ্ত স্মৃতি ৰোমন্থন কৰিলে।

যিসকল সহযাত্ৰীৰ লগত এই যাত্ৰা কৰিছিল, তেওঁলোকৰ কোনো এজনৰ হাতত স্মাৰ্টফোন (জিপিএছ থকা) নাছিল, সেয়ে আন্দাজতে তেওঁলোকে এক পথেৰে পদযাত্ৰা কৰিছিল।

তেলাংগনাৰ কোমাৰাম ভীম জিলাৰ চিৰপুৰ-কাগজনগৰৰ এটা কপাহৰ কাৰখানাত তেওঁলোকে কাম কৰিছিল, এই অঞ্চলটো হায়দৰাবাদৰ নাগপুৰ ৰেলপথৰ মাজত অৱস্থিত।

মহাৰাষ্ট্ৰৰ গোন্দিয়া জিলাৰ অৰ্জুনী মেৰগাওঁ তহচিলত থকা তেওঁলোকৰ নিজৰ গাঁৱলৈ যদি তেওঁলোকে তেলাংগনাৰ পৰা ৰেলপথেৰে খোজকাঢ়ি আহে, তেন্তে পথৰ দূৰত্ব হ’ব কমেও ৭০০-৮০০ কিলোমিটাৰ। অতিশয় কষ্টসাধ্য যদিও পদব্ৰজে যাত্ৰা কৰাৰ বিকল্প নাই। তেওঁলোকে যদি ৰেলপথেৰে খোজ কাঢ়ে, তেন্তে আৰক্ষীয়ে আগভেটা দিয়াৰ সম্ভাৱনা যথেষ্ট কম।

আৰু তেনেকৈয়ে লাখ লাখ শ্ৰমিকৰ দৰে এক একৰ মাটিৰ গৰাকী গোন্দ আদিবাসী কৃষক ৩৯ বছৰীয়া কোৰেতিয়ে ঝাঁসীনগৰৰ আনসকলৰ লগত কাগজনগৰৰ পৰা সেই প্ৰচণ্ড কষ্টকৰ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে - ঘৰলৈ আহি পৰিয়ালৰ কাষত উপস্থিত হ’বলৈ তেওঁলোকক প্ৰয়োজন হৈছিল ১৩ নিশা আৰু ১৪ দিন।

এই দূৰত্বৰ আধা ৰেল বা বাছেৰে অতিক্ৰম কৰিবলৈ এদিন লাগে। কিন্তু তেওঁলোকে পদযাত্ৰা কৰিছে।

তেওঁলোকে দুটা ভাগত ভাগ হৈ লৈছিল। ১৩ এপ্ৰিলত ৪৪ বছৰীয়া হমৰাজ ভয়াৰৰ নেতৃত্বত ১৭ জন লোকে ঝাঁসীনগৰলৈ খোজ কাঢ়িবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। ৩০ বছৰীয়া ধনৰাজ শাহাৰে আৰু ৫৯ বছৰীয়া গেন্দলালৰ সৈতে কোৰেতিয়ে যাত্ৰা কৰা এসপ্তাহৰ আগতেই ১৭ জনীয়া দলটোৱে যাত্ৰা কৰিছিল।

সেই নিশা আৰু দিনবিলাক একাকাৰ কৰি কোৰেতিয়ে এই কঠোৰ যাত্ৰা কৰি তেওঁৰ ৭ বছৰীয়া কন্যাসন্তান বেদান্তিৰ বাবেই যেন তেওঁৰ এই বিৰামহীন কষ্টসাধ্য দুৰ্বিসহ যাত্ৰা। তাই দেউতাকৰ কাৰণে বাট চাই আছিল, তেওঁ নিজে নিজকে ক’লে আৰু ডেই পুৰি যোৱা ৰ’দ আৰু বিষোৱা ভৰিৰে তেওঁ খোজ কাঢ়ি গ’ল। “আমি কেৱল ঘৰত আহি পোৱাৰ বাবে উদবাউল হৈ পৰিছিলো,” অলপ চাপৰ কিন্তু আটিল দেহৰ কোৰেতিয়ে এতিয়া এটা হাঁহি মাৰি সেয়া মনত পেলালে। তেওঁলোকৰ দীৰ্ঘযাত্ৰাৰ প্ৰায় কেইবামাহৰ পিছত আমি তেওঁক আৰু তেওঁলোকৰ কেইবাজনো লগৰীয়াক সাক্ষাৎ কৰিছিলো, ঝাঁসীনগৰৰ ঘৰত প্ৰচণ্ড ৰ’দ আৰু উত্তাপময় আছিল সেই দিনটো। এই অঞ্চলটো নাৱেগাওঁ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠ অঞ্চল। গাওঁখনে বাহিৰা মানুহৰ প্ৰৱেশ বাধা দিবলৈ নিৰ্মাণ কৰা প্ৰতিবন্ধক আঁতৰাই দিলে। কিন্তু মহামাৰীৰ ভয় আৰু আতংক তথা উদ্বেগ চৌপাশে বিদ্যমান।

কোৰেতিয়ে নৱমমান শ্ৰেণীৰ পৰা পঢ়া এৰি দিছিল আৰু কাম বিচাৰি কেতিয়াও গাঁৱৰ বাহিৰলৈ যোৱা নাছিল। ২০১৯ত প্ৰথমবাৰৰ বাবে বাহিৰলৈ গৈছিল। তেওঁ নিজৰ এক একৰ মাটিত খেতি কৰিছিল, বনাঞ্চলৰ দুই-এটা বস্তু সংগ্ৰহ কৰিছিল, গাঁৱৰ লগতে বনাঞ্চলখন লাগি আছে। আন সময়ত কৃষিশ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে বা ওচৰতে থকা সৰু চহৰখনত মানুহৰ ঘৰত লগুৱাৰ কাম কৰিছিল। তেওঁৰ গাঁৱৰ আন বহুতৰ দৰে কেতিয়াও কাম বিচাৰি বহুত দূৰলৈ প্ৰব্ৰজন কৰা নাছিল।

