ଵିରୁଧାଚଳମର ମାଟି କଳା

ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ମାଟି କଣ୍ଢେଇ କଥା ଚିନ୍ତା କରେ, ମୁଁ ମୋର ପିଲାଦିନକୁ ଫେରିଯାଏ - ଯେଉଁ ସମୟରେ ଆମେ ନଦୀକୂଳରେ ବୁଲୁଥିଲୁ, ପୋଖରୀରୁ ମାଛ ଧରୁଥିଲୁ ଏବଂ ନିଜ ନିଜର କଣ୍ଢେଇ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ପାଣିଧାର ନିକଟରୁ ମାଟି ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲୁ । ସେସଵୁ ଥିଲା ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିଵା ଚାଷ ଦୁନିଆର କିଛି ଚେହେରା - ପ୍ରାୟତଃ ବଳଦ ନହେଲେ ଟ୍ରାକ୍ଟର - ଯାହା ଆମେ ଦେଖିଵାକୁ ପାଉଥିଲୁ । ଏହିପରି ଭାବେ ମୋର ମାଟି ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ନିବିଡ଼ ହେବା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।

ପରେ, ମୁଁ ଏଳିଲ୍ ଆନ୍ନା (ବଡ ଭାଇ) ଙ୍କ ସହିତ ଯେତେବେଳେ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲି, ସେତେବେଳେ ଏହି ବନ୍ଧନ ଆହୁରି ଗଭୀର ହେଲା । ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ମାଟି କଣ୍ଢେଇ ଓ ମୁଖା ତିଆରି କରୁଥିଲେ ଏବଂ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବାବେଳେ ସେ ସବୁ ପ୍ରକାରର ଚେହେରା ତିଆରି କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିଲି - ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ ମାଟିରେ ଏସବୁ ତିଆରି ହୋଇପାରିବ?

ଯେତେବେଳେ ଆମେ କିଛି ଲୋକ ମିଶି କାଲିମନ ଭିରଲଗଲ (ତାମିଲରେ 'ମାଟି ଅଙ୍ଗୁଳି') ନାମରେ ମାଟି ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଗଠନ କଲୁ, ସେତେବେଳେ ତାହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବେ ଆହୁରି ବଢ଼ିଲା । ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମଶାଳା ଆୟୋଜନ କରିବାକୁ ଆମେ ଯେଉଁଠାକୁ ଯାଉଥିଲୁ, ସେହି ଗାଁର ସ୍ଥାନୀୟ ମାଟି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲୁ । ସେହିଦିନଠାରୁ ମାଟି ଏବଂ ତା’ ଭିତରେ ରହିଥିବା କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ମୋର ପ୍ରକୃତ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।

କିଛି ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ, ଏଳିଲ୍ ଆନ୍ନା ମତେ ବିରୁଧାଚଳମରେ ଏକ ସେରାମିକ୍ କର୍ମଶାଳାରେ ସୁଗୁଣା ଆକ୍କା (ବଡ ଭଉଣୀ)ଙ୍କୁ ଭେଟିଥିଵା ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ ମିଳିତ ଭାବେ ଏକ ସେରାମିକ୍ କାରଖାନା ଚଳାଉଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ କାହାଣୀ ଶୁଣି ମୁଁ ସ୍ଥିର କଲି ଯେ ମତେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭେଟିବାକୁ ହେବ, ସେମାନଙ୍କ କଣ୍ଢେଇ ଦେଖିବାକୁ ହେବ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦୁନିଆକୁ ଫଟୋରେ ଧରି ରଖିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।

ପିପୁଲ୍ସ ଆର୍କାଇଭ୍ ଅଫ୍ ରୁରାଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ (PARI)ରେ ଯୋଗଦେବା ପରେ ମୁଁ ଜାଣିଥିଲି ଯେ ଏହା ହେଉଛି ଏପରି ଏକ କାହାଣୀ ଯାହା ସମସ୍ତେ ଜାଣିଵା ଉଚିତ । ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଆରିୟାଲୁରର ଏନ୍‌ଇଇଟି ପରୀକ୍ଷା ପରେ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିଥିଵା ଜଣେ ଛାତ୍ରୀ ଅନୀତାଙ୍କ ନାମରେ ନାମିତ ଅନୀତା ଲାଇବ୍ରେରିରେ ଏକ କର୍ମଶାଳା ଆୟୋଜନ କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲି - ସେଠାରେ ମୁଁ ସୁଗୁଣାଙ୍କୁ ଭେଟିଵାର ସୁଯୋଗ ପାଇଥିଲି । ତା ପରେ ଆମେ ଆହୁରି ଅନେକ ଥର ଭେଟିଲୁ, ଏବଂ ଶେଷରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ କାମର ଦସ୍ତାବିଜୀକରଣ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଗାଁକୁ ଯାଇଥିଲି ।

