એક ઘરડાની સંભાળ લેવા એક આખું ગામ જોઈએ

પશ્ચિમ બંગાળના બીરભૂમ જિલ્લામાં રહેતાં વૃદ્ધ સંતાલ આદિવાસી, દુલેશ્વરીની સારસંભાળમાં ઘણી પેઢીઓની સ્ત્રીઓ લાગેલી છે

દુલેશ્વરી સોરેનના રેશનકાર્ડ પર તેમની જન્મતારીખ 1 જાન્યુઆરી, 1963 લખેલી છે. પણ શરીરે સાવ નબળાં અને ઘરડાં થયેલાં આ સંતાલ આદિવાસી મહિલાની ઉંમર એના કરતાં દાયકાઓ વધારે છે. તેમનાં પ્રપૌત્રી પ્રમિલા કિસ્કુ કહે છે, “તેમની ઉંમર લગભગ 100 વર્ષની તો હશે જ,” પ્રમિલા પોતે લગભગ 16 વર્ષનાં છે.

અમે પશ્ચિમ બંગાળના શાંતિનિકેતનના એક વિસ્તાર, બાગાનપારામાં એ નેવું વર્ષ વટાવી ચૂકેલાં વૃદ્ધાના ઘરની બહાર બેઠાં છીએ. અહીંની વાંકીચૂંકી ગલીઓમાં રખડતાં કૂતરાં અને પાળેલાં મરઘાં-બતક જગ્યા માટે ધક્કામુક્કી કરતાં જોવા મળે છે – કૂતરાં આળસ ખાઈને પડેલાં છે, તો મરઘાં જમીન પર ચણ ખોતરવામાં વ્યસ્ત છે.

“શાંતિનિકેતન... શાંતિનિકેતન આમાર નાતનીર નામ [શાંતિનિકેતન...એ તો મારી પૌત્રીનું નામ છે],” બોલતાં બોલતાં દુલેશ્વરીનો અવાજ ધીમો પડી જાય છે. તેઓ પોતાના ટૂંકા કાપેલા સફેદ વાળમાં આંગળીઓ ફેરવતાં ફેરવતાં હસે છે.

તેઓ અમને કહે છે, “ઉંકુન હોયેછિલો [મને માથામાં જૂ પડી હતી].” દુલેશ્વરી હસતાં હસતાં પોતાની બાજુમાં બેઠેલાં પ્રમિલા તરફ ઇશારો કરે છે, “હવે કોની પાસે ટાઇમ છે કે બેસીને એક એક જૂ કાઢે? એટલે એણે મારા વાળ જ કાપી નાખ્યા.” દુલેશ્વરી લાડથી ઉમેરે છે, “તે [પ્રમિલા] રોજ મને એક કપ ચા બનાવી આપે છે અને મારા નખ પણ કાપી આપે છે.”

ધોરણ 11માં ભણતાં પ્રમિલા, દુલેશ્વરીની ભૂલાતી જતી યાદોની ખાલી જગ્યાઓ તરત જ પૂરી દે છે અને જરૂર પડે ત્યારે નરમાશથી તેમની ભૂલ સુધારે છે. દુલેશ્વરી પ્રમિલા અને તેમનાં પ્રપૌત્રવધૂ જબા સાથે રહે છે, જેઓ તેમના નાના બાળકની પણ સંભાળ લે છે. દુલેશ્વરીની સંભાળ મુખ્યત્વે એ બંને જ રાખે છે.

પ્રમિલા પાસેથી અમને જાણવા મળે છે કે દુલેશ્વરી અને તેમના પતિ એક સમયે ચોખાની મિલમાં કામ કરતાં હતાં, જ્યારે આ વૃદ્ધ મહિલા ચુપચાપ બેસીને કોઈ બીજાને પોતાના ભૂતકાળની વાત કરતાં સાંભળી રહ્યાં છે. તેઓ વચ્ચે ઉમરે છે, “અમે બોલપુરમાં રહેતાં હતાં.” એ જીવનની બાકીની યાદો તેમને ટુકડે ટુકડે યાદ આવે છે – ડાંગરનાં ખેતરોની, મજૂરીની યાદ. દુલેશ્વરી કહે છે, “તેઓ અમને મજૂરી આપતાં હતાં,” પણ તેમને એ યાદ નથી કે કેટલી, કે પછી વર્ષો જતાં એમાં વધારો થયો હતો કે નહીં.

આજે દુલેશ્વરીને નહાવા કે શૌચક્રિયા માટે ખેતરમાં જવા જેવાં રોજિંદાં કામો માટે પણ તેમની દેખભાળ કરનારાઓ પર આધાર રાખવો પડે છે. તેઓ લગભગ 300 મીટર દૂર આવેલા જાહેર નળ પર નહાય છે. દુલેશ્વરી દાવો કરે છે કે તેઓ ત્યાં જાતે જ જાય છે, પણ પ્રમિલા તરત જ તેમની વાતને નકારીને કહે છે કે થોડા મહિના પહેલાં શિયાળો શરૂ થયો ત્યારથી તેઓ નહાયાં જ નથી.

દુલેશ્વરીની પરિસ્થિતિ કંઈ અસામાન્ય નથી. નેશનલ સેમ્પલ સર્વે (NSS) 2017-2018નો અહેવાલ જણાવે છે કે, ભારતમાં લગભગ 70 ટકા વૃદ્ધો પોતાના રોજિંદી ક્રિયાઓ માટે બીજાઓ પર નિર્ભર છે, અને મહિલાઓની સ્થિતિ એના કરતાં પણ વધુ ખરાબ છે.

પ્રમિલા કહે છે, “ક્યારેક, જ્યારે તેઓ જુએ છે કે અમે આસપાસ નથી, ત્યારે તેઓ પોતાની મેળે ક્યાંક ચાલ્યાં જાય છે. પછી અમારે તેમને શોધીને પાછાં લાવવાં પડે છે. તેઓ કહે છે કે તેઓ તેમની દીકરીના ઘરે જાય છે.”

પ્રમિલા કહે છે કે અમુક વાર, દુલેશ્વરી ઉઘાડા પગે ભટકવા નીકળી પડે છે અને કહે છે કે તેમણે લીમડાની ડાળીઓ ભેગી કરવી છે. પણ પછી તેઓ ઘરે પરત આવવાનો રસ્તો ભૂલી જાય છે.

આ વિસ્તારમાં મોટાભાગના ઘરો સંતાલ સમુદાયના છે, એ જ આદિવાસી સમાજમાંથી દુલેશ્વરી પણ આવે છે. બાગાનપારા શાંતિનિકેતનની બરોબર વચ્ચે આવેલું હોવા છતાં, દર વર્ષે રાજ્યના જુદા જુદા ભાગોમાંથી અહીં ઉમટી પડતા પ્રવાસીઓની નજરથી તે દૂર જ રહે છે. છેલ્લા કેટલાક સમયમાં અહીં કાચાં મકાનોની વચ્ચે દબાયેલાં થોડાં પાકાં મકાનો પણ ઊભાં થયાં છે, જેમાંથી મોટાભાગના ઉચ્ચ જ્ઞાતિ અને વર્ગના લોકોનાં છે. ઘણી સંતાલ સ્ત્રીઓ આવાં ઘરોમાં ઘરકામ કરે છે. પુરુષો, ભલે યુવાન હોય કે વૃદ્ધ, માળી તરીકે અથવા નાનાં-મોટાં કામો માટે દોડધામ કરીને ગુજરાન ચલાવે છે.

દુલેશ્વરીનાં દીકરી રૂબી મુર્મુ કહે છે, “પહેલાં અહીં એક મોટો બગીચો હતો.” તેમની યાદો આ વિસ્તારના નામનું કારણ સ્પષ્ટ કરે છે, બંગાળીમાં ‘બાગાન’નો અર્થ બગીચો થાય છે. વર્ષો જતાં, બગીચો સંકોચાઈ ગયો છે અને શહેર વિસ્તરતું ગયું છે.

ઘરકામ કરતાં રૂબી કહે છે, “જ્યારે લેફ્ટ ફ્રન્ટ સત્તા પર હતી ત્યારે માને થોડા પૈસા મળ્યા હતા.” પણ એ પૈસા શૌચાલય બનાવવા કે ઘરને રંગરોગાન કરવા માટે પૂરતા નહોતા. આ કાચું મકાન દુલેશ્વરીના દીકરા ભરત સોરેન અને તેમના પરિવારનું છે. એક અકસ્માત પછી તેમના શરીરના ઉપરના ડાબા ભાગમાં લકવો મારી જવાથી ભરત સોરેન કામ કરવા માટે સક્ષમ રહ્યા નથી. તેમનાં પત્ની લક્ષ્મી અને તેમની દીકરી પણ ઘરકામ કરે છે, જેઓ જે ઘરમાં કામ કરે છે ત્યાંથી દરેકને 1,000 રૂપિયા કમાણી થાય છે. લક્ષ્મીને મહિલાઓ માટેની સરકારી યોજનામાંથી વધારાના 1,500 રૂપિયા મળે છે, જે યોજનાનું નામ તેમના નામ પરથી જ છે - લક્ષ્મીર ભંડાર.