কিন্তু ২০১৬ৰ বিমুদ্ৰাকৰণৰ পিছত যেতিয়া অভাৱে দেখা দিলে, কেইমাহমান কৃষিশ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰাৰ বাদে তেওঁ ওচৰৰ গাঁৱত আন কাম বিচাৰি নাপালে। টকা-পইচাৰ ক্ষেত্ৰত পৰিস্থিতি বেয়াৰফালে ঢাল খালে।

তেওঁৰ শৈশৱৰ বন্ধু ভূমিহীন দলিত ৪০ বছৰীয়া লক্ষ্মণ ছাহাৰে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক হিচাপে যথেষ্ট অভিজ্ঞ, ২০১৯ত কাগজনগৰলৈ যাবলৈ তেওঁ লগ ধৰিলে।

১৮ বছৰ বয়সৰ পৰা (দ্ৰষ্টব্য ভিডিঅ’) প্ৰতি বছৰে নিজৰ গাঁৱৰ পৰা কাম বিচাৰি ছাহাৰেই প্ৰব্ৰজন কৰি আহিছে। মহামাৰীৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হোৱাৰ সময়ত কাগজনগৰৰ এটা কপাহৰ কাৰখানাত এজন ব্যৱসায়ীৰ বাবে তেওঁ তদাৰককাৰী হিচাপে কৰ্মৰত হৈ আছিল। সূতা কটাৰ বাবে কপাহ প্ৰস্তুত কৰা তিনিটা উদ্যোগ গোটৰ কমেও ৫০০ শ্ৰমিক তেওঁ পৰিচালনা কৰিছিল - অধিকাংশ শ্ৰমিক পুৰুষ আৰু তেওঁলোকৰ ছাহাৰেৰ নিজৰ গাঁৱৰ বা গাঁৱৰ ওচৰৰ আৰু চত্তীশগড়ৰ দৰে আন ৰাজ্যৰ পৰা অহা শ্ৰমিক।

ছাহাৰেই খোজ কঢ়া নাছিল, এখন গাড়ীৰে জুন মাহৰ আগভাগত ঘৰলৈ উভতি আহিছিল। তেওঁৰ নিজৰ মানুহবিলাকে পদযাত্ৰা কৰি ঘৰলৈ অহা তেওঁ দেখিছিল। কোৰেতি অহা দলটোত তেওঁৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতৃ ধনৰাজেও পদযাত্ৰা কৰি ঘৰলৈ আহিছিল। সেই সময়ত তেওঁ কপাহ কাৰখানাত শ্ৰমিকসকলক মজুৰী আদায় দিয়া, ৰেচনৰ ব্যৱস্থা কৰা আৰু “তেওঁলোকৰ বাবে আৱশ্যকীয় ব্যৱস্থাপনা নিশ্চিত কৰাত সম্ভৱপৰ ব্যস্ত হৈ পৰিছিলো।”

২০১৯ৰ নৱেম্বৰত কোৰেতি কাগজনগৰলৈ আহিছিল আৰু ২০২০ৰ জুন মাহত উভতি আহিবলগা সেই সময়টো আছিল বৰ্ষাকালীন শস্যৰ খেতিৰ সময়। কপাহৰ সংসাধন কৰিবলৈ যিমান ঘণ্টা সময় দিব পাৰে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি তেওঁ সপ্তাহত ৩,০০০ টকাৰ পৰা ৫,০০০ টকা উপাৰ্জন কৰিছিল। ২০২০ৰ এপ্ৰিলত যেতিয়া তেওঁ উভতি আহিবলগা হ’ল, সেই সময়ত প্ৰায় ৫ মাহ কাম কৰি ৪০,০০০ টকা সঞ্চয় কৰিছিল।

তেওঁ নিজৰ গাঁৱত এবছৰ কাম কৰিলেও সিমানখিনি সঞ্চয় কৰিব নোৱাৰিলেহেঁতেন বুলি কয়।

তেওঁলোকে লকডাউন শেষ হ’ব বুলি ভাবি অতি ধৈৰ্য্যৰে ২১ দিন অপেক্ষা কৰিলে আৰু লগতে যাতায়ত ব্যৱস্থাও আৰম্ভ হ’ব বুলি ভাবিছিল। বৰং লকডাউনৰ সময়সীয়া বৃদ্ধি কৰা হ’ল।

কপাহ কাৰখানাৰ মালিকে শ্ৰমিকসকলক ৰেচন আৰু আন সুবিধাৰ ব্যৱস্থা কৰি দিছিল, কিন্তু কাম বন্ধ ৰাখিবলগা হৈছিল। “লকডাউনৰ সময়ত আমি এখন বেলেগ দেশত আছিলো,” কোৰেতিয়ে কয়। “আমি থকা ঘৰবোৰত বিভিন্ন ধৰণৰ খেলি-মেলি হৈছিল। আমাৰ ভাল-বেয়াক লৈ সকলো উদ্বিগ্ন হৈ পৰিছিলো। ইফালে ক’ভিড-১৯ৰ ভয় আছিলেই, আমাক অনিশ্চয়তাই গ্ৰাস কৰিছিল। আমি ইয়াতে থাকিম নে এই ঠাই এৰি ঘৰলৈ যাম - সেই লৈ আমি চিন্তাত পৰিছিলো। মোৰ উদ্বিগ্ন পত্নীয়ে মোক ঘৰলৈ উভতি আহিবলৈ ক’লে।” নিজৰ সিদ্ধান্ত নিজে ল’ব লাগিব, কাৰখানাৰ চৌহদত তেওঁলোক থকা আবাসত তেওঁলোকৰ মুৰৰ ওপৰেৰে যেন এজাক বলীয়া বতাহ ববলৈ ধৰিলে।

“আমি সম্ভৱতঃ ২০ এপ্ৰিলত যাত্ৰা কৰিলো,” কোৰেতিয়ে নিজে নিৰ্মাণ কৰা মাটিৰ সুন্দৰ ঘৰটোত বহি এইদৰে কয়।

উত্তৰ-দক্ষিণ ৰেলপথৰ নাগপুৰ-হায়দৰাবাদ শাখাৰে তেওঁলোকে প্ৰথমতে উত্তৰফালে আগবাঢ়িল। মহাৰাষ্ট্ৰত প্ৰৱেশ কৰি তেওঁলোকে চন্দ্ৰপুৰ জিলা আহি পালে, তাৰ পিছত নিজৰ গাওঁ গোন্দিয়ালৈ অহাৰ কাৰণে নতুন ব্ৰডগজ ৰেল পথেৰে পূৱফালে ঘূৰিল, গভীৰ অৰণ্যৰ মাজেৰে খোজ কাঢ়িবলৈ ধৰিলে।

আহি থাকোতে তেওঁলোকে ৱাৰ্দ্ধা আৰু বহুত সৰু নদী পাৰ হ’বলগীয়া হ’ল। কোৰেতিয়ে কয় তেওঁলোকে যি ঠাইৰ পৰা আৰম্ভ কৰিছিল, তাৰপৰা নিজৰ গাঁৱলৈ বহুদূৰ বাট।

তেওঁলোকে একেটা সময়ত একেলগে খোজ কাঢ়িছিল।

ঝাঁসীনগৰ গাওঁ পঞ্চায়তৰ নথি-পত্ৰত দেখা যায় যে ১৭ জন লোকৰ এটা দল দুভাগত আহি গাওঁ পাইছে। প্ৰথম গোটটো ২৮ এপ্ৰিলত আহি পালে, আনটো ১২ জনৰ পৰা পৃথক হৈ যোৱা ৫ জন কেইদিনমান পলমকৈ ১ মে’ত আহি গাওঁ পালে। অতিমাত্ৰা ক্লান্ত হোৱা বাবে তেওঁলোক মাজপথতে ৰৈ দিলে।

কোৰেতি আৰু তেওঁলোকৰ দুজন বন্ধু ৩ মে’ত আহি পালে, তেওঁলোকৰ ভৰিত জোলা ফুটিছিল আৰু উখহি গৈছিল, স্বাস্থ্যৰো অৱনতি ঘটিছিল।

তেওঁলোক ঝাঁসীনগৰত উপস্থিত হোৱাৰ সময়ত জোতা-চেন্দেল ফালি-চিৰি উৱলি গ’ল। বহুত আগতে তেওঁলোকৰ মোবাইল ফোন বন্ধ হৈ গৈছিল: ক’বলৈ গ’লে পৰিয়াল বা বন্ধু-বান্ধৱৰ সৈতে সংযোগ বিচ্ছিন্ন হৈ পৰিল। গোটেই পথটোত তেওঁলোকে মানৱতাৰ ভাল আৰু বেয়া দুয়োটা দিশ দেখিছে। তেওঁলোক ৰেল বিভাগৰ বিষয়াক লগ পাইছে, যাত্ৰাপথত বহুতো গাওঁবাসীক লগ পাইছে, সেইবিলাক মানুহে তেওঁলোকলৈ আহাৰ, পানী আৰু আশ্ৰয় আগবঢ়াইছিল। আনহাতে এনে কিছুমান মানুহো ল পোৱা হৈছিল, যিসকলে তেওঁলোকক গাঁৱত প্ৰৱেশ কৰাত বাধা দিছিল। সমগ্ৰ যাত্ৰাপথৰ অধিকাংশ বহুতেই খালি ভৰিৰে খোজ কাঢ়িছিল, জোতা-চেন্দেল ক্ষয় গৈছিল। কাৰণ সেয়া আছিল বৰ্ষাকাল, বেছিভাগ সময়ত তেওঁলোকে সূৰ্য্যাস্তৰ সময়ত খোজকাঢ়িলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু দিনটোৰ বেছি গৰম পৰা সময়খিনি জিৰণি লয়।

এতিয়া কোৰেতিয়ে ভাবে যে তেওঁ আৰু তেওঁৰ লগৰ শ্ৰমিকসকলে যদি ৪ ঘণ্টাৰ পৰিৱৰ্তে ২ দিনৰ আগতেও যদি লকডাউনৰ জাননী পালেহঁতেন, যিমানখিনি কষ্ট পাইছে, সিমানখিনি নাপালেহেঁতেন।

“আমি যদি দুদিনৰ সময় পালোহেঁতেন, তেতিয়াও অতি শান্তিৰে আৰু নিৰাপদে ঘৰলৈ আহিব পাৰিলোহেঁতেন,” তেওঁ কয়।

