ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਪੂਰਾ ਪਿੰਡ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ

ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਸਾਰੇਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹਾ ਭਾਵੇਂ 1963 ਬੋਲਦਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਇਸ ਸੰਤਾਲ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇਹ ਤੇ ਝੁਰੜਾਇਆ ਚਿਹਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵੀ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ''ਉਹ ਪੱਕਾ 100 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ,'' ਉਸਦੀ 16 ਕੁ ਸਾਲਾ ਪੜਪੋਤੀ, ਪ੍ਰਮਿਲਾ ਕਿਸਕੂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਗੁਆਂਢ ਪੈਂਦਾ ਬਘਨਪਾਰਾ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਉਸ ਮਕਾਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੈਠੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਵਲ਼ੇਵੇਂ ਖਾਂਦੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤੇ ਤੇ ਪਾਲਤੂ ਮੁਰਗੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕੇ ਹਨ, ਕੁੱਤੇ ਤਾਂ ਸੁਸਤੀ ਖਲ੍ਹਾਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੋਗਾ ਚੁਗਣ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਰੂਫ਼ ਮੁਰਗੇ-ਮੁਰਗੀਆਂ ਚੁੰਝਾਂ ਨਾਲ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਪੁੱਟੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

''ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ... ਅਮਰ ਨਾਤਨੀਰ ਨਾਮ (ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ... ਮੇਰੀ ਦੋਹਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ),'' ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਮੱਠੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਕੱਟੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਂਗਲਾਂ ਫੇਰਦੀ ਹੋਈ ਮੁਸਕਾਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

''ਉਕੁਨ ਹੋਏ ਛਿਲੋ (ਮੇਰੇ ਜੂੰਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਸਨ),'' ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ,''ਕਿਹਦੇ ਕੋਲ਼ ਇੰਨੀ ਵਿਹਲ ਸੀ ਕਿ ਬਹਿ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਜੂੰਆਂ ਕੱਢਦਾ? ਇਸੇ ਲਈ ਉਹਨੇ ਮੇਰੇ ਵਾਲ਼ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ,'' ਆਪਣੇ ਕੋਲ਼ ਪੈਠੀ ਪ੍ਰਮਿਲਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ''ਇਹ (ਪ੍ਰਮਿਲਾ) ਰੋਜ਼ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚਾਹ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।''

ਅੱਜ ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਨੂੰ ਨਹਾਉਣ ਜਾਂ ਜੰਗਲ-ਪਾਣੀ ਜਾਣ ਲਈ ਭਾਵ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੁਝ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਹੋਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਗਭਗ 300 ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਲੱਗੀ ਸਾਂਝੀ ਟੂਟੀ ਹੇਠ ਨਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਤੱਕ ਆਪ ਤੁਰ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਮਿਲਾ ਤੁਰੰਤ ਉਹਦੀ ਗੱਲ ਟੁਕਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦਾ ਸਿਆਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਉਹ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਨਹਾਤੀ ਨਹੀਂ।

ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕੋਈ ਅਸਧਾਰਣ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। 2017-18 ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਪਲ ਸਰਵੇ (ਐੱਨਐੱਸਐੱਸ) ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 70 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਹੋਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਬੁਰੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਮਿਲਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਸਪਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਨਿਕਲ਼ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।” ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ,“ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।”

ਪ੍ਰਮਿਲਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਇੰਨਾ ਆਖ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ਼ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿੰਮ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਲੈਣ ਚੱਲੀ ਹੈ। ਪਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੇ ਵੇਲ਼ੇ ਉਹ ਘਰ ਦਾ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਤਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਵੀ ਇਸੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਾਗਾਨਪਾੜਾ ਹਰ ਸਾਲ ਰਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਓਹਲੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੱਚੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਹੇ ਕਰਕੇ ਹਾਲੀਆਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੱਕੇ ਘਰ ਵੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਧਨਾਢ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਸੰਤਾਲ ਔਰਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਨੌਕਰਾਣੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰਸ਼, ਚਾਹੇ ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਮਾਲੀ ਦਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਧੀ ਰੂਬੀ ਮੁਰਮੂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਗ਼ੀਚਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਯਾਦ ਇਸ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਮਤਲਬ ਵੀ ਸਮਝਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ‘ਬਾਗਾਨ’ ਦਾ ਅਰਥ ਬਗ਼ੀਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਬਗ਼ੀਚਾ ਸੁੰਗੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਸਬਾ ਫੈਲਦਾ ਗਿਆ।

ਘਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਰੂਬੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਲੈਫਟ ਫਰੰਟ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਮਿਲ਼ੇ ਸਨ।” ਪਰ ਉਹ ਰਕਮ ਪਖ਼ਾਨਾ ਬਣਵਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਕੱਚਾ ਘਰ ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਭਰਤ ਸਾਰੇਨ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚਉਹਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਨੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਰਤ ਸਾਰੇਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਧੀ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਘਰ ਮਹੀਨੇ ਦਾ 1,000 ਰੁਪਏ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ‘ਲਕਸ਼ਮੀਰ ਭੰਡਾਰ’ ਤਹਿਤ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਵਾਧੂ 1,500 ਰੁਪਏ ਵੀ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ।

ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਨਹਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ''ਅਸੀਂ ਉਹਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਡੰਗ ਹੀ ਖਾਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।''

ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਨੂੰ ਹਰੀਆਂ ਪੱਤੇਦਾਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਬਣਾਈ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਚੀਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਠ ਦੀ ਉਮਰ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਰੂਬੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਮੈਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮਿਲ਼ਣ ਆ ਜਾਦੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੀ ਫਿਕਰ ਤਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਹੁਣ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰੂਬੀ ਘਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿਰਫ਼ 1,500 ਰੁਪਏ ਕਮਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 1,000 ਰੁਪਏ ਵਿਧਵਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਕਾਗਜ਼ਾਤ ਅਤੇ ਖ਼ਰਚੇ ਵੀ ਰੂਬੀ ਹੀ ਸੰਭਾਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰੋਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਨੋਜੋਰ ਕੋਮੇ ਗੇਛੇ [ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ]। ਮੈਨੂੰ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।” ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਮੋਤਿਆਬਿੰਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ।

“ਰਾਤੇ ਏ ਭਾਲੋ ਘੁਮਤੇ ਪਾਰੀ ਨਾ (ਮੈਨੂੰ ਰਾਤੀਂ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ),” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ। ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦਿਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਹੀ ਬਿਤਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਦੁਪਹਿਰ ਸੌਂ ਕੇ ਹੀ ਲੰਘਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਬਾਗਾਨਪਾੜਾ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਲਾਂ ਕੋਲ਼ ਅੱਜ ਪਾਣੀ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਤਿਓਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਥਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਨੱਚਣ-ਗਾਉਣ ਦੀ ਹੀ। ਸੰਤਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬੋਰੋ ਬਾਸਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਇਸ ਨਾਲ਼ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।”

ਜੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਗਾਨਪਾੜਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇਸ ਤੰਗ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਜੀਊਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਨਿਜੇਰ ਕਾਜ ਕੋਰਬੇ, ਨਾ ਆਮਾਕੇ ਦੇਖਬੇ? [ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਨਗੀਆਂ ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਦੇਖਭਾਲ਼?]”

ਪੱਤਰਕਾਰ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਲਯ ਮੰਨਾ ਦੇ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹਨ