ઇરાનનું યુદ્ધ ને મહારાષ્ટમાં વળી પાછી બળદની ખેતી

તુકારામ માસળ પ્લાસ્ટિકના બે મોટા ડબ્બા તેમની મોટરસાઇકલ પર બાંધે છે અને તેમના ટ્રેક્ટર માટે ડીઝલ ખરીદવા શહેરમાં જાય છે. તો પછી તેઓ એ વાહનો સીધા જ કેમ નથી લઈ જતા?

માસળ કહે છે, "એમાં બળતણ અને પૈસા બંનેનો બગાડ થશે." એક ટ્રેક્ટર એક લિટર ડીઝલ દીઠ વધુમાં વધુ પાંચ કિલોમીટરની એવરેજ આપી શકે છે, અને "હવે ડીઝલ લગભગ 100 રુપિયે લિટર છે." અને તેમણે અનેક ઇંધણ સ્ટેશનોના ચક્કર લગાવવા પડે છે.

ડીઝલનું રેશનિંગ શરૂ થઈ ગયું છે.

મહારાષ્ટ્રના દુષ્કાળની સંભાવનાવાળા ધારાશિવ જિલ્લાના ભૂમ નગરથી લગભગ 25 કિલોમીટર દૂર આવેલા વાક્વડ ગામના 53 વર્ષના ખેડૂત માસળ કહે છે, "તેઓ અમને દરેક વખતે ફક્ત થોડા-થોડા લિટર જ આપે છે."

તેઓ ઉમેરે છે, “મને એક દિવસ ચાલે એટલું ઓછામાં ઓછું 20-25 લિટર ડીઝલ મળી રહે એ માટે ડીઝલ ખરીદવા હું પાંચ અલગ અલગ પેટ્રોલ પંપ પર જાઉં છું." ભૂમમાં અને તેની આસપાસ ખૂબ જ ઓછા ઇંધણ સ્ટેશનો છે.

કેટલાક દિવસોએ માસળ ડીઝલની શોધમાં અલગ-અલગ પેટ્રોલ પંપો વચ્ચે 70-80 કિલોમીટરની મુસાફરી કરે છે. તેઓ કહે છે, "અને દર બે-ત્રણ દિવસે થોડું ડીઝલ મળી રહે તો મારું નસીબ." અને કેટલીકવાર ઇંધણ સ્ટેશનો પ્લાસ્ટિકના કેનમાં ડીઝલ ભરીઆપવાની ના પાડે છે, તેઓ ટ્રેક્ટર પંપ પર લાવવાનો આગ્રહ રાખે છે.

ખરીફ મોસમ પહેલા મે મહિનામાં ડીઝલની માંગમાં તીવ્ર વધારો થયો હતો. કેન્દ્ર અને તેલ કંપનીઓ પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધ હોવા છતાં બળતણની કોઈ અછત નથી એવો દાવો કરે છે પરંતુ જમીન પરનું વાસ્તવિક ચિત્ર અલગ છે. શહેરોને 15 મી મેથી નવ દિવસમાં પેટ્રોલના ભાવમાં ચાર વખત વધારો થવાથી વધુ અસર પહોંચી હતી.

ગ્રામીણ અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં ડીઝલની ફરિયાદ એ હકીકત છે અને એ વધી રહી છે. ઘણા જિલ્લાઓમાં, ચિંતાતુર ખેડૂતો લાંબી કતારો, ખરીદીની મર્યાદા અને ભાવિ પુરવઠા અંગેની અનિશ્ચિતતાનું વર્ણન કરે છે.

માસળ આ ચિંતાથી પીડિત હજારો ખેડૂતોમાંના એક છે.

ધનગર જાતિના માસળ પાસે બે એકર જમીન છે. પશુપાલન એ તેમની આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. આ પરિવાર કરિયાણાની એક નાનકડી દુકાન પણ ચલાવે છે. તેઓ તેમના બે ટ્રેક્ટર નજીકના ગામોના ખેડૂતોને ભાડે આપે છે આથી આ બે ટ્રેક્ટર આખા વર્ષ દરમિયાન કમાણીનો વધારાનો સ્ત્રોત પૂરો પાડે છે.

ભવિષ્યમાં અછત અને ભાવ વધવાના ભય વચ્ચે ગભરાટમાં આવી જઈને કરાતી ખરીદી અને સંઘરાખોરીને કારણે આ અછત ઊભી થઈ છે. સત્તાવાર ગણતરી મુજબ કેટલાક સ્થળોએ સરેરાશ ઇંધણ વેચાણ સામાન્ય કરતાં 150 ટકા વધારે છે.

નાસિક જેવા જિલ્લાઓમાં બેવડી મુશ્કેલી છે. એક તરફ ડુંગળીના ભાવ ગગડી ગયા છે તો બીજી તરફ ઇંધણના ભાવ વધી ગયા છે. શ્રી સાંઈ પેટ્રોલ પંપ પર અમને મળેલા ખેડૂત સુરેશ કારભારી ગાયકવાડ કહે છે, "મને મારી ડુંગળીના ક્વિન્ટલ દીઠ 211 રુપિયા મળ્યા હતા." એટલે એક કિલોના 2.11 રુપિયા.

નાગપુરથી નાસિક સુધીના સમૃદ્ધિ હાઇવે પરના પેટ્રોલ પંપો પર અને સંભાજી નગર જિલ્લાના વૈજાપુર અને યેવલા ને નાસિક વચ્ચેના નગરોમાં ટ્રેક્ટરો અને મોટરસાયકલો મોડી રાત સુધી ડીઝલના ટેન્કરો આવવાની રાહ જોતા લાઇનમાં ઊભા હોય છે. ગયા અઠવાડિયામાં આ પત્રકારે જે પંપોની મુલાકાત લીધી તેમાંના ઘણા પંપો પર ડીઝલ અથવા પેટ્રોલ ઉપલબ્ધ ન હોવાની જાહેરાત કરતા બોર્ડ લગાવવામાં આવ્યા હતા.

નાના ખેડૂતોને સૌથી વધુ અસર પહોંચી છે. વાહનો ભાડે આપતા ટ્રેક્ટર માલિકો હવે ખેડૂતોને ડીઝલની વ્યવસ્થા જાતે કરવા કહે છે. મોટા ખેડૂતોએ ડ્રમ અને ટેન્કમાં ડીઝલનો સંગ્રહ કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. નાસિકના વાની બજારમાં ડુંગળીના એક ખેડૂતે પારીના પ્રતિનિધિને જણાવ્યું કે તેમણે લગભગ 2000 લિટર ડીઝલ પહેલેથી જ સંઘરી લીધું છે.

સમગ્ર મહારાષ્ટ્રમાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પેટ્રોલ પંપની બહાર આખી રાત લાઈનમાં ઊભેલા ટ્રેક્ટરો, કતારોમાં થતી દલીલો અને ડીઝલની શોધમાં કેન લઈને એક સ્ટેશનેથી બીજા સ્ટેશને ભટકતા ખેડૂતોના વીડિયોથી છલકાઈ ગયા છે.

ડીઝલ મેળવવા માટેની પડાપડી અણધાર્યા પરિણામો પણ લાવી રહી છે.

જાલના જિલ્લાની અંબડ તહેસીલના શાહપુર ગામમાં 48 વર્ષના અનીસ પઠાણની એક એકર જમીન છે. તેઓ દાડિયા મજૂરી દ્વારા પોતાની ખેતીની આવકમાં ઉમેરો કરે છે. તાજેતરમાં તેઓ પોતાનું ખેતર ખેડવા માટે બળદની જોડીનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે, "ટ્રેક્ટર [ના ભાડા] ના દર એકર દીઠ 1,000 થી વધીને 1,500 રુપિયા થઈ ગયા છે. પઠાણ અમને કહે છે, "ટ્રેક્ટરથી અડધા દિવસમાં જે કામ થઈ જાય છે તે જ કામ કરવામાં બળદને બે દિવસ લાગે છે, પરંતુ તમારા પૈસા બચે છે." તેઓ કહે છે કે શાહપુરમાં અને તેની આસપાસ આશરે 500 બળદની જોડી છે.

"આ વર્ષે અહીંના મોટાભાગના ખેડૂતો પહેલેથી જ બળદની ખેતી તરફ વળ્યાં છે."

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા