शेतकऱ्यांची भिस्त बैलजोडीवर

तुकाराम मासळ आपल्या मोटारसायकलला दोन मोठे प्लास्टिकचे कॅन बांधतात आणि ट्रॅक्टरला लागणारं डिझेल खरेदी करण्यासाठी शहराच्या दिशेने निघतात. पण, ते थेट ही वाहनंच पंपावर का नेत नाहीत बरं?

“त्यामुळं इंधन आणि पैसा दोन्ही वाया जाईल,” मासळ म्हणतात. ट्रॅक्टरला एका लिटर डिझेलमध्ये जास्तीत जास्त पाच किलोमीटरचे अ‍ॅव्हरेज मिळतं आणि “आता डिझेलची किंमत प्रति लिटर जवळपास १०० रुपयांच्या जवळ पोचली.” शिवाय त्यांना वेगवेगळ्या पंपांवर फेऱ्या माराव्या लागतात.

डिझेल आता रेशनवर मिळणार आहे.

महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त धाराशिव जिल्ह्यातील भूम शहरापासून सुमारे २५ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या वाकवाड गावचे ५३ वर्षांचे शेतकरी मासळ म्हणतात, “आम्हाला प्रत्येक वेळी ठराविक लिटरच डिझेल दिलं जातं.”

ते सांगतात, “दिवसभर पुरेल इतकं म्हणजे किमान २०-२५ लिटर डिझेल मिळावं म्हणून मी पाच वेगवेगळ्या पेट्रोल पंपांवर जातो,” भूम आणि त्याच्या आसपासचे इंधन पंप एकमेकांपासून खूप दूर आणि मोजकेच आहेत.

काही दिवस मासळ डिझेलच्या शोधात वेगवेगळ्या पंपांदरम्यान ७०-८० किलोमीटरचा प्रवास करतात. “आणि दर दोन किंवा तीन दिवसांनी थोडे डिझेल मिळाले तरी मी स्वतःला सुदैवी समजतो,” ते म्हणतात. कधीकधी, इंधन पंप चालक प्लास्टिकच्या कॅनमध्ये डिझेल भरण्यास नकार देतात आणि ट्रॅक्टर पंपावर आणण्याचा आग्रह धरतात.

खरीप हंगाम सुरू होण्याआधी मे महिन्यात डिझेलची मागणी झपाट्याने वाढली. पश्चिम आशियातील युद्ध परिस्थिती असूनही, इंधनाचा कोणताही तुटवडा नसल्याचा दावा केंद्र सरकार आणि तेल कंपन्या करत असल्या, तरी जमिनीवरचं चित्र वेगळं आहे. १५ मे पासून नऊ दिवसांत पेट्रोलचे दर चार वेळा वाढल्यामुळे शहरं अधिक प्रभावित झाली होती.

ग्रामीण भागात मात्र डिझेलसाठीची ओरड खरी आणि वाढणारी आहे. अनेक जिल्ह्यांमध्ये चिंतेत असलेले शेतकरी लांबच लांब रांगा, खरेदीवरील मर्यादा आणि भविष्यातील पुरवठ्याबाबत असलेली अनिश्चितता याबद्दल सांगतायत.

या चिंतेनं ग्रासलेल्या हजारो शेतकऱ्यांपैकी मासळ हे एक आहेत.

मासळ यांच्याकडे दोन एकर जमीन आहे. दुग्धव्यवसाय हा त्यांच्या उत्पन्नाचा मुख्य स्त्रोत आहे. हे कुटुंब एक लहान किराणा दुकानही चालवते. त्यांचे दोन ट्रॅक्टर वर्षभर उत्पन्नाचे अतिरिक्त साधन ठरतात, कारण ते शेजारच्या गावांमधील शेतकऱ्यांना ते भाड्याने देतात.

भविष्यातील टंचाई आणि वाढत्या किमतींच्या भीतीने होणारी खरेदी आणि इंधनाची साठेबाजी यामुळे काही प्रमाणात हा तुटवडा निर्माण झाला आहे. अधिकृत अंदाजानुसार, काही ठिकाणी इंधनाची सरासरी विक्री नेहमीपेक्षा १५० टक्क्यांनी अधिक आहे.

श्री साई पेट्रोल पंपावर भेटलेले शेतकरी सुरेश कारभारी गायकवाड सांगतात, “नाशिकसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शेतकऱ्यांना दुहेरी फटका बसला आहे. कांद्याचे भाव कोसळलेत, तर इंधनाचे दर गगनाला भिडलेत. “मला माझ्या कांद्याला प्रति क्विंटल फक्त २११ रुपये मिळाले,” म्हणजेच २.११ रुपये प्रति किलो.

नागपूर ते नाशिक दरम्यानच्या समृद्धी महामार्गावरील पेट्रोल पंपांवर आणि संभाजीनगर जिल्ह्यातील वैजापूर, येवला आणि नाशिक दरम्यानच्या शहरांमध्ये ट्रॅक्टर आणि मोटारसायकल चालक रात्री उशिरापर्यंत डिझेलचे टँकर येण्याची वाट पाहत रांगेत उभे असतात. गेल्या आठवड्यात या प्रतिनिधीने भेट दिलेल्या अनेक पंपांवर डिझेल किंवा पेट्रोल उपलब्ध नसल्याचे फलक लावले होते.

अल्पभूधारक शेतकऱ्यांना याचा मोठा फटका बसला आहे. भाड्याने ट्रॅक्टर देणारे मालक आता शेतकऱ्यांना स्वतः डिझेलची व्यवस्था करण्यास सांगत आहेत. मोठ्या शेतकऱ्यांनी ड्रम आणि टाक्यांमध्ये डिझेल साठवून ठेवण्यास सुरुवात केली आहे. नाशिकच्या वणी बाजारातील एका कांदा उत्पादक शेतकऱ्याने पारीला सांगितलं की, त्यांनी आधीच जवळजवळ २,००० लिटर डिझेल साठवून ठेवले आहे.

महाराष्ट्रातील सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्सवर पेट्रोल पंपांबाहेर रात्रीचे रांगेत उभे असलेले ट्रॅक्टर, रांगांमध्ये होणारे वाद आणि डिझेलच्या शोधात एका पंपावरून दुसऱ्या पंपावर कॅन घेऊन फिरणारे शेतकरी दाखवणारे व्हिडिओ मोठ्या प्रमाणावर व्हायरल होत आहेत.

डिझेलसाठीच्या या ओढाताणीचे काही अनपेक्षित परिणामही दिसून येत आहेत.

जालना जिल्ह्यातील अंबड तालुक्यातील शहापूर गावात ४८ वर्षांच्या अनीस पठाण यांची एक एकर जमीन आहे. शेती सोडून मजुरी करून ते आपल्या उत्पन्नात भर घालतात. अलीकडे, ते त्यांच्या शेतात नांगरणी करण्यासाठी बैलजोडीचा वापर करत आहेत. “ट्रॅक्टरचे भाडे प्रति एकर १,००० वरून १,५०० रुपयांपर्यंत वाढले आहेत,” ते म्हणतात. “ट्रॅक्टर जे काम अर्ध्या दिवसात करतो, ते करायला बैलांना दोन दिवस लागतात, पण यामुळे पैशांची बचत होते,” पठाण आम्हाला सांगतात. शहापूर आणि आसपासच्या परिसरात कदाचित ५०० बैलजोड्या असतील, असे ते म्हणतात.

“या वर्षी, येथील बहुतांश शेतकरी आधीच बैलांच्या साहाय्याने शेती करण्याकडे वळले आहेत.”