২০২০ৰ ২৪ মাৰ্চৰ মাজনিশা পোহৰ হ’বলৈ ৪ ঘণ্টা বাকী থকাৰ আগতে প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে এক জাননীযোগে সমগ্ৰ দেশত লকডাউন বলবৎ কৰাৰ কথা ঘোষণা কৰিছিল। মহামাৰী ক’ৰনা ভাইৰাছ বিয়পি পৰাৰ সম্ভানা ৰোধ কৰিবলৈ নিৰাপত্তাৰ পদক্ষেপ হিচাপে তৎকালীন জাননী আৰু আকস্মিকভাৱে কৰা ঘোষণাই মানুহৰ মাজত আতংক আৰু বিভ্ৰান্তিৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত থকা নিজৰ গাঁৱলৈ ঘূৰি আহিবলৈ লাখ লাখ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকে হেতা-ওপৰা লগায় এক বিপদসংকূল যাত্ৰাত ভৰি থ’লে - অগণন মানুহে পদযাত্ৰা কৰিছিল, শ শ লোকে বিপজ্জনক যাত্ৰাপথত বিনা পইচাই যান-বাহনত উঠিল, কিছুমানে চাইকেলেৰে যাত্ৰা কৰিলে অথবা কিছুমানে ট্ৰাকত উঠিল আৰু যেয়ে যি যান-বাহন পালে তাতে উঠি ঘৰমুৱা হ’ল - কিয়নো নিয়মীয়া ৰাজহুৱা পৰিবহন ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণ স্তব্ধ হৈ পৰিছিল।

বাকীথকা সকলে মহমাৰীৰ প্ৰশমন ঘটা পৰ্য্যন্ত ঘৰতে অপেক্ষা কৰিলে।

অচিন পথত যাত্ৰা কৰা লাখ লাখ শ্ৰমিকৰ বাবে ই আছিল এক দুঃস্বপ্ন। সামাজিক মাধ্যমত বহু মৰ্মন্তুদ ঘটনা প্ৰকাশ পাইছিল আৰু বহুতো সাংবাদিকে সম্ভৱতঃ তেওঁলোকৰ সাংবাদিক জীৱনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে পদযাত্ৰী শ্ৰমিকসকলৰ ওচৰ পাইছিল, প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলৰ এই সংগ্ৰামী যাত্ৰাৰ হুবহু ছবি ধৰি ৰাখিবলৈ তেওঁলোকো ৰাজপথত নামিছিল। এই পৰিস্থিতিয়ে সৃষ্টি কৰা সংকট বহুতো ধাৰাভাষ্যকাৰে প্ৰতি-প্ৰব্ৰজনৰূপে আখ্যা দিলে। সকলোৱে একমখে স্বীকাৰ কৰিলে যে ১৯৪৭ৰ ৰক্তাক্ত বিভাজনৰ সময়ত দেশে প্ৰত্যক্ষ কৰা প্ৰব্ৰজনতকৈ এই প্ৰব্ৰজন বিশাল।

লকডাউন ঘোষণা কৰাৰ সময়ত সমগ্ৰ দেশত প্ৰায় ৫০০ লোক ক’ৰনা ভাইৰাছত আক্ৰান্ত হৈছিল। কিছুমানে জিলা অথবা মহকুমাত এজনো লোক মহামাৰীত সংক্ৰমিত হোৱা নাছিল। আনকি ক’ভিড-১৯ৰ পৰীক্ষা তেতিয়াও আৰম্ভ হোৱা নাছিল, সেই সময়ত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ক’ৰনা ভাইৰাছৰ বিধি-বিধান প্ৰণয়ন কৰিবলৈ বাকী আছিল আৰু পৰীক্ষা কৰা সঁজুলি সংগ্ৰহ কৰিবলৈ নিবিদা দাখিল কৰা আৰু ঠিকা দিয়াৰ কাম হৈ উঠা নাছিল।

এপ্ৰিলৰ শেষত ক’ভিড-১৯ত আক্ৰান্ত লোকৰ সংখ্যা কেইবাহাজাৰ হ’ল আৰু জুনমাহৰ শেষলৈ আক্ৰান্ত লোকৰ সংখ্যাই লাখৰ ঘৰ স্পৰ্শ কৰিলে। স্বাস্থ্যব্যৱস্থা ভাঙি পৰিল। চলিত সপ্তাহটোৰ শেষত ভাৰতে কমেও ১.১ কোটি ক’ভিড-১৯ ৰোগী পালে আৰু ১,৫০,০০০ জনৰ মৃত্যু হ’ল। অৰ্থনীতি সংকুচিত হৈ পৰিল, দৰিদ্ৰলোকলৈ ই যেন এক প্ৰচণ্ড আঘাত, ভৰিৰ তলত মাটি নথকা প্ৰব্ৰজনকাৰীসকল, যিসকল মহামাৰীৰ আগতে বা মহামাৰীৰ সময়ছোৱাত আটাইতকৈ বিপদগ্ৰস্ত আছিল।

প্ৰথমদিনা বিয়লি ৪ বজাত কাগজনগৰৰ পৰা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰি গোটেই নিশা খোজকঢ়া নিশাবোৰৰ কথা কোৰেতিয়ে স্মৰণ কৰিলে। তেওঁলোকৰ লগত থকা টোপোলাত আছিল মাত্ৰ এজোৰ কাপোৰ, কেই কিলোগ্ৰামমান চাউল-দাইল, নিমখ, চেনী, মচলা, বিস্কুটৰ কেইটামান পেকেট, কেইটামান বাচন-বৰ্তন আৰু পানীৰ বটল।

সকলোবোৰ কথা তেওঁৰ মনত নাই - সময়, তাৰিখ বা স্থানৰ নাম। কেৱল মনত আছে ক্লান্তিভৰা যাত্ৰাৰ কথা।

যাত্ৰাপথত খোজকাঢ়ি থাকোতে তেওঁলোক তিনিজনে খুব কম কথা পাতিছিল। কেতিয়াবা কোৰেতিয়ে আগত খোজ কাঢ়িছিল, আন দুজন পিছত আছিল। লগত অনা বস্তুবিলাক কেতিয়াবা পিঠিত নতুনবা মুৰত লৈছিল। তেওঁলোকে য’তে কুঁৱা বা দমকল দেখে, তাতে তেওঁলোকে বটলত পানী ভাৰই লয় যাতে যথেষ্ট পৰিমাণে পানী খাব পাৰে।

ৰেলপথত থকা এটা আশ্ৰয়স্থলত তেওংলোক প্ৰথমবাৰৰ বাবে ৰ’ল। প্ৰথম নিশাত তেওঁলোকে পাঁচ ঘণ্টা খোজ কাঢ়িছিল, আহাৰ প্ৰস্তুত কৰি খাই উঠি ঘাঁহ গজি থকা মাটিত শুই দিছিল।

ধলফাট দিয়াৰ সময়তে তেওঁলোকে খোজ কাঢ়িবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল আৰু সুৰ্য্যৰ তাপ জুইৰ আঙঠাৰ দৰে উত্তপ্ত নোহোৱা পৰ্য্যন্ত খোজকাঢ়ি থাকিছিল। আহি থকা পথৰ কাষৰ পথাৰত গছৰ তলত তেওঁলোকে আশ্ৰয় লৈছিল। সন্ধিয়া হোৱাৰ লগে লগে তেওঁলোকে খোজ কাঢ়িবলৈ আৰম্ভ কৰে, নিজে বনোৱা দাইল-ভাত খাই লয়। কেইঘণ্টামান শোৱে আৰু আকৌ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে কাহিলী পুৱাতে। ভৰ দুপৰীয়া সূৰ্য্যৰ পোহৰ উলম্বভাৱে মূৰত নপৰা পৰ্য্যন্ত তেওঁলোকে খোজ কাঢ়ে। তৃতীয়দিনা মহাৰাষ্ট্ৰ সীমান্তৰ মাকোৰি নামৰ ঠাইখনলৈ আহি পালে।

কোৰেতিয়ে কয়, দুই-তিনিদিন যাত্ৰা কৰাৰ পিছত তেওঁলোকৰ মনবিলাক উৰুঙা হৈ পৰিল, একো ভাবি নোপোৱা হ’ল।

“আমি কেৱল ৰেলপথৰ কাষে কাষে খোজকাঢ়ি থাকিলো। গাওঁ, চুবুৰী, ৰেলষ্টেচন, নদী আৰু অৰণ্য এৰি থৈ আহিলো,” হমৰাজ ভয়াৰে কয়। ঝাঁসীনগৰলৈ অহা প্ৰথম ১৭ জনীয়া দলটোক নেতৃত্ব দিয়া তেওঁ এজন প্ৰান্তীয় কৃষক।

এই শ্ৰমিকসকল ১৮ৰ পৰা ৪৫ বছৰ বয়সৰ ভিতৰৰ। তেওঁলোকে খোজ কাঢ়িব পাৰিছিল, কিন্তু গ্ৰীষ্মৰ উত্তাপে তেঁওলোকক দহিছিল।

সৰু সৰু মাইলৰ খুঁটিত বৃহৎ সফলতা যেন লাগে, মাৰাঠী ভাষাত নামফলক দেখাৰ পিছৰে পৰা তেওঁলোক সুখী হ’ল আৰু সকাহ পালে - তেওঁলোকে মহাৰাষ্ট্ৰত আছে, সেয়া বুজিলে।

“আমি ভাবিলো এতিয়া একো অসুবিধা নহ’ব,” হমৰাজে কয়। কোৰেতি আৰু তেওঁৰ লগৰ দুজনো একে পথেৰেই আহিছিল, সেই পথেৰেই কেইদিনমান আগতে হমৰাজহঁতো আহিছিল, একে ঠাইতে তেওঁলোকেও জিৰণি লৈছিল।

“মহাৰাষ্ট্ৰৰ সীমান্তৰ বিহিৰগাওঁ নামৰ ঠাইত আমি ৰ’লো, পিছদিনা মানিকগড়ত ৰ’লো - চন্দ্ৰপুৰ জিলাৰ এই ঠাইখন কেইবাটাও চিমেণ্ট কাৰখানাৰ বাবে জনাজাত,” কোৰেতিয়ে কয়।

পদযাত্ৰা কৰা নিশাবোৰত চন্দ্ৰ আৰু তৰাবোৰেই তেওঁলোকৰ সাৰথি আছিল।

চন্দ্ৰপুৰ জিলাৰ বল্লৰপুৰ ৰেল ষ্টেছনত তেওঁলোকে গা ধুলে, গোটেই দিনটো শুলে আৰু এসাজ চমৎকাৰ আহাৰ খালে। ৰেল কৰ্তৃপক্ষ আৰু স্থানীয় লোকসকলে প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ বাবে আহাৰৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। শ শ প্ৰব্ৰজনকাৰী সেই ঠাইত উপস্থিত হৈছিল।

কোৰেতিয়ে কয়, “এনেকুৱা লাগিছিল যেন সমগ্ৰ দেশেই খোজ কাঢ়িছিল। আমি অকলে নহয়।” অৱশ হৈ পৰা, ভাগৰুৱা, অসহায় মহিলা আৰু শিশুক দেখি গভীৰ বেদনা আৰু অনুকম্পাত বুকু কঁপি উঠিছিল। “মই সুখী যে বেদান্তি আৰু পত্নী শামশলা নিৰাপদে ঘৰতে আছিল,” সিহঁতৰফালে চাই তেওঁ কয়।

ইয়াৰ পিছত তেওঁলোক ৰ’ল চন্দ্ৰপুৰ চহৰত। তাত তেওঁলোকে ৰেলৰ দলঙৰ তলত জিৰণি ল’লে আৰু তাৰ পাছত ৰেলপথৰ কাষেৰে খোজ কাঢ়িবলৈ ধৰিলে। এই পথটো গোন্দিয়ালৈ গৈছে। ব্যাঘ্ৰ বনাঞ্চলৰ মাজত থকা মফছলীয়া ষ্টেছন কেলঝাৰ তেওঁলোকে পাৰ হৈ আহিল, ইযাৰ পিছত চন্দ্ৰপুৰ জিলাৰেই মুললৈ তেওঁলোক আহি পালে। “কেলঝাৰ আৰু মুলৰ মাজত আমি নাহৰফুটুকী বাঘ এটা দেখিলো। আমি এটা জলাশয়ৰ কাষত বহিছিলো, আৰু মাজনিশা সি পানী খাবলৈ আহিছিল,” কোৰেতিয়ে ক’ল। কোৰেতিয়ে কথা কৈ থাকোতে শামকালাই চকুৰ পলক নজপোৱাকৈ পিছফালৰ পৰা চাই থাকিল। স্বামীক জীৱন্তে নিৰাপদে ঘৰলৈ লৈ অহাৰ বাবে মুখৰ ভিতৰত বিৰবিৰাই ভগৱানক কৃতজ্ঞতা যাঁচিলে। “নাহৰফুুটুকীটো দৌৰি গভীৰ অৰণ্যৰ ফালে গুছি গ’ল,” তেওঁ কয়। ভীতিগ্ৰস্ত হৈ তেওঁলোকে খৰকৈ খোজ কাঢ়িব ধৰিলে।

কেলঝাৰ পাৰ হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকে ৰেলপথ এৰি গাড়ী চলা পথেৰে খোজকাঢ়িব ধৰিলে।

চন্দ্ৰপুৰ জিলাৰ সদৰ নগৰ ব্ৰহ্মপুৰি আহি পাওতে তেওঁলোকৰ লগত বয়স্ক হডিকাৰ ভাগৰি পৰিছিল। ইয়াৰ পৰা তেওঁলোকে গড়চিৰলিৰ ৱাড়ছালি যাত্ৰা কৰিব আৰু তাৰপিছত চমু বক্ৰপথেৰে ঝাশিননগৰলৈ যাত্ৰা কৰিব। ছেপ্টেম্বৰ মাহত আমি যেতিয়া গৈছিলো, সেই সময়ত হডিকাৰ গাঁৱত নাছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত আমি নিয়মীয়াকৈ এই দলটোৰ লগত যোগাযোগ ৰাখিছিলো।

“আমি মুলত উপস্থিত হোৱাৰ পিছত স্থানীয় মানুহে আমাৰ নিচিনা মানুহৰ বাবে আশ্ৰয় শিবিৰত ব্যৱস্থা কৰি থোৱা সুন্দৰ আহাৰ খাবলৈ আৰম্ভ কৰিলো।” অৱশেষত ১৪ দিনৰ দিনা যেতিয়া ৩ মে’ত তেওঁলোক আহি ঝাশিননগৰত উপস্থিত হ’ল আৰু স্থআনীয় লোকে আদৰণি জনালে, এয়া এক সাংঘাতিক সফলতা যেন লাগিছিল।

তেওঁলোকৰ উখহি পৰা ভৰিবোৰ ভাল হ’বলৈ কেইবাদিনৰ প্ৰয়োজন হৈছিল।

কোৰেতিৰ পত্নী শামকালাই কয়, “এই মানুহবিলাক আহি নোপোৱালৈকে আমি ভীষণ মানসিক অস্থিৰতাৰ মাজত আছিলো। আমি মহিলাসকলে প্ৰতি মুহূৰ্তত ইজনীয়ে সিজনীৰ লগত কথা পাতো আৰু তেওঁলোক বন্ধুবিলাকক ফোন কৰি কিবা খবৰ পাইছে নেকি জানিবলৈ চেষ্টা কৰো।”

সেই মুহূৰ্তৰ কথা মনত পেলাই কোৰেতিয়ে কয়, “বেদান্তিক দেখাৰ পিছত মোৰ চকুলো নিগৰিছিল, তাইক আৰু মোৰ পত্নীক দূৰৰ পৰা দেখিছিলো আৰু ঘৰলৈ যাবলৈ কৈছিলো।” কোৰেতিহঁতে আন মানুহৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিব নোৱাৰে। উভতি অহাসকলো প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক বাধ্যতামূলকভাৱে ১৪ দিন পৃথকে থকাৰ বাবে দুখন বিদ্যালয়, একন ডাঙৰ খেলপথাৰ আৰু সকলো গাওঁ পঞ্চায়তৰ ঘৰ মুকলি কৰি ৰখা হৈছিল। কিছুমানৰ ক্ষেত্ৰত ৭-১০ দিনলৈ এই পৃথকে থকাৰ সময় হ্ৰাস কৰা হৈছিল - অৱশ্যে চৰকাৰৰ নিৰ্দেশনাৰ লগত সংগতি ৰক্ষা কৰি - সম্ভৱতঃ কিছুমান উভতি অহা লোকৰ যাত্ৰাপথত আন মানুহৰ সংস্পৰ্শলৈ অহা নাছিল।

গাঁৱৰ যিখন বিদ্যালয়ত তেওঁ এসপ্তাহ আছিল, সেই নিশা কোৰতিয়ে ভালকৈ শুলে আৰু কেইবাসপ্তাহৰ পাছত শান্তিত নিশা কটালে। এয়া স্বগৃহলৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন।

বৰ্তমান ২,২০০ জনসংখ্যা (২০১১ৰ জনগণনা মতে, তেতিয়াৰ জনসংখ্যা আছিল ১,৯২৮ জন)ৰ সৈতে পূৰ্বৰ তাম্ভোৰা আৰু এতিয়া ঝাশিনগৰ ৰূপে জনাজাত ই এখন বহ গাওঁ। ১৯৭০ চনত ইতিৱাদহ জলসিঞ্চন প্ৰকল্পই গ্ৰাস কৰাৰ পিছত এই স্থআনত গাওঁখন নতুনকৈ স্থাপন কৰা হ’ল। পাঁচ দশকৰ পিছত নতুন প্ৰজন্ম ইয়াত অভ্যস্ত হৈ পৰিছে, কিন্তু পুৰণি বাসিন্দাসকলে বলপূৰ্বক গাওঁ স্থানান্তৰৰ পিছত পুনৰ সংস্থাপন আৰু পুনৰবাসনৰ পৰা সৃষ্টি সষ্টি হোৱা হোৱা সমস্যাৰ লগত এতিয়াও যুঁজি আছে।

গোন্দিয়া জিলাৰ অৰ্জুনী মোৰাগাওঁ তহচিলত থকা নৱেগাওঁ অভয়াৰণ্যই আগুৰি থকা বনাঞ্চলত আবদ্ধ হৈ পৰা ঝাশিনগৰ গাঁৱৰ বাসিন্দাসকলে গ্ৰীষ্মকালত খোৱা পানীৰ নাটনিৰ সমস্যাত ভূগিব লাগে। কৃষকসকলে উত্তোলন, জলসিঞ্চন প্ৰকল্প এটাৰ নিৰ্মাণৰ কাম সম্পূৰ্ণ হোৱালৈ অপেক্ষা কৰিছে। গাওঁবাসীয়ে ধান, দাইল আৰু আন কিছুমান মাহজাতীয় খাদ্যশস্যৰ খেতি কৰে।

ঝাশিনগৰৰ ২৫০ৰ পৰা ৩০০ মান পুৰুষ-মহিলাই কাম বিচাৰি প্ৰতি বছৰে দূৰৰ ঠাইলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে। সাধাৰণতে শ্ৰমিকসকল যোৱা কমেও দুই ডজন ভিন্ন স্থানৰ পৰা গাঁৱলৈ উভতি অহাসকলৰ গ্ৰামীণ ক’ভিড পৰিচালনা সমিতিয়ে এখন তালিকা প্ৰস্তুত কৰিছে - এপ্ৰিলত উভতি অহা এইসকল গোৱা, চেন্নাই তথা হায়দৰাবাদ, কোলহাপুৰ আদিৰ উপৰি আন ভিন্ন সাতখন ৰাজ্যলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিল। খেতিপথাৰ, কাৰখানা, কাৰ্য্যালয়, বাট-পথ আৰু ঘৰত কাম কৰাৰ বাবে আন ঠাইলৈ যায়।

মাত্ৰ এবিধ শস্যৰ খেতি কৰা আৰু শিল্প উদ্যোগ নথকাৰ বাবে ভান্দাৰা আৰু গোন্দিয়াৰ নিচিনা জিলাৰ লোকসকলে প্ৰব্ৰজন কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বৰ্ষাকালীন শস্য়ৰ বতৰ শেষ হোৱাৰ পাছত ভূিহীন আৰু ক্ষুদ্ৰ কৃষক- যাৰ সংখ্যা সকলোতকৈ বেছি, তেওঁলোকে নিজৰ ঠাইত জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিবলৈ বছৰৰ আধাখিনি সময় কম সুযোগ পায়।

প্ৰতিবেশী ধাৱে-পাওনি গাঁৱৰ বৃহ ভূ-স্বামী তথা বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষক ৪৪ বৰ্ষীয় ভীমসেন ডোংগাৰৱাৰে কয়, “এই অঞ্চলৰ পৰা সৰ্বাধিক সংখ্যক লোকে প্ৰব্ৰজন কৰে। প্ৰব্ৰজনৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছে (মহামাৰী অহাৰ কেইবাবছৰৰ আগৰ পৰা)।” প্ৰব্ৰজন কৰা সকলক অধিকাংশ ভূমিহীন, ক্ষুদ্ৰ আৰু উপান্ত কৃষক - সংস্থাপনৰ অভাৱত তেওঁলোকে প্ৰব্ৰজন কৰে। বাহিৰত আপেক্ষিকভাৱে নিজৰ ঠাইতকৈ ভাল মজুৰী লাভ কৰে।

উল্লেখযোগ্য যে সৌভাগ্যৱশতঃ দূৰ বা ওচৰত প্ৰব্ৰজন কৰা সকলো লোক ঘৰলৈ উভতি আহিছে। মহামাৰীৰ সমগ্ৰ কালছোৱাত এজনো ক’ভিড-১৯ সংক্ৰামক অবিহনে ঝাশিনগৰবাসীয়ে নৱবৰ্ষত প্ৰৱেশ কৰিছে।

“যোৱা এপ্ৰিলৰ পৰা প্ৰতিটো দিন জুইৰ লগত খেলিবলগীয়া হৈছে,” গ্ৰামীণ ক’বিড সমন্বয় সমিতিৰ সদস্য বিকি আৰোৰাই কয়। প্ৰাক্তন গ্ৰাম প্ৰধানৰ পুত্ৰ আৰু সক্ৰিয় সামাজিক তথা ৰাজনৈতিক কৰ্মী আৰোৰাই আমাক জনায় যে লকডাউনৰ সময়ত উভতি অহা শ্ৰমিকসকলে থাকিবলগীয়া বাধ্যতামূলক পৃথক আবাসৰ বাবে গাওঁবাসীয়ে বৰঙনি সংগ্ৰহ কৰিছে।

“কোনো বাহিৰা মাুহৰ বিনা অনুমতিত প্ৰৱেশ নিষিদ্ধ আমি নিশ্চিত কৰিছো। উভতি অহাসকলৰ থকাৰ ব্যৱস্থা আৰু স্বাস্থ্য তথা ক’ভিড পৰীক্ষাকে ধৰি প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলৰ বাবে খাদ্য তথা আন প্ৰয়োজনীয় ব্যৱস্থা গাওঁবাসীয়ে কৰিছে। চৰকাৰৰ পৰা এটা টকাও অহা নাই,” আৰোৰাই কয়।

সংগ্ৰহ কৰা বৰঙনিৰ পুঁজিৰে গাওঁবাসীয়ে ছেনিটাইজাৰ, চাবোন, টেবুল ফেন, বিচনাৰ কাপোৰ-কানি আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰি উভতি আহি পৃথকে পৃথকে থকা সকলক যোগান ধৰিছে।

ঝাশিনগৰলৈ ছেপ্টেম্বৰত আমি কৰা সাক্ষাতৰ সময়ত গোৱাৰ পৰা উভতি অহা চাৰিজনীয়া প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকক গাওঁ পঞ্চায়ত পুথিভঁৰালৰ কাষতে শাৰী পাতি থকা দেখা গ’ল।

“তিনিদিন আগত আমি আহিছো,” তেওঁলোকৰ মাজৰ এজনে উত্তৰ দিলে। “আমাৰ টেষ্ট কৰোৱালৈ ৰৈ আছো।”

কোনে এই পৰীক্ষা কৰিব, আমি সুধিলো।

“গোন্দিয়া স্বাস্থ্য বিভাগক জনোৱা হৈছে,” আৰোৰাই আমাক জনায়। “গাঁৱৰ মানুহে তেওঁলোকক নিকটৱৰ্তী চিকিৎসালয়লৈ লৈ যাব, নাইবা স্বাস্থ্য বিভাগে ক’ভিড পৰীক্ষাৰ বাবে এটা দল পঠিয়াব। তাৰপিছত পৰীক্ষাৰ ফলাফলৰ ভিত্তিত তেওঁলোকে ঘৰলৈ যাব পাৰে।” তেওঁলোক চাৰিওজনে মাডগাঁৱৰ ষ্টীল ৰলিং ফেক্টৰি এটাত কাম কৰে আৰু এটা বছৰৰ পিছত পোৱা ছুটীত ঘৰলৈ আহিছে। লকডাউনত তেওঁলোকে ফেক্টৰিৰ চৌহদতে শুইছিল আৰু কাম কৰিছিল।

বৰ্তমান ঝাশিনগৰত কামৰ অভাৱ ঘটিছে। পঞ্চায়তৰ মিটিং সদায়ে বহে। কাগজনগৰৰ পৰা কোৰেতিৰ লগতে আন প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক উভতি অহাৰ পিছত কেৱল মুষ্টিমেয় সংখ্যক শ্ৰমিকেহে গাঁৱৰ পৰা বাহিৰলৈ ওলাইছে, লক্ষ্মণ ছাহাৰে কয়।

“আমি কাম উলিওৱাৰ চেষ্টা কৰি আছো,” ঝাশিনগৰ গাওঁ পঞ্চায়তৰ গ্ৰাম সেৱক ৫১ বৰ্ষীয় সিদ্ধাৰ্থ খাড়চেয়ে কয়। “ভাগ্যে এইবছৰ বৰষুণ ভাল পৰিছিল আৰু শস্যৰ উৎপাদন ভাল হৈছিল। (যদিওবা এবিধ পতংগই বহুতৰে খাৰিফ শস্য তহিলং কৰিছিল)। কিন্তু গাওঁ পঞ্চায়তে শ্ৰমিকক কাম দিয়াৰ প্ৰয়োজন আছে যাতে কিছু সংখ্যক প্ৰব্ৰজনকাৰী যদি থাকি যায়, তেওঁলোকক নিয়োগ কৰিবপৰা যায়।”

ছাহাৰে আৰু কোৰেতিৰ লগতে কেইগৰাকীমান গঞাই মিলিজুলি আন কামত হাত দিছে। তেওঁলোকে ১০ একৰ মাটি গোটাই তাত ৰবি শস্য সিঁচিছে। সেই কামে কিছু সহায় কৰিছে যদিও গাওঁখনত যিমানখিনি কামৰ প্ৰয়োজন, সিমানখিনি নাই। কিন্তু ২০২১ৰ শীত পৰাৰ আগলৈকে কোনোৱে গাওঁখনৰ পৰা ওলাই যে যাব পাৰিব, তাৰ নিশ্চয়তা নাই।

“এইবছৰ ওলাই নাযাও, লাগিলে ইয়াত পেটত গামোচা বান্ধি থাকিবলগীয়াই নহওঁক কিয়,” কোৰেতিয়ে কয়। মহামাৰীৰ ক’লা ডাঁৱৰ এতিয়াও আঁতৰি নোযোৱাৰ শংকা মনত লৈ থকা ঝাশিনগৰৰ প্ৰতিজন প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকৰে এয়া মনৰ ভাৱ। তেওঁলোকৰ বহুতেই ২০২০ৰ অক্টোবৰলৈ গাঁৱত এনেদৰে সোমাই নাথাকিলহেঁতেন।

“এইবছৰো কোনো নাযায়,” ছাহাৰে চকীখনত পিছফালে হাউলি দি সঁহানুভূতিভৰা কণ্ঠেৰে কয়। “আমি সাচতীয়া ধনেৰে চলিম আৰু স্থানীয় পাম আদিত কাম কৰিম।” যোৱাবছৰৰ দুৰ্বিসহ স্মৃতিৰ দিনবোৰ স্মৃতিৰ পটত এতিয়াও সতেজ। “মিলৰ মালিকে মোক মানুহখিনিক ঘূৰাই নিবলৈ কৈ আছে, কিন্তু আমি নাযাও।”

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান