వృద్ధుల సంరక్షణ కోసం ఊరు ఊరంతా కదిలి రావాలి

దూలేశ్వరి సోరెన్ రేషన్ కార్డు మీద ఆమె పుట్టిన తేదీ 1963, జనవరి 1 అని వుంది. కానీ బక్కచిక్కి, ముసలిదైపోయిన ఈ సంతాల్ ఆదివాసీ నిజానికి అంతకంటే దశాబ్దాలు పెద్దదిగా కనిపిస్తున్నారు. “ఆమెకు దాదాపు 100 ఏళ్ళు వుంటాయి,” అంటుంది ఆమె మునిమనవరాలు ప్రమీల కిస్కు. ప్రమీలకు సుమారు 16 ఏళ్ళుంటాయి.

తొంభైయిలలో వున్న ఆ వృద్ధురాలి ఇంటి ముందు మేమంతా కూర్చొని ఉన్నాం. పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని శాంతినికేతన్ పరిసరాల్లోని బాగాన్ పారాలో ఆమె ఇల్లు ఉంది. అక్కడి సందుల గొందుల వీధుల్లో వీధి కుక్కలూ, పెంపుడు కోళ్ళూ తిరిగే చోటు కోసం ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడుతున్నాయి. కుక్కలు బద్దకంగా పొర్లాడుతుంటే, కోళ్ళు మాత్రం నేలను పొడుస్తూ హడావుడిగా వున్నాయి. “శాంతి నికేతన్... ఆమార్ నాతనిర్ నామ్ [శాంతినికేతన్... అది మా మనవరాలి పేరు],” దూలేశ్వరి గొంతు వణుకుతోంది. పొట్టిగా కత్తిరించిన నెరిసిన జుట్టులోకి వేళ్ళు జొనుపుతూ చిరునవ్వులు చిందించారామె.

“ఉకూన్ హొయెచ్ఛిలో [నాకు పేలు ఉండేవి] చెప్పారామె. “నా దగ్గర కూర్చొని వాటిని ఏరటానికి ఎవరికి తీరుతుంది? అందుకే నా జుట్టును గొరిగించింది,” ఇంకా నవ్వుతూనే తన పక్కన కూర్చొని ఉన్న ప్రమీల వైపు చూపించారు దూలేశ్వరి. “ఆమె [ప్రమీల] నాకు రోజూ ఒక కప్పు టీ ఇస్తుంది. నా గోళ్ళు కత్తిరిస్తుంది,” మురిపంగా చెప్పారు దూలేశ్వరి.

దూలేశ్వరి మర్చిపోతున్న జ్ఞాపకాలను గుర్తు చేస్తూ, అవసరం అయినపుడు మెల్లిగా సరి చేయటంలో 11వ తరగతి చదువుతున్న ప్రమీల చురుగ్గా వుంది. దూలేశ్వరి ప్రమీలతోనూ, మునిమనవడి భార్య జబాతోనూ కలిసి వుంటున్నారు. పసిబిడ్డ తల్లి అయిన జబా, తన పసిబిడ్డను చూసుకుంటూనే ప్రమీలతో కలిసి దూలేశ్వరి బాగోగులు చూసుకుంటారు.

ప్రమీల చెప్పినదాన్ని బట్టి దూలేశ్వరి, ఆమె భర్త ఒక బియ్యం మిల్లులో పని చేసేవారు. ఎవరో తన గతం గురించి చెబుతూ వుంటే వింటూ కూర్చున్న దూలేశ్వరి, “మేం బోల్‌పూర్‌లో ఉండేవాళ్ళం,” మధ్యలో కలగచేసుకొని చెప్పారు. వరి పంట, పడిన శ్రమల గురించి శకలాలు శకలాలుగా మిగతా జీవితం ఆమెకు గుర్తుకు వస్తోంది. “వాళ్ళు మాకు కూలి ఇచ్చారు,” చెప్పారు దూలేశ్వరి. కానీ ఎంత ఇచ్చారో, తరవాతి సంవత్సరాలలో పెంచారో లేదో కూడా ఆమె గుర్తుకు తెచ్చుకోలేకపోయారు.

స్నానం చేయటం, ఒకటికీ రెండుకూ పొలాల్లోకి వెళ్ళటం లాంటి తన దినచర్యల కోసం దూలేశ్వరి ఇప్పుడు తన సంరక్షకుల మీద తప్పనిసరిగా ఆధారపడాల్సివస్తోంది. అక్కడికి 300 మీటర్ల దూరాన వున్న వీధి పంపు కింద స్నానం చేస్తారామె. ఎవరి మీద ఆధారపడకుండా స్నానానికి వెళతానని దూలేశ్వరి చెప్పుకున్నారు. ప్రమీల వెంటనే ఆమె మాటలకు అడ్డుపడి, అప్పటికి కొద్ది నెలల ముందు, చలికాలం మొదలైన తరువాత ఆమె స్నానమే చేయలేదని ముక్తాయించింది.

దూలేశ్వరి పరిస్థితి అసాధారణమయినదేమీ కాదు. పైగా భారతదేశంలోని వృద్ధులలో దాదాపు 70 శాతం మంది తమ రోజువారీ కార్యకలాపాల కోసం ఎవరో ఒకరి మీద ఆధారపడతారు. అందులోనూ ఆడవాళ్ళ స్థితి ఇంకా అధ్వానంగా వుంటుందని 2017-2018 దేశీయ నమూనా సర్వే (NSS) చెప్పింది.

“మేం చుట్టుపక్కల లేనప్పుడు ఒక్కోసారి ఆమే సొంతంగా వెళ్ళిపోతుంది,” చెప్పింది ప్రమీల. “తరువాత మేం వెళ్ళి వెదికి ఆమెకు వెనక్కి తీసుకొని రావాలి,” చెప్పిందా అమ్మాయి. “వాళ్ళమ్మాయి ఇంటికి వెళుతున్నానని చెబుతుందామె.”

ఇంకొన్నిసార్లు దూలేశ్వరి కాళ్ళకు చెప్పుల్లేకుండా ఎటో వెళ్ళిపోతారు. వేపచెట్టు కొమ్మలు ఏరుకు రావటానికి వెళ్ళానని చెబుతారు. కానీ ఇంటికి వచ్చే దారి మర్చిపోతారని ప్రమీల చెప్పింది.

ఆ ఇరుగుపొరుగు ప్రాంతమంతా దూలేశ్వరి లాగే సంతాల్ ఆదివాసీ సముదాయానికి చెందినవారి ఇళ్ళే ఎక్కువగా వుంటాయి. శాంతినికేతన్ నడిబొడ్డున వున్నప్పటికీ, రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి ప్రతి ఏడాది పెద్ద ఎత్తున వచ్చే యాత్రికుల దృష్టిలో బాగాన్ పారా పడదు. చుట్టూ ఉన్న కచ్చా (ఇంకా పూర్తికాని) ఇళ్ళ మధ్య ఇటీవలి కాలంలో కొన్ని పక్కా (పటిష్టమైన లేదా శాశ్వతమైన ) ఇళ్ళు కూడా వెలిశాయి. అవి చాలావరకు ఆధిపత్య కులాలకు, వర్గాలకు చెందినవి. చాలామంది సంతాల్ మహిళలు ఆ ఇళ్ళల్లో పని మనుషులుగా చేస్తారు. చిన్నా పెద్దా తేడా లేకుండా మగవాళ్ళు ఆ ఇళ్ళల్లో తోటమాలీలుగా, లేకపోతే చిన్నా చితకా పనులు చేస్తారు.

“ఇక్కడో పెద్ద తోట ఉండేది,” దూలేశ్వరి కూతురు రూబీ ముర్ము చెప్పారు. బాగన్ అనే బంగ్లా పదానికి తోట అని అర్థం. ఆమె జ్ఞాపకం ఆ ప్రాంతం పేరుకు వివరణగా పనికివస్తుంది. ఏళ్ళు గడిచేకొద్దీ ఆ తోట కుదించుకుపోయి, పట్టణం విస్తరిస్తూ వచ్చింది..

“లెఫ్ట్ ఫ్రంట్ అధికారంలో ఉన్నపుడు మా (అమ్మ)కు కొద్దిగా డబ్బులు వచ్చేవి,” ఇళ్ళల్లో పనులు చేసే రూబీ చెప్పారు. అయితే అది ఒక మరుగుదొడ్డి కట్టుకోవటానికి, లేదా ఇంటికి ఒక వరుస రంగులు వేయటానికి కూడా సరిపోలేదు. ఆ కచ్చా ఇల్లు దూలేశ్వరి కొడుకు భరత్ సొరేన్‌కు, అతని కుటుంబానికి చెందినది. ఒక ప్రమాదంలో భరత్ సొరేన్ శరీరం ఎడమవైపు పైభాగంలో కదలిక నిలిచిపోవటంతో ఆయన పని చేయలేరు. ఇళ్ళల్లో పనులు చేసే ఆయన భార్య లక్ష్మికి, కూతురికి వారు పని చేసే ఇళ్ళలో ఒక్కొక్కరికి 1000 రూపాయలు ఇస్తారు. లక్ష్మీర్ భండార్ అనే పేరున్న ప్రభుత్వ మహిళా పథకం ద్వారా లక్ష్మి ఇంకో 1500 రూపాయలను అదనంగా పొందుతారు.

“ఆమెకు మేం రెండు పూటలా అన్నం పెడుతున్నామంతే,” తన చిన్నారి మనవడిని స్నానం చేయించడానికి సిద్ధం చేస్తూ చెప్పారు లక్ష్మి.

దూలేశ్వరికి ఆకు కూరలు, కూరగాయలంటే చాలా ఇష్టం. ఒక్కోసారి ఆమె కూతురు తాను వండిన ఒక ప్రత్యేక వంటకాన్ని తెస్తుంటారు. “ఈ ఇంటికి దగ్గర్లోనే పని చేస్తాను కాబట్టి నేను ఆమె కోసం తరచుగా వస్తుంటాను,” అరవైల వయసులోనున్న రూబీ చెప్పారు. “ఆమె గురించి కలతపడకుండా ఎలా వుంటాను,” అంటూ “మా [అమ్మ] ఇప్పుడు ముసలిదైపోయింది. ఎవరో ఒకరు ఆమెను చూడాలి,” అన్నారామె.

ఆమె సంరక్షణ కోసం ఎవరినైనా పెట్టుకొనే అవకాశమైతే లేదు. ఇళ్ళల్లో పనిచేసినందుకు రూబీకి కేవలం 1500 రూపాయలు వస్తాయి. ఆమె తల్లికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వ వితంతు పెన్షన్ ఇంకో 1000 రూపాయలు వస్తాయి. దీనికి సంబంధించిన పత్రాల నిర్వహణ బాధ్యతనంతా రూబీయే చూసుకుంటారు. బయటనుండి మనిషిని పెట్టుకొనే అవకాశం లేకపోవటంతో ఆమె బాధ్యతంతా మొత్తంగా ఆ కుటుంబంలోని ఆడవాళ్ళ మీదే పడుతుంది.

"నొజొర్ కొమే గేఛే [నా కంటి చూపు తగ్గిపోతోంది],” దూలేశ్వరి అన్నారు, “ఆపరేషన్ చేయించాలి.” బహుశా ఆమె శుక్లాల ఆపరేషన్ గురించి చెబుతున్నట్టున్నారు, కానీ ఇంట్లో ఎవరికీ దాని గురించి స్పష్టత లేదు.

“రాతే భాలో ఘూమాతే పారీ నా [రాత్రిళ్ళు సరిగ్గా నిద్ర పట్టటంలేదు]," ఆమె చెప్పుకుంటూపోయారు. వృద్ధులు సామాన్యంగా చేసే ఫిర్యాదే ఇది. కాబట్టి పగలు కూడా ఆమె చాలాసేపు మంచం మీదనే ఉంటారు, తరచుగా మధ్యాహ్నం దాకా నిద్రపోతారు.

ఒకప్పుడు అడవుల మీద ఆధారపడి బతికిన సంతాలులకు ఇప్పుడు ఇరుగ్గా ఉండే బాగాన్ పారాలో జల్, జంగల్, జమీన్ మీద హక్కులు లేవు. వారు నివసిస్తోన్న చిన్న ఆవరణలలో పండగలు జరుపుకొనే స్థలం లేదు. ఒక దగ్గర చేరటానికీ, నాట్యం చేయటానికీ అసలే అవకాశం లేదు. “ఇది ఈ తెగ సంప్రదాయ, సాంస్కృతిక జీవన విధానాలను కోల్పోవటానికి దారి తీస్తోంది,” సంతాల్ కార్యకర్త, విద్యావేత్త బొరో బాస్కీ అన్నారు.

ఒక బిడ్డను పెంచడానికి ఊరంతటి తోడ్పాటు అవసరమైతే, వృద్ధులను సంరక్షించడానికి కూడా ఒక గ్రామం మొత్తం సహకారం అవసరమవుతుంది. బాగాన్ పారాలో నివసించే దూలేశ్వరి లాంటి మహిళలు పట్టణ జీవనంలోని ఈ కొరతను భరించక తప్పని పరిస్థితిలో ఉంటారు. “నిజేర్ కాజ్ కొర్బే, నా ఆమాకే దేఖ్‌బే? [తమ పనులే చేసుకొంటారా, లేదంటే నన్నే చూసుకొంటారా]," ఇంకా నవ్వుతూనే ఉన్న దూలేశ్వరి అడుగుతారు.

ఈ కథనానికి సహాయం చేసిన ప్రళయ్ మాన్నాకు ఈ రిపోర్టరు ధన్యవాదాలు తెలియచేస్తున్నారు.