પોતાના નાના પૌત્રને નવડાવવા માટે પકડી રાખવાની કોશિશ કરતાં લક્ષ્મી કહે છે, “અમે તો તેમને ફક્ત બે ટંક જમવાનું જ આપીએ છીએ.”

દુલેશ્વરીને લીલાં પાંદડાંવાળાં શાકભાજી બહુ ભાવે છે. ક્યારેક, તેમની દીકરી પોતે બનાવેલી કોઈ ખાસ વાનગી લેતાં આવે છે. સાઠ વર્ષનાં રૂબી કહે છે, “હું તેમને વારંવાર મળવા આવું છું, કારણ કે હું એ ઘરની નજીક જ કામ કરું છું. સ્વાભાવિક છે કે મને તેમની ચિંતા તો થાય જ, મા હવે ઘરડાં થયાં છે; તેમને દેખભાળની જરૂર છે.”

પણ કોઈ દેખભાળ કરનારને પૈસા આપીને કામે રાખવાનું શક્ય નથી. રૂબી ઘરકામ કરીને માંડ 1,500 રૂપિયા કમાય છે. અને તેમનાં માતાને રાજ્યનું વિધવા પેન્શન — બીજા 1,000 રૂપિયા — મળે છે, જેનો ખર્ચ અને કાગળિયાંનું કામ રૂબી સંભાળે છે. બહારથી કોઈ મદદ મળવાની શક્યતા ન હોવાથી, આ જવાબદારી અસમાન રીતે પરિવારની સ્ત્રીઓ પર જ આવી પડે છે.

દુલેશ્વરી કહે છે, “નજર કોમે ગાછે [મારી આંખો નબળી પડી રહી છે]. મારે ઓપરેશન કરાવવાની જરૂર છે.” તેઓ કદાચ મોતિયાની વાત કરી રહ્યાં છે, પણ પરિવારમાં કોઈને આ વિશે ખાતરી નથી.

તેઓ આગળ કહે છે, “રાતે ભાલો ઘુમાતે પારિના [મને રાત્રે સરખી ઊંઘ નથી આવતી].” વૃદ્ધ લોકોમાં આ એક સામાન્ય ફરિયાદ હોય છે. એટલે તેઓ દિવસનો મોટાભાગનો સમય પથારીમાં જ વિતાવે છે, અને ઘણી વાર બપોર સુધી સૂતાં રહે છે.

બાગાનપારાના આ ગીચ વિસ્તારમાં, એક સમયે જંગલમાં રહેતા સંતાલ લોકોને હવે જળ, જંગલ કે જમીન, કશુંય મળતું નથી. તેઓ જે નાના ફળિયામાં રહે છે, ત્યાં કોઈ તહેવાર ઉજવવા કે ભેગા મળીને નાચવા-ગાવા માટે પણ પૂરતી જગ્યા નથી. સંતાલ કાર્યકર અને શિક્ષણશાસ્ત્રી, બોરો બાસ્કી ઉમેરે છે, “આના કારણે સમુદાયની પરંપરાગત અને સાંસ્કૃતિક જીવનશૈલી લુપ્ત થઈ રહી છે.”

જો એક બાળકને ઉછેરવા માટે આખા ગામની જરૂર પડતી હોય, તો કદાચ એક વૃદ્ધની દેખભાળ માટે પણ એક આખા ગામની જરૂર પડી શકે છે. બાગાનપારામાં દુલેશ્વરી જેવી મહિલાઓએ ઘણી વાર તેમના શહેરી જીવનમાં આ ઉણપને સ્વીકારી લેવી પડે છે. દુલેશ્વરી હસતાં હસતાં પૂછે છે, “નિજેર કાજ કોરબે ના આમાકે દેખબે? [તેઓ પોતાનું કામ કરશે કે પછી મને સાચવશે?]”

રિપોર્ટર પ્રલય મન્નાનો વાર્તામાં મદદ કરવા બદલ આભાર માને છે.

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા