हसण्या-विसरण्याची कहाणी

१ जानेवारी १९६३. दुलेश्वरी सारेन यांची रेशन कार्डावर नोंदलेली ही जन्मतारीख. अशक्त नि वृद्ध झालेल्या या संथाळ आदिवासी आजींनी प्रत्यक्षात याहून बरेच जास्त पावसाळे पाह्यले असणार. “एव्हाना शंभरी गाठली असणार त्यांनी!’’ प्रमिला किस्कू सांगत असते. प्रमिला ही त्यांची पणती. साधारण १६ वर्षांच्या आसपासची!

पश्चिम बंगालमधल्या शांतिनिकेतन जवळच्या बागानपाडा भागातलं हे घर. नव्वदीच्या घरातल्या वयोवृद्ध दुलेश्वरी आजींचं. इथल्या वळणावळणाच्या गल्ल्यांमधे भटकी कुत्री आणि पाळीव कोंबड्या सोबतीने वावरतात- आळसावलेली कुत्री इथे निवांत पहुडलेली असतात नि कोंबड्या मग्न असतात मातीतलं काहीतरी टिपण्यात!

“शांतिनिकेतन… आमार नातनीर नाम [शांतिनिकेतन… माझ्या नातीचं नाव!]’’ दुलेश्वरींचा आवाज हळूहळू मंदावत जातो. आपल्या बारीक केलेल्या पिकल्या केसातून हात फिरवत त्या हलकेच हसतात.

“उकून होयेछिलो [उवांनी उच्छाद मांडला होता माझ्या केसात!],’’ त्या सांगतात. “आता उवा काढायला वेळ आहे कुणाकडे? म्हणून मग हिने थेट माझे केस कापून बारीकच करून टाकले,’’ शेजारी बसलेल्या प्रमिलाकडे बोट दाखवत बोलणाऱ्या दुलेश्वरी आजींच्या चेहऱ्यावरचं हसू तसंच टवटवीत असतं, “ही [प्रमिला] रोज मला चहा करून देते आणि आठवणीने माझी नखंही कापते,’’ दुलेश्वरींची माया त्यांच्या आवाजातून व्यक्त होत राहते.

प्रमिला अकरावीत आहे. दुलेश्वरी आजींना जे आठवत नसतं ते तर ती सांगतेच, शिवाय त्यांच्या सांगण्यात काही गोंधळ होत असेल तर समंजसपणे अगदी सहज त्यात दुरुस्त्याही करत जाते. दुलेश्वरी आजी राहतात प्रमिला आणि तिची सून जबा यांच्यासोबत! जबाच्या पदरी लहानं लेकरू आहे. तिला त्याचं पाहावं लागतं. दुलेश्वरी आजींची काळजी घेण्यात या दोघींचा वाटा सगळ्यात मोठा!

जुन्या गोष्टी जितक्या आणि जशा आठवतायत तशा प्रमिला आपल्याला सांगत असते. आणि या आजी शांतपणे मन लावून ते सारं ऐकत बसलेल्या असतात. प्रमिलाच्या बोलण्यात येतं की दुलेश्वरी आजी आणि त्यांचा नवरा भातगिरणीत काम करायचे. “आम्ही बोलपूरमध्ये राहायचो,’’ मधेच आजी सांगतात. अगदी सगळं नाही, आठवणींच्या आलेखातले तुकडे-तुकडेच त्यांना आठवत राहतात- भातशेती, कष्ट, मोलमजुरी. “आम्ही राबायचो, त्या बदल्यात ते मजुरी द्यायचे,’’ दुलेश्वरी आजी सांगतात. पण मजुरी नेमकी किती मिळायची, ती पुढे वाढली वगैरे का, हे काही त्यांना आता आठवत नाही.

दुलेश्वरींना आताशा आंघोळीसाठी वगैरे इतरांची मदत घ्यावी लागते. घरापासून ३०० मीटरवर असलेल्या नळाच्या कोंडाळ्यावर त्या आंघोळ करतात. त्या अगदी ठामपणे सांगतात की, माझी मी तिथे जाते. पण प्रमिला मात्र लगेचच त्यांचं म्हणणं खोडून काढत म्हणते, ‘हिवाळा सुरू झाल्याला काही महिने होत आलेत, तेव्हापासून आजीने आंघोळच केलेली नाही.’

दुलेश्वरी या काही अपवाद नाहीत. २०१७-२०१८ च्या राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षणात (NSS) म्हटलंय की, भारतातल्या सुमारे ७० टक्के वयोवृद्ध व्यक्ती आपल्या दैनंदिन गरजांसाठी इतरांवर अवलंबून आहेत आणि स्त्रियांची अवस्था या संदर्भात अगदीच बिकट म्हणावी अशी आहे.

“आम्ही कुणी आसपास नाही असं बघून कधीकधी ती एकटीच घरातून निघून जाते,’’ प्रमिला सांगत असते, “मग आम्हाला जावं लागतं, तिला शोधावं लागतं आणि परत घरी घेऊन यावं लागतं. ती अशी जाते ती तिच्या मुलीच्या घरी!’’

‘कडुनिंबाच्या फांद्या गोळा करायच्यात’ असं सांगून कधी कधी दुलेश्वरी आजी अनवाणीच घराबाहेर पडतात. पण मग परतीचा रस्ता काही त्यांना आठवत नाही! असं पुढे मग प्रमिलाच्या बोलण्यात येतं.

“पूर्वी इथे मोठीच्या मोठी बाग होती,’’ दुलेश्वरींची मुलगी रुबी मुर्मू सांगतात. बंगाली भाषेत ‘बागान’ म्हणजे बाग. वर्षं सरत गेली तशी इथली बाग आक्रसत गेली नि शहर विस्तारत गेलं. या भागाचं नाव कशावरून पडलं असावं, याचा उलगडा त्यांच्या बोलण्यातून होत जातो.

रुबी घरकाम करून पैसे मिळवतात. त्या सांगतात, “डाव्या आघाडीचं सरकार होतं, तेव्हा आईला थोडे पैसे मिळाले होते.’’ शौचालय बांधायला किंवा घराला रंग द्यायला पुरतील, इतके मात्र ते नव्हते. हे कच्चं घर दुलेश्वरी आजींच्या मुलाचं- भारत सारेनचं आहे. त्याचं कुटुंब इथे राहातं. एक अपघात झाला आणि त्यानंतर भारतच्या शरीराच्या डाव्या वरच्या भागाची हालचाल बंद झाली. त्यामुळे भारत काम करू शकत नाही. त्याची बायको लक्ष्मी आणि मुलगी अशा दोघीजणी घरकामाला जातात. घरकामाचे दोघींना प्रत्येकी १,००० रुपये मिळतात. ‘लक्ष्मीर भांडार’ या महिलांसाठीच्या सरकारी योजनेचे आणखी १,५०० रुपये लक्ष्मीला मिळतात.

“दोन वेळचं जेवण... बस्स! तेवढं आम्ही तिला देतो,’’ आपल्या तान्ह्या नातवाला आंघोळ घालण्याच्या लगबगीत असलेली लक्ष्मी सांगते.

एकूणच भाज्या; आणि त्यातही पालेभाज्या दुलेश्वरी आजींना मनापासून आवडतात. एखादा खास पदार्थ बनवला की त्यांची मुलगी तो त्यांच्यासाठी आवर्जून घेऊन येते. “सारखी येते मी तिला भेटायला! इथे जवळच घरकामासाठी येते नं मी!’’ साठीच्या घरातल्या रुबी सांगत असतात, “आता काळजी वाटते मला तिची. म्हातारी झालीय आता आई. बघावं लागतं तिचं!’’

पण शंभरीकडे झुकलेल्या दुलेश्वरी आजींचं हवं-नको पाहण्यासाठी वेगळा मदतनीस ठेवणं या कुटुंबाला शक्य नाही. रुबी यांना घरकामातून जेमतेम १,५०० रुपये मिळतात. त्यांच्या आईला राज्य सरकारकडून विधवा पेन्शन म्हणून आणखी १,००० रुपये मिळतात. त्या संबंधीचा सगळा खर्च आणि कागदपत्रांची जुळवाजुळव करायची जबाबदारी रुबीच निभावून नेतात. मदतीचा कुठलाही आधार नाही, कोणतीही देखभाल यंत्रणा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्रमाणाच्या आणि आवाक्याच्या बाहेरची ही सगळी जबाबदारी मुख्यतः घरातल्या बायकांच्या बोकांडी बसते.

“नजर कोमे गेछे [दिसायला त्रास होतो मला],’’दुलेश्वरींचं म्हणणं, “ऑपरेशन लागणार करायला!’’ बहुधा त्या मोतीबिंदूबद्दल बोलत असतात, पण घरातल्या कुणाच्याच मनात त्याविषयी खात्री नाही.

“रात ए भालो घुमाते पारिना [रात्रीची झोपच नीट लागत नाही मला],’’ त्या सांगत असतात. म्हातारपणातली ही तशी एक सामान्य तक्रार! दिवसाचा बराचसा वेळ त्यामुळे त्या अंथरुणातच घालवतात. खूपदा तर पार दुपारपर्यंत झोपलेल्याच असतात त्या!

एकेकाळी जंगलात राहात असलेले हे संथाळ आदिवासी. त्यांच्या हक्काच्या जल, जंगल, जमिनीपासून आता पूर्णपणे तुटलेले. बागानपाडाच्या गजबजलेल्या वस्तीतल्या बारक्या बारक्या घरांमध्ये आता हे राहतात. तिथे ना सण साजरे करायला मोकळी नि पुरेशी जागा आहे; ना एकत्र जमून नाचण्यासाठी! “या समाजाची पारंपरिक आणि सांस्कृतिक जीवनपद्धत कुठेतरी हलके हलके हरवत चाललीय,’’ संथाळ कार्यकर्ते आणि शिक्षणतज्ज्ञ बोरो बास्की सांगतात.

एका लहान्या लेकराला वाढवायचं तर अख्खं गाव लागतं; म्हाताऱ्या लोकांसाठीही तशीच गरज लागू शकते. बागानपाड्यातल्या दुलेश्वरींसारख्या आज्यांपुढे मात्र आजघडीला शहरी जीवनातली ही उणीव स्वीकारण्यावाचून दुसरा पर्याय नाही. “माझं बघतील का स्वतःची कामं उरकतील?’’ हलक्याशा हास्यात न्हालेला दुलेश्वरी आजींचा हा प्रश्न बरंच काही बोलून जातो.

प्रलय मन्ना यांनी या वृत्तांकनासाठी केलेल्या सहकार्याबद्दल विशेष आभार.