বাগানপাৰাৰ বুঢ়ীৰ হাঁহি

দুলেশ্বৰী সোৰেনৰ ৰেচন কাৰ্ডখনত তেওঁৰ জন্মৰ তাৰিখ লিখা আছে ১৯৬৩ চনৰ ১ জানুৱাৰী। কিন্তু জীৰ্ণ-শীৰ্ণ আৰু বয়োবৃদ্ধ এই চাওঁতাল মহিলাগৰাকীৰ প্ৰকৃত বয়স চৰকাৰী হিচাপতকৈ বহু বেছি। তেওঁৰ প্ৰায় ১৬ বছৰীয়া আজোনাতি প্ৰমিলা কিস্কুৱে কয়, “আইতাৰ বয়স চাগে ১০০ বছৰৰ ওচৰা-উচৰি হ’ব।”

আমি পশ্চিমবংগৰ শান্তিনিকেতনৰ বাগানপাৰাৰ এই নব্বৈ উৰ্ধ বৃদ্ধা মহিলাগৰাকীৰ চোতালতে বহিছো। চুবুৰীটোৰ অকোৱা-পকোৱা গলিবোৰত ৰাস্তাত ঘূৰি ফুৰা কুকুৰ আৰু পোহনীয়া হাঁহ-কুকুৰাই ল’ৰা-ঢপৰা কৰি ফুৰিছে। কিছুমানে আকৌ আলস্য ভাৱত অ’ত-তত শুই পৰিছে। দুই-এটা কুকুৰাই পোক-পৰুৱা বিচাৰি ঘাঁহ-বন খুঁচৰি ফুৰাত ব্যস্ত দেখা গৈছে।

“শান্তিনিকেতন... মোৰ নাতিনীৰ নাম,” কথাটো কওতে দুলেশ্বৰীৰ ডাঙৰকৈ ওলোৱা মাতটো পিছৰফালে ক্ষীণ হৈ পৰিল। চুটিকৈ কাটি লোৱা বগা চুলিখিনিত হাত ফুৰাই তেওঁ মিচিকিয়াই হাঁহিলে।

“চুলিত ওকণি হৈছিল,” তেওঁ ক’লে। “এতিয়া বহি বহি ওকণি বাছি থাকিবলৈ কাৰনো ইমান আহৰি আছে? সেয়ে চুলিখিনিকেই কাটি পেলালে,” দুলেশ্বৰীয়ে দাঁত উলিয়াই হাঁহি ওচৰতে বহি থকা প্ৰমিলালৈ আঙুলিয়াই দি কয়। মৰমসনা মাতেৰে দুলেশ্বৰীয়ে লাহেকৈ কয়, “তাই (প্ৰমিলা) মোক নিতৌ একাপ চাহ কৰি দিয়ে আৰু মোৰ নখবোৰো কাটি দিয়ে।”

একাদশ শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰী প্ৰমিলাই দুলেশ্বৰীয়ে কথাৰ মাজতে যিকেইটা কথা মনত পেলাব নোৱাৰে, সেইখিনিৰ ঠাই পূৰণ কৰি যায়। প্ৰয়োজনত মৰমেৰে শুধৰাইও দিয়ে। দুলেশ্বৰী বৰ্তমান প্ৰমিলা আৰু তেওঁৰ আজো-নাতি বোৱাৰী জবাৰ সৈতে থাকে। জবাৰ আকৌ নিজৰে এটা সৰু কেঁচুৱা আছে। প্ৰমীলা আৰু জবা – এই দুইগৰাকীয়ে তেওঁক আলপৈচান ধৰা, চোৱা-চিতা কৰা দুই ব্যক্তি।

নিজৰ অতীতৰ কথা আনৰ মুখৰ পৰা দুলেশ্বৰীয়ে শুনি থকাৰ মাজতে প্ৰমীলাৰ পৰা এই প্ৰতিবেদকে জানিব পাৰিলে যে দুলেশ্বৰী আৰু তেওঁৰ গিৰীয়েকে এটা সময়ত ধান বনা কল এটাত কাম কৰিছিল। “আমি ব’লপুৰত আছিলোঁ,” হঠাতে তেওঁ যোগ দিয়ে। অতীতৰ সেই দিনবোৰৰ ডুখৰীয়া স্মৃতি তেওঁৰ মনলৈ আহে। ধানখেতিৰ পথাৰখন, পৰিশ্ৰমৰ দিনবোৰ। “আমাক দিনহাজিৰাৰ পইচা দিছিল,” দুলেশ্বৰীয়ে মনত পেলায়। কেইটকা দিছিল, বছৰ বাগৰাৰ লগে লগে সেই পৰিমাণ বাঢ়িছিল নেকি, তেনে একো কথা তেওঁৰ অৱশ্যে মনত নাই।

