आयुष्याच्या मंचावर पाय रोवून सज्ज ऐश्वर्या

स्मशानाची देवता म्हणजे सुडलई काली. तिला निवद म्हणून दाताने कोंबड्याचं मुंडकं उडवून झाल्यावर ऐश्वर्या तोरप्प म्हणजेच बकऱ्याचं फफीस तोंडात धरते आणि डाव्या हातात विळा फिरवत एका लयीत पुढे निघते. काळी साडी नेसलेली ऐश्वर्या पम्बई आणि परई या ढोलांच्या तालावर वर्दळीच्या रस्त्याने निघालीये. देवी पुत्र पूनकवनत्थ अम्मन मंदिरापासून निघालेली यात्रा तिरुवळम गावातल्या पूनइ नदीकडे चाललीये. नदीच्या कोरड्या ठाक पात्रापर्यंत सगळे भाविक पोचतात आणि तिरुनंगई (पारलिंगी) ऐश्वर्या तिथेच कोसळते. आणि हे काही कुठलं नाटक किंवा कसला अभिनय नाही. सदतीस वर्षीय ऐश्वर्याची स्वतऋची नाटक कंपनी आहे आणि ती नाटकं सादर करते पण अजून त्याला काही तास आहेत. दिवस मावळला की चेहऱ्याला रंग लागणार.

तर, दर वर्षीप्रमाणे तमिळ नाडूच्या वेल्लोर जिल्ह्यातल्या तिरुवळम गावात मयना कोळ्ळइ उत्सव सुरू आहे. मासी (मार्च) या तमिळ महिन्यातल्या अमावसइ म्हणजेच अमावास्येला दलित समाज हा सण साजरा करतो. ऐश्वर्या चक्किलियार या अनुसूचित जातीची असून गेल्या वीस वर्षांपासून या उत्सवात सहभागी होत आहे.

“नाचत होते ती मी नव्हतेच,” ती नंतर सांगते. “मला काहीही आठवत नाहीये. माझ्या अंगात अम्मनचं वारं आलं होतं.” अम्मन हे कालीचंच रुप. तिच्या समाजाचे लोक तिची पूजा करतात. सगळे विधी पार पडले की रात्री १० वाजता नाटकाचे खेळ सुरू होतील.

रात्रीचं सगळं वातावरणच वेगळंय. रस्त्याच्या मधोमध उभारलेल्या १० बाय १२ फूटाच्या मंचावर इकडून तिकडे फिरणारी ऐश्वर्या आता पुन्हा एकदा उत्साहात आलेली दिसते. उत्सवाच्या आयोजकांना ती काही सूचना देतीये. बॅनर कुठे लावायचा, ५०० वॉटचे दिवे कुठे टांगायचे, असं सगळं सुरू आहे. “त्या दोन दिव्यांची तोंडं मंचाकडे असू द्या. थोडे कोनात ठेवा,” ती सांगते. ती रंगमंचाची व्यवस्था पाहते. वेशभूषा, रंगभूषा, प्रकाशयोजना सगळं काही तिच्याकडे. तीच दिग्दर्शक आहे आणि तीच पटकथाकार. आणि या नाटक कंपनीची प्रमुखही ऐश्वर्याच आहे. तिच्या कंपनीचं नाव आहे अशोक नाटक मंडरम. स्टेजवर लावलेल्या बॅनरवर हे नाव अगदी ठळक अक्षरात रंगवलेलं आहे.

“ही अशी एकच नाटक कंपनी असेल जिच्यात रजनीकांत, विजयकांत आणि खुशबू असे सगळे जण आहेत,” मोठ्याने हसत हसत ऐश्वर्या सांगते. बोलता बोलता कंपनीच्या बॅनरकडे बोट दाखवते आणि या तिन्ही तमिळ तारेतारका एकत्र आल्याची कल्पना करते. आम्हाला हे सगळं काय आहे ते मात्र नंतर समजतं. तिथे पडद्यामागे अनेक जण हातात आरसे घेऊन आपल्या चेहऱ्याला रंग लावताना दिसतायत. वरती २०० वॉटचा एक बल्ब टांगलेला असतो. आज पडद्याच्या मागचं रामार मंदीर म्हणजे त्यांची ग्रीन रुम. सगळ्या कलाकारांना एका वेळी तयार होता येईल एवढी जागा इथे नाही त्यामुळे ते एका पाठोपाठ एक तयार होतात. काही जण तर चक्क करुवरई म्हणजे गाभाऱ्यात शिरलेत. अर्थात इतर मंदिरांसारखं इथे त्यांना कुणीही ‘चला, निघा बाहेर’ असं म्हणून हाकलून लावणार नाहीत याची त्यांना पूर्ण खात्री आहे.

“मी २०१८ साली ही नाटक कंपनी सुरू केली. त्यामागची कल्पना अशी होती की हे काम मिळालं तर पारलिंगी स्त्रियांना धंदा करावा लागणार नाही किंवा बाजार मागावा लागणार नाही. त्या इथे येऊन नाटकात काम करू शकतील. आणि त्यातूनच आमची पुरेशी कमाई होऊ शकेल,” ऐश्वर्या सांगते. तिने आपल्या कंपनीचं नाव ठेवलंय, ‘अशोक नाटक मंडरम’. “माझ्या पारलिंगी आयांनी मला ऐश्वर्या हे नाव दिलं असलं तरी मला ते फारसं आवडत नाही. माझं नाव अशोक आहे. आणि ते मला आवडतं. म्हणूनच मी माझ्या कंपनीचं नाव त्यावरून ठेवलं.”

खेळाची वेळ जवळ येऊ लागते तसं लोक आपापल्या चादरी घेऊन स्टेजसमोर येऊन बसू लागतात. रस्त्याच्या अगदी बरोबर मधोमध. खेळ पूर्ण रात्र चालणार असल्याने त्या तयारीत. “मी नाटकाची पटकथा लिहिलीये आणि मी कामही करणार आहे,” ती सांगते. “आम्ही काल्पनिक कथा-कहाण्या सादर करतो. कादंबरीतल्यासारख्या. आम्ही पुराणातल्या गोष्टी पण दाखवतो. हरीश्चंद्र, दानासुर कर्णन, नलयिनी, नल्ल तंगल. तसंच लोककथांवर आधारित काही नाटकं आहेत. आज आम्ही तसंच एक नाटक करणार आहोत – दैवम तंद तिरप [देवाचा कौल]. राजपुत्र एळियरासन आणि कलइ सेल्वीची ही गोष्ट आहे. गुन्हा, शिक्षा, पश्चात्ताप, माफी आणि दैवी न्याय असं सगळं काही यात आहे.”

विजयपुरी राज्यामध्ये राजा विजय वर्मन आणि राणी विजया अगदी प्रेमाने आणि हुशारीने राज्य करत होते. या शाही दांपत्याला लवकरच दोन अपत्यं होतात. राजपुत्र एळिळरासन आणि राजकन्या एळिळरासी. राजकन्या मोठी होते. तिची शान आणि मनाचा मोठेपणा सगळ्यांना ठाऊक असतो. राजपुत्राचं मन मात्र काळंकुट्ट. गर्वाचा दर्प आणि सगळ्यांप्रती घृणा. एक दिवस तो राज्यातल्या एका गावातून फेरफटका मारत असताना त्याचं लक्ष नदीच्या पाण्यात अंघोळ करत असलेल्या कलइ सेल्वी नावाच्या एका तरुणीवर जातं. त्याच्या मनातली वासना खवळते आणि तो तिच्यावर लैंगिक अत्याचार करतो. कलइ सेल्वी हादरून जाते.

तिथे मंचाच्या मागे ऐश्वर्या तिची स्वतःची कहाणी सांगू लागते. “किती तरी काळ मला स्वतःला मी पारलिंगी स्त्री आहे, हेच माहीत नव्हतं. घरी कुणी नसताना मी केसाच्या वेगवेगळ्या रचना करायचे, टिकल्या लावायचे आणि मेकअपसुद्धा करायचे. याच काळात कधी तरी माझी गाठ एका पारलिंगी स्त्रीशी पडली. तेव्हा अगदी पहिल्यांदा माझ्या मनात हा विचार आला की कुणास ठाऊक कदाचित मी देखील पारलिंगी असेन,” तिच्या प्रवेशाची तयारी करत करत ती सांगते.

तिच्या चेहऱ्याला सगळ्यात शेवटी रंग लागतो, हे ठरलेलं आहे. मधल्या काळात विनोदी पात्रांनी मंचाचा ताबा घेतलाय. त्यांच्या वाकुल्या पाहून लोक हसून गडाबडा लोळू लागलेत. आणि मग अचानक संगीत बदलतं. मंचावरच्या पारलिंगी स्त्रियांच्या समूहात ऐश्वर्याचा प्रवेश होतो आणि त्या सगळ्या एका मादक गाण्यावर गोलात नाच करू लागतात. हे एक हलकंफुलकं लोकगीत आहे. खेळाची सुरुवात होत असताना गायलं जाणारं खास तमिळ गाण्याचं वैशिष्ट्य असणारं खट्याळ गीत.

गाणं संपतं आणि मग पहिला प्रसंग असतो राजवाड्यातला. कलइ सेल्वीचं काम करणाऱ्या ऐश्वर्याला आता झटक्यात वेश बदलून यावं लागणार.

अत्याचार झाल्यावर कलइ सेल्वी आपल्या भावासह राजाच्या दरबारात येते आणि न्याय मागते. आपल्या पुत्राचं कुकर्म ऐकून राजा आणि राणी हादरून जातात. आणि मग नातीगोती न पाहता केवळ न्यायाची चाड ठेवत राजा आणि राणी राजपुत्राला कलइ सेल्वीशी लग्न करायचा आदेश देतात. त्याच्याकडून झालेल्या गुन्ह्याचं हेच परिमार्जन आहे असं त्यांना वाटतं. मात्र सेनापतीच्या मनात काही तरी वेगळंच योजलेलं असतं. राजाची गादी उलथून टाकण्याची खेळी तो रचतो आणि त्यासाठी आपली प्रेमिका मोहना हिला कामाला लावतो. मोहना काळ्या जादूचा आधार घेत राजपुत्राला आपल्या जाळ्यात ओढते. एका कुंटणखान्याच्या राणीचा वेश परिधान करत मोहना येते आणि त्याला आपल्या दुष्टात्म्याच्या देखरेखीत कैद करते.

या सगळ्या करणीचा प्रभाव होतो आणि एळिळरासनच्या हातून सर्वात मोठा गुन्हा घडतो. आपल्या वडलांचा खून करून तो गादीवर बसतो. विजयपुरीमध्ये आता केवळ दहशत चालते. त्याच्या पत्नीला, सेल्वीला सर्वात जास्त भोग भोगावे लागतात. दिवस गेलेले असतानाही राजपुत्र तिच्यावर अनन्वित अत्याचार करतो. राणी विजया आपल्या मुलाचं झालेलं पतन पाहून शाप देते. आईचा शाप. “राजपुत्राला कुष्ठाची बाधा होऊ दे!” आता मोहना आणि सेनापती गादीवर विराजमान होतात, कुष्ठ झालेल्या राजपुत्राला हाकलून देतात, कलइ सेल्वीची दृष्टी नष्ट करतात. तिच्यावर रस्त्यात भीक मागायची पाळी येते.

आता नाटकात ऐश्वर्याचा प्रवेश होतो. दिवस भरत आलेली, डोळ्यातून रक्ताच्या धारा लागलेली सेल्वी रस्त्यात भीक मागतीये. आतापर्यंत लोकांच्या हुर्यो आणि टाळ्यांच्या जागी एकदम शांतता पसरते. लोक स्तब्ध होतात. तिच्या तोंडचं मातृत्वाबद्दलचं दुःखी गाणं ऐकून डोळे पाणावतात. तिच्या हातात असलेल्या कटोऱ्यात काही जण नाणी आणि नोटा टाकतात. “माझी अशी अवस्था का बरं झाली? आज मला हे रक्ताचे अश्रू का गाळावे लागतायत? ऐका...”

हा इशारा असतो पुढच्या प्रसंगाचा. आता सगळे फ्लॅशबॅकमध्ये जातात.

आता मंचावर बाकी कलाकार येतात. ऐश्वर्या खाली उतरते, मंचाच्या मागे जाते, डोळ्यातून रक्ताच्या धारा रंगवलेल्या असतात त्या पुसून टाकते. पुढच्या प्रसंगासाठी साडी बदलते आणि वेगळा मेकअप करते. “पुढचा तासभर तरी माझा प्रवेश येणार नाही,” असं म्हणत ती पाय ताणून जरा निवांत बसते. आपल्या आयुष्यातले घडून गेलेले प्रसंग तिच्या मनात येत राहतात.

“मला जेव्हा हे समजून चुकलं की मी एक पारलिंगी स्त्री आहे, मी आईसमोर बसून खूप रडले,” ती सांगते. “मला देवाने असं का बनवलं असं तिला विचारत राहिले. तेव्हा माझी आई म्हणाली होती, ‘एखाद्या लेकराने तुमची मांडी ओली केली तर तुम्ही ती पुसून टाकणार का त्या लेकराचे तुकडे करणार? त्यामुळे कसाही असूदे, माझा लेक माझ्यासाठी फार फार मोलाचा आहे. राजा, माझ्या लेकरा, तू कशासाठी रडतोयस?’ पारलिंगी स्त्रियांबद्दल समाजात फारशी जागृती नसतानाच्या काळातही माझ्या आईने माझा स्वीकार केला. ती माझं दैवत आहे. आणि माझ्यासाठी तीच सगळ्यात मोठा आधार आहे.”

“मी फक्त दहावीपर्यंत शिकले. घरात इतकी गरिबी होती की शिक्षणावर लक्ष लागणंच शक्य नव्हतं. दहावीसुद्धा मी पास झाले नाही. त्यानंतर मी शिक्षण सोडलं. खडी फोडायला किंवा तशीच जड काम करायला जायला लागले,” ऐश्वर्या सांगते. तेव्हापासूनच नाटकाचं प्रचंड वेड असल्याचं तिला आजही अगदी स्पष्ट आठवतं.

“एकदा आमच्या गावच्या जत्रेत एक नाटक कंपनी खेळ सादर करायला आली होती,” ती सांगते. “माझ्या सगळ्या मित्र-मैत्रिणींनी त्यांच्यासमोर मला नाच सादर करायला सांगितलं. मी केला. त्यांनी माझं कौतुक केलं आणि म्हणाले की तू खूप छान नाचतेस. त्यांनी त्यांचं कार्ड मला दिलं आणि म्हणाले, ‘आधी शिक्षण पूर्ण कर त्यानंतर तुला नाटकाची आवड असेल तर आमच्यासोबत ये’.”

“सुरुवातीच्या काळात मी नाटकात काम केलं कारण तेव्हा घरी पैशाच्या नावाने बोंब होती. त्यानंतर मात्र मला ते सगळं आवडायला लागलं आणि मग नाटक हाच माझा व्यवसाय झाला. त्या काळी मला पूर्ण रात्रीच्या खेळाचे २० रुपये मिळायचे. मग अनेक नाटक कंपन्यांना माझं नाव माहीत झालं,” ऐश्वर्या सांगते. नाटक कंपन्या कलाकाराच्या कलेचा अंदाज घेऊन त्यांना आगाऊ रक्कम देतात. आणि एकदा का तुम्ही उचल घेतली की तुम्हाला ती फेडेपर्यंत त्यांच्यासोबतच काम करावं लागतं.

“माझ्यावर ७ लाखांचं कर्ज होतं. मी एका नाटक कंपनीच्या मालकाकडून आईच्या उपचारासाठी पैसे घेतले होते. त्यामुळे मी त्याच कंपनीसोबत काम करायचे. सगळं कर्ज चुकतं करायला मला १० वर्षं लागली.” आणि तेसुद्धा ती एक लोकप्रिय कलाकार असल्यानेच शक्य झाल्याचं ऐश्वर्या सांगते. “माझ्या पगारापेक्षा मला बक्षीस म्हणून जास्त पैसा मिळायचा.माझा सगळा पगार कर्ज फेडण्यात जायचा. अखेर आई कॅन्सरनेच मरण पावली.”

रजनी याच नाटक कंपनीत काम करतो. त्याचा प्रवेश संपल्यावर कपडे बदलण्यासाठी तो स्टेजच्या मागे येतो. “हा बघा रजनीकांत आला!” ऐश्वर्या म्हणते. “आता तो रजनीकांत आहे. त्या आधी तो शरतकुमार होता. त्याचं शरीर कसं पैलवानासारखं होतं. मी १४ वर्षांची होते तेव्हाच तो एकदम स्टार कलाकार होता. त्याच्याबरोबर काम करायला मिळावं म्हणून कलाकारांमध्ये स्पर्धा असायची. मी तेव्हा त्याची सहाय्यक होते,” हसत हसत ऐश्वर्या सांगते. हा अभिनेता म्हणजे विनायकम. तो आज पन्नाशीत आहे. “अन्नामलईच्या सिनेमांमधला रजनीकांत आणि आजचा, दोघांमध्ये फरक आहे. माझंही तसंच काही आहे,” तो हसून सांगतो.

“सन्मानाने चार घास कमवायचे असतील तर आम्हाला कष्ट करावेच लागतात,” ऐश्वर्या म्हणते. “या कामातून मोठा आनंद मिळतो, पण एक पारलिंगी स्त्री म्हणून आम्हाला फार मोठ्या हिंसाचाराला सामोरं जावं लागतं. काही गावांमध्ये तर लघवी करणंसुद्धा सुरक्षित नाही. आणि त्याच कारणासाठी अनेक पारलिंगी स्त्रियांनी हे काम सोडलंय.” आईच्या निधनानंतर ऐश्वर्याने लिंगनिश्चिती शस्त्रक्रिया करून घेतली. संघर्ष काही संपला नाही आणि तिने पुन्हा एकदा नाटकाची वाट धरली.

“त्या काळी शस्त्रक्रिया केलेल्या पारलिंगी स्त्रियांना नाटक कंपनीत घ्यायचे नाहीत. मी स्वतः तीन वर्षं कंपनीसोबत लुंगी आणि शर्ट घालून फिरत होते. साडीमध्ये कुणी आम्हाला स्वीकारायला तयारच नव्हते. अनेक नाटक कंपन्यांनी केवळ मी अशी आहे म्हणून नकार दिला. आणखी अवमान सहन करण्याची माझी इच्छा नव्हती. तेव्हाच मी स्वतःला प्रश्न केला की आपणच स्वतःची नाटक कंपनी का सुरू करू नये? आणि मग दुसऱ्या कुणासाठी काम करण्यापेक्षा माझ्यासारख्या इतर पारलिंगी स्त्रियांबरोबर व्यवसाय सुरू करणं कधीही चांगलं असा मी विचार केला,” ती सांगते.

२०१८ साली ऐश्वर्याने नाटक कंपनी सुरु करण्यासाठी गावातल्याच एका खाजगी सावकाराकडून बऱ्यापैकी कर्ज घेतलं, तेही चढ्या व्याजदराने. नाटक कंपनी सुरू होऊन काही महिनेच लोटले असतील, कोविड-१९ ची टाळेबंदी जाहीर झाली. त्या महासाथीत तिच्यासारख्या ट्रान्स कलाकारांचे प्रचंड हाल झाले. आणि काही कळण्याच्या आत तिच्यावर कर्जाचा असा बोजा चढला जो फेडणं अशक्य झालं.

“टाळेबंदी सुटल्यानंतरही नाटकाच्या खेळातून पुरेसा पैसा येत नव्हता. मग मी इतर पारलिंगी स्त्रियांसोबत कादइ वसूल [बाजार मागणे] करू लागले. सगळे आमच्याकडे इतक्या तुच्छतेने आणि तिरस्काराने पहायचे. मला इतका राग यायचा. म्हणून मग मी परत नाटकाकडे वळले,” ती सांगते. धंदा करून किंवा बाजार मागून खरं तर जास्त कमाई झाली असती असं तिला वाटतं. “पण आम्हाला ती कामं आवडत नाहीत. माझी आवड आहे नाटक. आणि हीच माझी दुनिया आहे. आणि हेच माझं आयुष्य आहे. मी या कामातून पैसा कमावते. आणि याच पैशातून माझं घर चालतं. आणि मी सन्मानाने जगते.”

तिच्या नाटक कंपनीत सहा पारलिंगी कलाकार होत्या आणि आता हीच संख्या दहावर गेली आहे. खरं तर पूर्वीपेक्षा त्यांचे नाटकाचे खेळ कमी झाले आहेत. संख्या २५० हून वर्षाला १६० ते १८० वर आली आहे. ही कंपनी तमिळ नाडूच्या वेगवेगळ्या जिल्ह्यांमध्ये नाटक सादर करते. जत्रा उत्सवांच्या काळात २५ खेळसुद्धा मिळतात.

“पुरत्तसी ते तई [सप्टेंबर ते फेब्रुवारी] या सहा महिन्यांमध्ये आम्हाला नाटकाचे खेळ मिळत नाहीत. वर्षातला हा सर्वात कठीण काळ असतो आमच्यासाठी,” ऐश्वर्या सांगते. “या काळात आम्हाला घरीच [बिगर कामाचं] बसावं लागतं. त्यामुळे या सहा महिन्यांची बेगमी आम्ही आधीच करून ठेवतो. बरं, आमच्याकडे हे नाटकाचं काम असताना आम्ही बाजार का मागावा? जेव्हा काम नसतं तेव्हा आमच्यापुढे दुसरा पर्यायच नसतो. पण तशी वेळ येऊच नये.”

ऐश्वर्याला असं मनापासून वाटतं या बेरोजगारीच्या काळात सरकारकडून जर काही मदत मिळाली, शासनाने त्यांची काळजी घेतली तर खूप चांगलं पाऊल ठरेल. “तमिळ नाडू शासनाच्या इळ्ळम तेडी कळवी [शिक्षण तुमच्या दारी] या उपक्रमाच्या माध्यमातून मी जिल्ह्यातल्या सरकारी शाळा आणि महाविद्यालयांच्या जवळच्या वस्त्यांमध्ये जायला सुरुवात केली. नाच आणि गाण्याच्या माध्यमातून आम्ही या कार्यक्रमाविषयी जाणीवजागृती करायचो,” ती सांगते. २०२३ साली तमिळ नाडू शासनाकडून ऐश्वर्याला सर्वोत्तम पारलिंगी व्यक्ती हा पुरस्कार मिळाला.

ऐश्वर्याचा प्रसंग थोड्याच वेळात सुरू होणार असल्याने त्या आधी ती पटकन एक डुलकी काढते. तिला जाग येते तोपर्यंत तिची वेशभूषा आणि मेकअपची तयारी झालेली असते. ती आता थवलई करगम सादर करणार आहे. हे नृत्य सादर करताना डोक्यावर सोम्बु नावाचा छोटा घडा ठेवतात. त्याचं वजन जवळपास दीड किलो असतं. थवलई नावाच्या पितळी कळशीमध्ये पाणी भरून ती सोम्बूवर ठेवली जाते. तिचंच वजन १५ किलोच्या आसपास असतं.

मध्यरात्रीचे २ वाजले आहेत. रात्रभराच्या खेळाचं मध्यंतर म्हणून हा नाच सादर केला जातो. प्रेक्षकांना जागं ठेवण्यासाठी, त्यांचं लक्ष लागून रहावं हे या खेळांचं खरं निमित्त.

“गेली वीस वर्षं मी नाचतीये. वयाच्या १७ व्या वर्षी सुरुवात झाली. तमिळनाडूच्या जवळपास सर्वच जिल्ह्यांमध्ये मी माझी कला सादर केली आहे. आणि खरं तर माझ्या थवलई करगममुळेच मला जास्त प्रसिद्ध मिळालीये. जेव्हा मी अगदी जोमात होते तेव्हा मी ज्या नाटक कंपनीबरोबर असायचे तिचेच खेळ आयोजक घ्यायचे. मला त्या कंपनीकडून २० रुपये पगार मिळायचा पण बक्षिसीचेच ५०० रुपये कमवत होते मी. त्या पैशावर मी माझं घर चालवलं. पण आता मी हे नृत्य करत नाही. डॉक्टरांनी तसा सल्लाच दिलाय. इतक्या वर्षांच्या नृत्याने माझ्या मानेच्या हाडांना इजा झालीये. पूर्वी जो नाच ३० मिनिटं चालायचा, तो आता १० मिनिटांवर आलाय. आणि तेही कुणी फार मागणी केली तरच.”

ऐश्वर्याचे पाय थिरकू लागले की इतक्या वर्षांचा तिचा अनुभव त्यातून लगेच दिसून येतो. ज्या सहजतेने ती डोक्यावरचे घडे तोलते, नाचता नाचता त्यातलं पाणी सगळीकडे फेकलं जात असतं. नाचून झाल्यानंतर ओल्या कपड्यातच ती माइक हातात घेते आणि एकदम खड्या आवाजामध्ये गाना सुधाकर यांचं एक गाणं म्हणायला सुरुवात करते.

“चहासाठी वेगळा पेला?
दलित आदिवासींना तोही नाही
अस्पृश्यतेच्या याच क्रूरतेवर
आंबेडकरांनी घातला घाव”

गाणं ऐकताच प्रेक्षक एकच हुर्यो करतात. शिट्ट्या, टाळ्यांचा गजर होतो. काही जण हात उंचावून नाचू लागतात आणि काही जण ऐश्वर्यावर नोटा उधळतात. “हा कॉलनी एरिया [दलित वस्ती] आहे. इथे सिनेमा किंवा देवाची गाणी चालत नाहीत,” स्टेजवरून खाली आल्यावर ऐश्वर्या मला समजावून सांगते. “इथे फक्त आंबेडकरांची गाणी वाजतात.”

पहाट व्हायला आलीये. नाटकाचा शेवट जवळ आलाय. दैवाचे फासे असे काही पडतात की चुकीचं परिमार्जन होतं, न्याय मिळतो.

दुःखाच्या महासागरात बुडून गेलेले राजा एळिळरासन आणि त्याची दृष्टीहीन राणी कलइ सेल्वी एकमेकांना भेटतात. कलइ सेल्वीकडे आता देवी कालीला शरण जाण्यावाचून दुसरा कुठलाच मार्ग नसतो. प्रचंड यातना आणि अन्याय सोसल्यानंतर केलेला देवीचा धावा त्या दैवी आदिमातेपर्यंत पोचतो आणि काली त्यांच्यासमोर प्रकट होते.

ती या दोघांना आशीर्वाद देते आणि त्यांच्या दुखापती बऱ्या करते. तिचा न्याय त्यांचा छळ करणाऱ्यांना सोडत नाही. मोहनाला शाप मिळतो आणि ती बुडून समुद्राचा तळ गाठते. तिथल्या प्राण्यांचं भक्ष्य़ होते. मोहनाच नसल्यावर सेनापतीपाशी काहीच शक्ती राहत नाही. आणि मग राजा एळिळरासन आणि राणी कलइ सेल्वी पुन्हा एकदा त्यांच्या हक्काच्या गादीवर बसतात.

रंगमंचावर ऐश्वर्या प्रेक्षकांसमोर दृष्टीहीन झालेली, कालीचा धावा करणाऱ्या कलइ सेल्वी सादर करते. काली तिच्यासमोर प्रगट होऊन न्याय करते. या शेवटच्या प्रवेशात पाच पारलिंगी स्त्रिया कालीची भूमिका करतात. आणि हे असतं कालीचं नृत्य. मातीच्या पाच मडक्यांमध्ये अग्नी चेतवला जातो, कडुनिंबाच्या डहाळ्या बांधल्या जातात. पाच कलाकार वेगवेगळ्या रंगात कालीचं रुप घेऊन येतात. तांडव करतात, आणि एका रांगेत रंगमंचावर येता येता तोंडाने ललकारी देतात.

सेंबा ही २३ वर्षांची तरुण पारलिंगी कलाकार हाताच्या मुठी आवळून दाताने कोंबड्याचं मुंडकं उडवते आणि रक्ताचा घोट घेते. ऐश्वर्या लोकांना वाट देण्याचा इशारा करते. सेंकदात सेंबा तोंडामध्ये कोंबडं पकडून रस्त्याच्या दुसऱ्या टोकाला दिसेनाशी होते. बाकी कलाकार तिच्या मागे धावत जातात आणि तिला परत घेऊन येतात. काली आता शांत झालीये. ते जमलेल्या लोकांना अंगारा आणि कुंकू लावतात आणि नाटकाचा शेवट होतो.

पहाट होते तसं मंडळी सगळं सामान सुमान आवरायला सुरुवात करतात. आयोजक ऐश्वर्याला उचल वगळून उरलेली रक्कम देऊ करतात. ऐश्वर्या थोडी घासाघीस करते आणि जास्तीचे हजार रुपये पदरात पाडून घेते.

“रोज आमची कमाई किती असते हे सांगणं अवघड आहे. आम्ही एका खेळाचे २५,००० ते ३०,००० रुपये घेतो. अर्थात नाटक कोणतं आहे आणि कुठल्या जत्रेत सादर होणार आहे त्यावर सगळं ठरतं. कलाकारांची बिदागी पण वेगवेगळी असते. अनुभवी कलाकारांना, खास करून संगीतकार आणि वादकांची बिदागी १,५०० ते २,००० इतकी असते. अर्थात सुपारी कितीची ठरली आहे त्यावर हे सगळं अवलंबून असतं. तरुण कलाकारांना १,००० ते १,२०० रुपये मिळतात. कधी कधी सगळ्यांचे पैसे देऊन झाल्यानंतर माझ्यापाशी केवळ २,००० रुपये उरतात. कधी कधी तर तेवढे पण नाहीत,” ऐश्वर्या सांगते.

नंतर क्षणभर थांबून ती म्हणते, “आता ही कंपनी माझी आहे. पण मी काही तिची खरी मालक नाही. ज्याच्याकडून पैसा घेऊन आम्ही कंपनी उभी केली त्या मालकाला पण आम्हाला काही पैसा द्यावा लागतो.” सुरुवातीला घेतलेलं कर्ज आता चौपट झालंय. आणि त्यात जादा घेतलेल्या कर्जाचा व्याजदर प्रचंड आहे.

“[मालकाला] किती पैसे द्यायचे ते आमच्या कमाईवर ठरतं,” ती सांगते. आर्थिक बाबींबद्दल बोलताना ऐश्वर्या गोष्टी हातच्या राखूनच बोलते. सध्याचे सावकारीचे व्याजदर आणि गावात सुरू असलेल्या व्यवहारांची तिला अगदी पूर्ण कल्पना आहे. मात्र या कशाही बद्दल बोलायचं ती टाळते. काय परिणाम होतील याची भीती तिच्या मनात असावी.

“कर्ज कधीच फेडलं जाणार नाही. ते होतं तसंच असतं. जो काही पैसा उसना घेतलाय त्याच्यावर मी व्याज भरते. पण मुद्दल तर परतफेडच होऊ शकत नाही,” ऐश्वर्या सांगते. आपल्यासमोर किती मोठी आव्हानं आहेत याची तिला पुरेपूर जाणीव आहे. तरीही तिचं ध्येय आणि तिचं लक्ष ती विचलित होऊ देत नाही. कर्ज किंवा कमाई नाही, नाटक हीच तिची प्रेरणा आहे.

नाटकाचं सगळं साहित्य टेम्पोच्या टपावर लादलं जातं. गाडी निघते. मागच्या खिडकीवर ऐश्वर्याचा मोठाला फोटो चिकटवलेला असतो. अर्ध्या तासात ही मंडळी कलवइ चौकात पोचतात. नाटकाचा खेळ असतो तेव्हा कलाकारांना इथूनच घेतलं जातं आणि इथे सोडलं जातं. इथून १०० मीटरवर ऐश्वर्याचं घर आहे, भाड्याचं. चार भिंती आणि छताला नारळाच्या झावळ्या.

“या कलेच्या मी इतकी का प्रेमात आहे ते मलाच माहीत नाहीये. हे फक्त पैशासाठी नाहीये. मी नाटकात ज्यांच्या भूमिका वठवते त्यांच्या मार्फत मी माझं सुख आणि दुःख व्यक्त करू शकते,” ऐश्वर्या सांगते. “कितीही कष्ट असू देत, मी जेव्हा स्टेजवर असते तेव्हा कशाचीच फिकीर नसते. त्यामुळे माझ्यासाठी कष्ट हे आय़ुष्याचा केवळ एक भाग आहेत.”

कविता मुरलीधरन हिने केलेल्या बहुमोल मदतीबद्दल तिचे मनापासून आभार.

या वार्तांकनाला मृणालिनी मुखर्जी फौंडेशनचे सहाय्य मिळाले आहे.