ਸੁਗੁਨਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਵਣੱਕਮ! ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਸੁਗੁਨਾ ਹੈ। ਮੈਂ 2008 ਤੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਸਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਪੁਤਲੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਪੁਤਲੀਆਂ ਘਰ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਉਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਜਦ ਮੈਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸਕੂਲ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੁਤਲੀਆਂ ਪਸੰਦ ਸਨ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੀ: ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ?
ਜਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਤੂੰ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੀ।” ਉਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਉਸੇ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ।
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਤੇ ਛਾਣਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ – ਪੁਤਲੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਸਾਂਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਭਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਮੈਂ ਢਾਲਣਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਗਈ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਕਲਾ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ। ਮੈਂ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ 75 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ ਮਿਲ਼ਦੀ। ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ 100 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਬਰਾਬਰ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ,“ਤੂੰ ਅਜੇ ਛੋਟੀ ਏਂ।” ਫੇਰ ਮੈਂ ਇਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਬਾਅਦ ’ਚ ਮੈਂ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ – ਲਗਭਗ 10 ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦੇ ਆਰਡਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ: ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੀਏ, ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਾਕਾਰ ਹੀ ਮੇਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਭੁੰਜੇ ਹੀ ਬਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਹੀ ਲੋਕ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਖਾਰਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੱਦਣ ਲੱਗੇ। ਮੇਰੀ ਫਿਨਿਸ਼ਿੰਗ – ਅੱਖਾਂ, ਬੁੱਲ੍ਹ, ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਵੇਰਵਿਆਂ – ਨੇ ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬਾਕੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ।
ਪਰ ਕਈ ਥਾਵੀਂ ਮੇਰੀ ਬਸ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ, ਤੇ ਸਾਡਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ – ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪੈਸੇ ਦਿੰਦੇ ਹੋਣ, ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਸਾਡਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਕੰਪਨੀ ਚਲਾਉਣੀ ਪਊ।” ਇਹ ਮੇਰੀ ਇਕਲੌਤੀ ਸ਼ਰਤ ਸੀ।
ਮੈਨੂੰ ਆਖਰ ਇਹ ਕੰਮ ਐਨਾ ਕਿਉਂ ਪਸੰਦ ਹੈ? ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਹੈ – ਮੈਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਜਾਨ ਫੂਕਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਇਸਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਬਲ਼ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ।