আজিৰ তাৰিখত দুলেশ্বৰীয়ে নিজৰ দৈনন্দিন কাম-কাজ যেনে গা ধোৱা বা শৌচ-পেচাৱ কৰিবলৈ পথাৰলৈ যাবলৈ হ’লেও সহায় কৰিবলৈ লগত কাৰোবাক লৈ যাবলগীয়া হয়। ঘৰৰ পৰা প্ৰায় ৩০০ মিটাৰ দূৰত থকা এটা ৰাজহুৱা দমকলত তেওঁ গা ধোৱে। দুলেশ্বৰীৰ দাবী কৰে যে তেওঁ অকলেই যায়। কিন্তু প্ৰমিলাই মাজতে মাত দি কয় যে কেইমাহমান আগৰে পৰা শীতকাল পৰা দিন ধৰি গা ধোৱা নাই।

দুলেশ্বৰীৰ কোনো ব্যতিক্ৰম নহয়। ২০১৭-২০১৮ৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ অনুসৰি ভাৰতৰ প্ৰায় ৭০ শতাংশ বৃদ্ধ লোক দৈনন্দিন জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে আনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। এই ক্ষেত্ৰত আকৌ বৃদ্ধা মহিলাসকলৰ পৰিস্থিতি অধিক শোচনীয়।

“কেতিয়াবা আমি আশে-পাশে নাই বুলি গম পালে তেওঁ অকলেই ক’ৰবালৈ ওলাই যায়,” প্ৰমিলাই কয়। কিশোৰী প্ৰমীলাই তাৰ লগত যোগ দি কয়, “তেতিয়া আমি তেওঁক বিচাৰি বিচাৰি ঘৰলৈ ওভতাই আনিব লগা হয়। সুধিলে কয় যে তেওঁ হেনো জীয়েকৰ ঘৰলৈ যায়।”

কেতিয়াবা আকৌ দুলেশ্বৰীয়ে নিমগছৰ ঠানি সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ওলাইছো বুলি খালি ভৰিৰেই ঘৰৰ পৰা ওলাই যায়। কিন্তু পিছত আকৌ ঘৰলৈ উভতি অহাৰ বাটটোৱে পাহৰি যায়, প্ৰমীলই কয়।

“এই ঠাইত আগতে এখন ডাঙৰ বাগান আছিল,” দুলেশ্বৰীৰ জীয়েক ৰুবী মূৰ্মুৱে কয়। তেওঁৰ এই অতীত- স্মৃতিতে ঠাইখনৰ নাম বাগানপাৰা হোৱাৰ কাৰণ লুকাই আছে। বছৰ বাগৰাৰ লগে লগে বাগিচাখন সংকুচিত হৈ আহিল আৰু প্ৰসাৰিত হৈ আহিল চহৰখন।

“বামপন্থী চৰকাৰ থকাৰ সময়ত মায়ে অলপ পইচা পাইছিল,” আনৰ ঘৰত কাম কৰা ৰুবীয়ে কয়। কিন্তু শৌচাগাৰ নিৰ্মাণ কৰা বা ঘৰত ৰং দিয়াটো সেই পইচাৰে সম্ভৱ নাছিল। বৰ্তমানৰ কেঁচা ঘৰটো দুলেশ্বৰীৰ পুত্ৰ ভৰত সোৰেন আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ। দুৰ্ঘটনা এটাত পতিত হৈ শৰীৰৰ বাওঁফালৰ ওপৰৰ অংশ অকামিলা হৈ পৰাৰ বাবে ভৰত চাৰেনে একো কাম কৰিব নোৱাৰা হৈ থাকিল। তেওঁৰ পত্নী লক্ষ্মী আৰু তেওঁলোকৰ জীয়েকজনীয়েও আনৰ ঘৰৰ ঘৰুৱা কাম-বন কৰি মাহে গাইপতি ১,০০০ টকা উপাৰ্জন কৰে। লক্ষ্মীয়ে তেওঁৰ একে নামেৰে থকা চৰকাৰী আঁচনি ‘লক্ষ্মীৰ ভাণ্ডাৰ’ৰ পৰা অতিৰিক্ত ১৫০০ টকা পায়।

“দিনত দুসাজ খাবলৈ দিও,” নিজৰ সৰু নাতিটোক গা ধুৱাবলৈ থাপ মাৰি ধৰাৰ চেষ্টা কৰি থকা লক্ষ্মীয়ে কয়।

শাক-পাচলি খাই দুলেশ্বৰীয়ে বৰ ভাল পায়। কেতিয়াবা জীয়েকে নিজহাতে ৰন্ধা বিশেষ ব্যঞ্জন লৈ আহে। ষাঠি বছৰীয়া ৰুবীয়ে কয়, “মই প্ৰায়েই তেওঁক চাবলৈ আহো, কাৰণ মই যিটো ঘৰত কাম কৰোঁ সেইটো ওচৰতে।” তেওঁ আকৌ কয়, “তেওঁৰ বাবে চিন্তা কৰিবই লাগিব। মাৰ বয়স হৈছে। এতিয়া তেওঁক যত্নৰ প্ৰয়োজন।”

কিন্তু চোৱাচিতাৰ বাবে পইচা দি শুশ্ৰূষাকাৰী ৰখাটো তেওঁলোকৰ বাবে সম্ভৱ নহয়। ৰুবীয়ে বনকৰা মহিলা হিচাপে মাত্ৰ ১৫০০ টকা উপাৰ্জন কৰে। আৰু তেওঁৰ মাকে ৰাজ্য চৰকাৰৰ পৰা বিধবা পেঞ্চন হিচাপে আৰু ১০০০ টকা পায়। বাহিৰা কোনো সাহায্য অবিহনে পৰিয়ালটোৰ চোৱাচিতাৰ গুৰুদায়িত্ব তেওঁৰ ওপৰতে পৰিছে।

“নজৰ কমে গেচ্চে” (চকুৰে কম দেখা হৈছো),” দুলেশ্বৰীয়ে কয়, “অপাৰেচন কৰাব লাগিব।” তেওঁ হয়তো চকুৰ ছানি পৰা (কেটাৰেক্ট) ৰোগৰ কথা বুজাব বিচাৰিছে, কিন্তু পৰিয়ালৰ কোনেও এই বিষয়ে নিশ্চিত নহয়।

“ৰাতি টোপনি ভাল নহয়,” তেওঁ কৈ যায়। বয়সীয়া লোকৰ মাজত এয়া সাধাৰণ সমস্যা। ৰাতি টোপনি নাহে বুলি কৈ দিনটোৰ বেছিভাগ সময় বিচনাতে কটায় দুলেশ্বৰীয়ে, আবেলিৰ ভাগত টোপনি মাৰে।

বাগানপাৰাৰ এই ঘন বসতিপূৰ্ণ চুবুৰীটোত এসময়ৰ অৰণ্যবাসী চাওঁতালসকলৰ এতিয়া ‘জল, জংঘল, জমিন’ (পানী, অৰণ্য, ভূমি)ৰ ওপৰত কোনো অধিকাৰ। তেওঁলোকৰ ঘৰবোৰ সৰু এটা উৎসৱ পাতিবলৈকো ঠেক। আনকি এপাক নাচিবলৈকো ঠাই নাই। এগৰাকী চাওঁতাল সমাজকৰ্মী তথা শিক্ষাবিদ বোৰো বাস্কিয়ে ক্ষোভেৰে কয়, “ইয়াৰ ফলত এই সম্প্ৰদায়টোৰ পৰম্পৰাগত আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনশৈলী সম্পূৰ্ণৰূপে হেৰাই গৈছে।”

কথাতে কয় যে এটি শিশুক মানুহ কৰি তুলিবলৈ গোটেই গাঁওখনৰ প্ৰয়োজন হয়। বয়সীয়া মানুহৰ লালন-পালনৰ ক্ষেত্ৰতো কথা একেটাই। বাগানপাৰাৰ দুলেশ্বৰীৰ দৰে মহিলাসকলে প্ৰায়ে তেওঁলোকৰ এই চহৰীয়া জীৱনৰ অভাৱ-অনাটনক সহজভাৱেই গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া হয়। “নিজৰ কামেই কৰিব নে মোক চাব?” ফেলেক কৰে হাঁহি এটা মাৰি দুলেশ্বৰীয়ে কয়।

এই প্ৰতিবেদন যুগুতোৱাত সহায় আগবঢ়োৱা প্ৰলয় মান্নাক এই প্ৰতিবেদকে ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিব বিচাৰিছে