ଏହି ସ୍ଥାନ ସେରାମିକ୍ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା । ପୂର୍ବରୁ ଲୋକମାନେ ସରକାରୀ ସହାୟତାରେ କାମ କରୁଥିଲେ କିନ୍ତୁ ତାହା ବହୁଦିନ ପୂର୍ବର କଥା । ଯେତେବେଳେ ସେଠାରେ ମୁଁ ପ୍ରବେଶ କଲି, ମୁଁ ଧାଡ଼ି ଧାଡ଼ି ଘର ଦେଖିବାକୁ ପାଇଲି ଯେଉଁଠାରେ ସେରାମିକ୍ କଣ୍ଢେଇ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଏବଂ ବିକ୍ରି କରା ଯାଉଥିଲା । ଏହି ଶିଳ୍ପର ଚାହିଦା ହ୍ରାସ ପାଉଥିବାରୁ, ଏବେ ସବୁଆଡ଼େ ମାଟିଦୀପ ଦେଖିଵାକୁ ମିଳୁଛି - ଯାହା ସଦ୍ୟ ତିଆରି ହୋଇ ଶୁଖିବାକୁ ରଖାଯାଇଛି ।ବିରୁଧାଚଳମ ଓ ଏହାର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ, ସେରାମିକ୍ କଳାକୃତି ଓ ଦୀପ ପ୍ରାୟ ପ୍ରତି ସାହି ଓ ଗଳିରେ ଭରି ରହିଛି ।

ସମଗ୍ର ଗାଁ ଜୀବନ୍ତ ମନେ ହେଉଥିଲା - ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ବୋହି, ଲରିରେ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସହରଗୁଡ଼ିକୁ ପଠାଯାଉଥିଲା । ଦୂରଦୂରାନ୍ତ ସ୍ଥାନରୁ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ବହୁ ପରିମାଣରେ କଣ୍ଢେଇ କିଣିବାକୁ ଆସୁଥିଲେ । ମୁଁ ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ବେଳେ ଏହିଭଳି ଦୃଶ୍ୟ ମତେ ଅଭିବାଦନ ଜଣାଇଥିଲା ।

ଏକ ଛୋଟ କୁଡ଼ିଆ ଭିତରେ, ସୁଗୁଣା ଆକ୍କା ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ କଣ୍ଢେଇ ତିଆରି କାମ କରୁଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ପ୍ରଗଳ୍‌ଭା ମହିଳା-ତାଙ୍କର କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ଛନ୍ଦାଛନ୍ଦି ହୋଇ ବାହାରି ପଡ଼େ, ସେସବୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଶେଷ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସିବେ, ଆପଣ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ ଯେ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ କେତେ ସମୃଦ୍ଧ, ତାଙ୍କ କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ କେତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ।

ସୁଗୁଣାଙ୍କ କାହାଣୀ

ୱାଣକ୍କମ! ମୋର ନାମ ସୁଗୁଣା । ମୁଁ ୨୦୦୮ ମସିହାରୁ ଏହି କାମ କରି ଆସୁଛି । ଖୁବ୍‌ ଛୋଟ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ମୋର ଉଭୟ ବାପା-ମାଆଙ୍କୁ ହରାଇଛି ।

ମୋର ବାପାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ, ମୋ’ ମାଆ ପାଖରେ ଥିବା ଏକ କଣ୍ଢେଇ ତିଆରି କାରଖାନାରେ କାମ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେ ଘରକୁ କଣ୍ଢେଇ ଆଣୁଥିଲେ ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ମୁଁ ପ୍ରଥମଥର ପାଇଁ ସେଥିପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଥିଲି । ସେତେବେଳକୁ ମତେ ଚାରି ବର୍ଷ ହୋଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍କୁଲ୍ ତୁଳନାରେ କଣ୍ଢେଇ ପ୍ରତି ମୋର ଅଧିକ ଆକର୍ଷଣ ଥିଲା । ମୁଁ ଭାବୁଥିଲି: ସେମାନେ ଏସବୁ କିପରି ତିଆରି କରୁଛନ୍ତି? ସେଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଥିରେ ତିଆରି?

ମୋ’ ମାଆଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ମୋ’ ଜେଜେମା କହିଲେ, “ତୁ ଆଉ ସ୍କୁଲ୍ ଯାଇପାରିବୁ ନାହିଁ । ମୁଁ ତୋର ଯତ୍ନ ନେଇ ପାରିବି ନାହିଁ ।” ସେ ମତେ ମୋ’ ଭଉଣୀ ସହିତ ସେହି କାରଖାନାରେ କାମ କରିବାକୁ ପଠାଇଲେ । ସେତେବେଳେ ମତେ ୧୦ ବର୍ଷ ବୟସ ହୋଇଥିଲା ।

ପ୍ରଥମେ, ମତେ କେବଳ ମାଟିକୁ ମିଶାଇବା ଓ ତାକୁ ଚାଲୁଣିରେ ଚଲେଇବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ମିଳିଥିଲା - କଣ୍ଢେଇ ଛୁଇଁବାକୁ ନୁହେଁ । ଦୁଇ ବର୍ଷ ପରେ, ମୁଁ ଛାଞ୍ଚରେ ମାଟି ଢାଳିବା ଆରମ୍ଭ କଲି । ଧୀରେ ଧୀରେ, ମୁଁ ଢଳେଇ କାମ ମଧ୍ୟ ଶିଖିଗଲି । କିନ୍ତୁ କିଛିଦିନ ପରେ, ମୁଁ ଆଉ କିଛି ଭଲ କରିବାକୁ ଚାହିଁଲି । ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହି କଳା ଶିଖିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲି ।

ଶିଖିବାକୁ ମତେ ଚାରି ବର୍ଷ ଲାଗିଲା । ୧୪ ବର୍ଷ ବୟସରେ ମୁଁ ଦୈନିକ ୭୫ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲି । କାରିଗରମାନେ ୧୦୦ ଟଙ୍କା ପାଉଥିଲେ ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ସେହି ସମାନ ପାରିଶ୍ରମିକ ଦାବିକଲି, ସେମାନେ କହିଥିଲେ, “ତୁମେ ଏବେ ବି ଛୋଟପିଲା ।” ତେଣୁ ମୁଁ ସେଠାରୁ କାମ ଛାଡ଼ିଦେଲି ।

ପରେ, ମୁଁ ଠିକା କାମ ନେବା ଆରମ୍ଭ କଲି - ପ୍ରାୟ ୧୦ଟି କମ୍ପାନି ମତେ କାମ ବରାଦ ଦେଲେ । ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଅନୁଭବ କଲି: ଯଦି ଆମେ ଆମର ଦକ୍ଷତା ଉନ୍ନତ କରିବା, ତାହାହେଲେ ଆମର କାମ ହିଁ ଆମକୁ ଶୀର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚାଇବ ।

ଧୀରେ ଧୀରେ, ଲୋକେ ମତେ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେହି ସମୟରେ, କେବଳ କାରିଗରମାନେ ଟେବୁଲରେ ବସୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଚଟାଣରେ ବସୁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଏକଦା ମତେ ଅଣଦେଖା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମତେ ଫେରି ଆସିବାକୁ କହିଲେ । ମୋର ଫିନିସିଂ - ଆଖି, ଓଠ, ଛୋଟଛୋଟ ବିଷୟକୁ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେବା - ମୋ’ କାମକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା କରିଥିଲା ।

କିନ୍ତୁ କିଛି ସ୍ଥାନ ଅସହନୀୟ ଥିଲା । ସେମାନେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଯେଉଁଭଳି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯେଉଁଭଳି ଭାବରେ ଆମକୁ ଉପହାସ କରୁଥିଲେ - ପାରିଶ୍ରମିକ ଯାହାହେଲେ ବି, ମୁଁ ସେଠାକୁ ଫେରିବାକୁ ମନା କରିଦେଇଥିଲି ।

ଏମିତି ଏକ କାରଖାନାରେ ମୋ’ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ ମୋର ଦେଖା ହୋଇଥିଲା । ସେ ବିଦେଶ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲି, “ଯଦି ଆମେ ବିବାହ କରିବା, ତାହାହେଲେ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ ଏବଂ ମୋ’ ସହିତ ଏହି କମ୍ପାନି ଚଳାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ’’ । ତାହା ହିଁ ମୋର ଏକମାତ୍ର ସର୍ତ୍ତ ଥିଲା ।

ମୁଁ ଏହି କାମକୁ ଏତେ ଭଲପାଏ କାହିଁକି? ବୋଧହୁଏ ମାଟି ପାଇଁ - ମୁଁ ଏହାକୁ ରୂପ ଦିଏ, ଜୀବନ ଦିଏ ଏବଂ ଲୋକେ ତାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି । ସେହି ଆନନ୍ଦ ହିଁ ମୋତେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଆସିଛି ।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ, କେବଳ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନିଜଣ ମହିଳା ମାଟି କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ମୁଁ ଏକମାତ୍ର କାରିଗର, ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳାକୃତି କରିଥାଏ । ମୁଁ ଏଠିକାର ପ୍ରଥମ ମହିଳା ମାଟି କାରିଗର । ମୋର ସ୍ୱପ୍ନ ହେଉଛି ନିଜର ଏକ ବ୍ରାଣ୍ଡ୍ ତିଆରି କରିବା - ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶୈଳୀର କଣ୍ଢେଇ ତିଆରି କରିବା ।

ଥରେ, ଜଣେ ପରିଚିତ ପୁରୁଷ କାରିଗର ମତେ କହିଥିଲେ, “ଏହା ମହିଳାଙ୍କର କାମ ନୁହେଁ । ଯଦି ତୁମର ଗାଡ଼ି ଖରାପ ହୋଇଯାଏ, ତାହାହେଲେ ତାକୁ କିଏ ଠେଲିବ?” ତେଣୁ ମୁଁ ମୋର ନିଜର ଗାଡ଼ି କିଣିଲି, ଏକାକୀ ଯାତ୍ରା କଲି, ଅର୍ଡର ନେଲି ଏବଂ ନିଜେ ତାକୁ ବିତରଣ କଲି - ସେତେବେଳେ ମତେ ୧୬ କିମ୍ବା ୧୭ ବର୍ଷ ବୟସ ହୋଇଥିବ ।

ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଥଟ୍ଟା କରୁଥିଲେ: “ତମେ ଜଣେ ଝିଅ, ତମେ କ’ଣ ବାସ୍ତବରେ ଏହା ସବୁଦିନ କରିପାରିବ?”

ଏହା କେଵଳ ମତେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା । ମୁଁ ବଡ଼ ଆକାରର କଳାକୃତି ତିଆରି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲି – ଯାହା ଜଣେ ମହିଳା କରିଵା ଅସମ୍ଭଵ ଵୋଲି ଲୋକମାନେ କହୁଥିଲେ ।

ସେମାନେ ମତେ ଅହଂକାରୀ କହିଲେ, ମୋର ଗର୍ବ ଥିବା କହିଲେ । କିନ୍ତୁ ସେହି ପ୍ରତିଛବି ହିଁ ମୋତେ ସୁରକ୍ଷା ଦେଲା । ତା'ପରେ କେହି କେବେ ଖରାପ କଥା କହିବାକୁ ଆଉ ସାହସ କଲେ ନାହିଁ ।

ଯେତେବେଳେ ଆମେ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲୁ, ଲାଗୁଥିଲା ଯେ ଏହି କଳା ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଚାଲିବ । ହେଲ, ଆଜି ଏହାକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼ିଛି । ଗୁଜରାଟ ଓ କାରାଇକାଲ୍ ଭଳି ସ୍ଥାନରେ ମେସିନରେ ଏବେ କଣ୍ଢେଇ ତିଆରି ହେଲାଣି । ଆମ ଭଳି ଛୋଟ କାରିଗର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କରି ପାରୁନାହୁଁ ।

ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ମଧ୍ୟ ବହୁତ କମ୍ । ଲୋକେ କହୁଛନ୍ତି, “ଏହି କୁମ୍ଭକାର (କୁରାଭର)ମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା କଣ୍ଢେଇ କିଏ କିଣିବ?” ଧୀରେ ଧୀରେ, ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କ କଳାରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ ନେଲେଣି ।

ବର୍ତ୍ତମାନ, କେବଳ ସାଧାରଣ ମାଟି କଳାକୃତି ବିକ୍ରି ହେଉଛି - ଶୀଘ୍ର ଛାଞ୍ଚରେ ପକାଇ, ଶୁଖାଇବା ପରେ ସେଥିରେ ଶସ୍ତା ରଙ୍ଗ ଦିଆଯାଉଛି । । କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ସେରାମିକ୍ କାମ ଅଲଗା -ଏଥିପାଇଁ ସମୟ, ଯତ୍ନ ଏବଂ ଦକ୍ଷତା ଆବଶ୍ୟକ । ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମ ସତ୍ତ୍ଵେ, ଗ୍ରାହକ ପାଇବା କଷ୍ଟକର ହେଉଛି ।

କିଛି କାରିଗରଙ୍କ ନିକୃଷ୍ଟମାନର କାମ ଏହି କଳାର ଗାରିମା ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଛି । ବେଳେବେଳେ ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି, କାଳେ ଏହି କଳା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୋପ ପାଇଯିବ କି?

ଭଲ ମାଟି -ପନରୁତି ମାଟି - ଏବେ ଆମ ପାଖକୁ କ୍ୱଚିତ ଆସୁଛି । ଉତ୍କୃଷ୍ଟମାନର ମାଟି ରପ୍ତାନୀ ହୋଇଯାଉଛି; ଆମକୁ ବଳକା ମାଟି ମିଳୁଛି । ଗୋଟିଏ ଟନ୍ ମାଟିର ମୂଲ୍ୟ ୩,୦୦୦-୪,୦୦୦ ଟଙ୍କା; କିନ୍ତୁ ମିଶ୍ରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବା ମାଟିର ମୂଲ୍ୟ ୧୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା । ୨୦୦ କଣ୍ଢେଇରୁ ୫,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଆୟ ହେଉଥିବା ବେଳେ ସମସ୍ତ ଖର୍ଚ୍ଚ ଯିବାପରେ ଆମର ପ୍ରକୃତ ଆୟ ମାତ୍ର ୧,୦୦୦ ଟଙ୍କା ।

ଆମେ କଞ୍ଚା ମାଟି କିଣିଥାଉ, ସେଥିରେ ଆମେ ନିଜେ ବେଣ୍ଟୋନାଇଟ୍, ସୋଡ଼ା ସିଲିକେଟ୍ ଏବଂ ସିଲିକା ମିଶାଇଥାଉ । ଏହା ଦୃଢ଼ତା ଏବଂ ଚମକ ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ । କେବଳ ସାଦାମାଟିରେ କଳାକୃତି ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ହୁଏ ନାହିଁ ।

ମୁଁ ଖୁବ୍‌ କମ୍‌ ବୟସରୁ ମୋ’ ବାପା-ମାଆଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲି । ମୋ’ ଜେଜେମା ମତେ ପାଳିଥିଲେ, ଆଉ ଏହି କାମ ମୋ’ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଛାତ ଏବଂ ଛାଇ ପ୍ରଦାନ କଲା - ଖରାରେ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ କରିବା ଅପେକ୍ଷା ଏହା ବେଶ୍‌ ଭଲ ବୋଲି ସେ କହିଥିଲେ ।

ମୁଁ ଘରପାଖରେ ବିବାହ କରିଲି ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନିଜର କମ୍ପାନି ଆରମ୍ଭ କରିପାରିବି । ଏବେ ତିନିବର୍ଷ ହୋଇଗଲାଣି । ମୋ’ ବାପାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ବେଳକୁ ମତେ ତିନିବର୍ଷ ଏବଂ ମାଆଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ବେଳକୁ ଛଅବର୍ଷ ହୋଇଥିଲା । ମୋ’ ଭଉଣୀମାନେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ରହିଗଲି - କାହିଁକିନା ମୁଁ ସେରାମିକ୍‌ କାମକୁ ଭଲପାଏ । ଏହା ମତେ ମୋର ପରିଚୟ ଦେଇଛି ।

କିନ୍ତୁ ସମୟ ବଦଳି ଯାଇଛି । କଞ୍ଚାମାଲ ମହଙ୍ଗା ହେଉଥିବା ବେଳେ ଲାଭ କମ୍ । କେବଳ ଧନୀମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟମାନର ମାଟି ବହୁଳ ପରିମାଣରେ କିଣି ପାରିବେ । ଏଠାରେ ଏବେ ବି ମହିଳାମାନେ ଘରର ଚାରିକାନ୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଆବଦ୍ଧ । ଯଦି ମୋର ଡିଜାଇନ୍ ଭଲରେ ବିକ୍ରି ହୁଏ, ତାହାହେଲେ ସେମାନେ କହିବେ, ଏସବୁ ତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟରେ ଅଛି । ଯଦି ନହୁଏ, ସେମାନେ ମୋର ଭାଗ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦିବେ । ତେଣୁ ମୁଁ ଏବେ ମୋର ମଡେଲଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ପାଖରେ ରଖୁଛି ।

ଆମେ ତିଆରି କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ୪୦ଟି ମଡେଲ୍ ମୋ’ ନିଜର ଡିଜାଇନ୍ । ବାହାରେ ସେଗୁଡ଼ିକର ମୂଲ୍ୟ ୫,୦୦୦ ଟଙ୍କା ହେବ । ହେଲେ ଏଠାରେ ତାକୁ ଆମେ କମ୍ ଦରରେ ବିକ୍ରି କରିଥାଉ, ତା’ ସତ୍ତ୍ଵେ ଲୋକେ ଭାବନ୍ତି, “ଯଦି ଏହା ସ୍ଥାନୀୟ କଳାକୃତି ତାହାହେଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନିକୃଷ୍ଟମାନର ହୋଇଥିବ ।“

ସମସ୍ତ କଣ୍ଢେଇ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ମୁରୁଗର ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରିବାକୁ ବେଶୀ ଭଲପାଏ - ଅଳଙ୍କାର, ମୁକୁଟ, ତୋରଣ - ଏସବୁ କରିବାକୁ ମତେ ଭଲଲାଗେ ।

ପାଖରେ ଥିବା ସରକାରୀ ଭାଟି ଖୋଲା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଆମେ ଘରୋଇ ଭାଟି ବ୍ୟବହାର କରୁ, ଯେଉଁଠି କିଲୋଗ୍ରାମ ପିଛା ୨୦-୨୫ ଟଙ୍କା ନେଉଛନ୍ତି । ସରକାରୀ ଦର ହେଉଛି ୧୭-୧୮ ଟଙ୍କା । ଯଦି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକଜୁଟ ହୋଇ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବୁ, ତାହାହେଲେ ହୁଏତ ଅବସ୍ଥାରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିପାରେ । କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ତାଞ୍ଜାବୁରରେ କଥା କିନ୍ତୁ ଅଲଗା - ସେଠାରେ ଏକତା ଏବଂ ସରକାରୀ ସହାୟତା ଉଭୟ ରହିଛି ।

ଆମର ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ - ଧଳା ବେଣ୍ଟୋନାଇଟ୍, ଫାୟାର କ୍ଲେ - ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟରୁ ଆସେ । ଏକ ଟନ୍ ଭଲ ମାଟିର ମୂଲ୍ୟ ୧୫,୦୦୦ ଟଙ୍କା ହୋଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଆମର ପ୍ରତି କଣ୍ଢେଇ ୩୦ ଟଙ୍କା ହିସାବରେ ବିକ୍ରି ହୋଇଥାଏ । ଆମେ କିପରି ଏହି ବ୍ୟୟଭାର ଉଠେଇ ପାରିଵୁ? ଏପରିକି ରଙ୍ଗ ବାବଦରେ ମଧ୍ୟ ୧୦୦ ଗ୍ରାମ ପାଇଁ ୨୦୦–୩୦୦ ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ ଆସିଥାଏ ।

ଆମେ ପାଞ୍ଚବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଏକ ସଂଘ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲୁ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ସହାୟତା ମିଳିନାହିଁ । ଯଦି ସରକାର କଞ୍ଚାମାଲ ଉପରେ ସବସିଡି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ସୁଲଭ ମୂଲ୍ୟରେ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଯୋଗାଇ ଦିଅନ୍ତି, ତାହାହେଲେ ଏହି କଳା ବଞ୍ଚି ରହିବ । ବର୍ତ୍ତମାନ ପାଇଁ, କେବଳ ବଡ଼ ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଲାଭ କରୁଛନ୍ତି; ଛୋଟ କାରିଗରମାନେ କେବଳ ଏହି ଚକ୍ର ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି ।

ଏତେ ବର୍ଷ ପରେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକମାନେ ଏବେ ବି ପଚାରନ୍ତି, “ସେ କ’ଣ ହାସଲ କରିଛି?” ତାହା କଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ ।

ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲୁ, ଆନ୍ଧ୍ର ଏବଂ ଗୁଜରାଟରୁ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଆମ କଣ୍ଢେଇ କିଣିବା ପାଇଁ ଆସୁଥିଲେ । ବର୍ତ୍ତମାନ, କେବଳ ଆୟୁଧ ପୂଜା ଏବଂ ନବରାତ୍ରୀ କୋଲୁ ପର୍ବ ବେଳେ ବିକ୍ରି ହୁଏ । ବର୍ଷର ବଳକା ସମୟ କାରବାର ହୁଏନାହିଁ । କେବଳ ଅଗଲ ଭିଲକ୍କୁସ – ମାଟିଦୀପ - ନିୟମିତ ଭାବେ ବିକ୍ରି ହୁଏ । ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଟଙ୍କାଟିଏ ହିସାବରେ ବିକ୍ରି କରୁ, ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଉତ୍ତର ଭାରତକୁ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ପାଇଁ ରପ୍ତାନୀ କରିଥାଉ ।

ଆମେ ଆମର ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଦାମକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଥାଉ, କାରଣ ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକର ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ । ମଧ୍ୟସ୍ଥିମାନେ ଲାଭ ପାଆନ୍ତି; ଆମେ କେବଳ କୌଣସି ମତେ ଚଳିଯାଉ । ଯଦି ଆମ ପାଖରେ ପୁଞ୍ଜି ଥାଆନ୍ତା, ତାହାହେଲେ ଆମେ ପାର୍ବଣ ଋତୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମର ଷ୍ଟକ୍ ରଖିପାରନ୍ତୁ ଏବଂ ସିଧାସଳଖ ବିକ୍ରି କରିପାରିଥାନ୍ତୁ ।

ଏଠାରେ ଶହେ ମିଟର ଭିତରେ, ଅତି କମ୍‌ରେ ୧୦ଟି ଶାଳ ରହିଛି । ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କଣ୍ଢେଇ ତିଆରି କରନ୍ତି, ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୀପ ତିଆରି କରିଥାନ୍ତି । ଅନେକ କଳାକାର ଅଗଲ କାମକୁ ଆପଣାଇ ନେଇଛନ୍ତି - ଏଥିରେ ସ୍ଥିରତା ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ରହିଛି, କଣ୍ଢେଇ ଭଳି ନୁହେଁ, ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ତ୍ରୁଟି ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷତି।

ସୁମତିଙ୍କ କାହାଣୀ

ମୋର ନାମ ସୁମାଦି । ମୁଁ ୧୫ ବର୍ଷ ଧରି ଏକ ଛୋଟ ସେରାମିକ୍ କଣ୍ଢେଇ କମ୍ପାନି ଚଳାଉଛି । ବେଳେବେଳେ କଣ୍ଢେଇ ବିକ୍ରି ହୁଏ, ବେଳେବେଳେ ହୁଏ ନାହିଁ । ବର୍ଷା ସମୟରେ ଏସବୁ କିଛି ଶୁଖେ ନାହିଁ; କାମ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ । ମୁଁ ପ୍ରାୟତଃ ଚିନ୍ତାକରେ ଯେ ମୁଁ ଏହି କାମ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ କି?

ମୁଁ ମୁମ୍ବାଇରେ ବିବାହ କରିଥିଲି ଏବଂ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସୁରଟରେ ରହୁଥିଲି । ମୋ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରଚୁର ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ୨୦୦୫ ମସିହାରେ ବାପଘରକୁ ଫେରି ଆସିଲି । ମୁଁ ସେରାମିକ୍‌ କାମ ଶିଖିବା ଆରମ୍ଭ କଲି ଏବଂ ଖୁବ୍‌ଶୀଘ୍ର ଏକ ଛୋଟ ଶାଳ ସ୍ଥାପନ କଲି । ମୁଁ ଏହି କାମ ମାଧ୍ୟମରେ ମୋ’ ପୁଅକୁ ବଡ଼ କରିଛି – ସେ ଏବେ କଲେଜରେ ପଢୁଛି ।

ଆମେ କଣ୍ଢେଇକୁ ୨୫ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି କରୁ; କିନ୍ତୁ କ୍ରେତାମାନେ ଏହାକୁ ୧୦୦ ଟଙ୍କାରେ ପୁନଃ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି । ଭଡ଼ା, ରଙ୍ଗ ଏବଂ ମଜୁରି ପାଇଁ ପୈଠ କରିବା ପରେ, ବହୁତ କମ୍ ଟଙ୍କା ବଳକା ରହେ । ତା ସତ୍ତ୍ଵେ, ମୁଁ ଏହି କାମ ଛାଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ – ଏହା ହିଁ ମୁଁ ଜାଣିଛି ।

ଆମକୁ ଶିଖାଇବାକୁ କେହି ନାହାନ୍ତି । ମୁଁ ଯାହା କିଛି ଶିଖିଛି, ତାହା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ନିଜେ ପରୀକ୍ଷା ନିରୀକ୍ଷା କରି ଶିଖିଛି ।

ଯେତେବେଳେ ବସ୍ ପାଇଁ ଦୁଇ ଟଙ୍କା ମଧ୍ୟ ଦେବା ମୋ ପକ୍ଷରେ ଅସମ୍ଭବ ଥିଲା, ସେତେବେଳେ ମୁଁ କାମ କରିବାକୁ ତିନି କିଲୋମିଟର ଚାଲିଚାଲି ଯାଉଥିଲି । ପ୍ରଥମେ, ମୁଁ ଦିନକୁ ଗୋଟିଏ କଣ୍ଢେଇ ତିଆରି କରିପାରୁଥିଲି । ବର୍ତ୍ତମାନ, ମୁଁ ତାହା ଏକ ଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ କରିପାରିବି । ମୁଁ ବହୁତ ବାଟ ଆସିସାରିଛି – ରିକ୍ତହସ୍ତରେ ଚାଲିଚାଲି କାମ କରିବାକୁ ଯିବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ନିଜ ଗୋଡ଼ରେ ଛିଡା ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।

ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେ ଭଲରେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଛୁ, ଯଦିଓ ବ୍ୟବସାୟ ମାନ୍ଦା ପଡ଼ିଛି । ମୂଲ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛି କିନ୍ତୁ କ୍ରେତାମାନେ ଏବେ ବି ମୂଲଚାଲ କରନ୍ତି । ଯେଉଁଦିନ ବ୍ୟବସାୟ ଭଲ ହୁଏ, ଆମେ ଭଲରେ ଖାଉ । ଯଦି ନୁହେଁ, ତାହାହେଲେ ମୁଁ ସେହି ରାତି ପରଦିନର ମାଟି କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଲ୍ ବିଷୟ ଚିନ୍ତା କରି କାଟିଥାଏ । ମୋ ପୁଅ ମୋତେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ବେଳେବେଳେ ମୁଁ ନିଜକୁ ପଚାରେ – ମୁଁ କାହିଁକି ବିବାହ କଲି, କାହିଁକି ପିଲା ଜନ୍ମ କଲି? ଯେତେବେଳେ ସେ ପଚାରେ କାହିଁକି ମୁଁ ତାକୁ ଆଉ ଭଲ ସ୍କୁଲରେ ପଢ଼ାଇଲି ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମୋତେ କଷ୍ଟ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ତାପରେ ବି, ଆମେ କେବଳ ଏହି କାମ ପାଇଁ ବଞ୍ଚିଛୁ ।

ମୁଁ ଏଠାରେ ୧୭ ବର୍ଷ ହେବ ରହିଆସୁଛି । ମାଟି ସଂଗ୍ରହ କରିବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଛାଞ୍ଚରେ ଢାଳିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ – ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୋପାନ ଜାଣେ । ଯେତେବେଳେ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, "ଜଣେ ମହିଳା ଭାବେ ତମେ ବହୁତ ଭଲ କରିଛ," ସେତେବେଳେ ମୋତେ ଗର୍ବ ଅନୁଭବ ହୁଏ । ମୁଁ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଏକ ଲମ୍ବା ରାସ୍ତା ଅତିକ୍ରମ କରି ଆସିଛି ଏବଂ ଯଦିଓ ବ୍ୟବସାୟରେ ଅନିଶ୍ଚିତତା ରହିଥାଏ, ତା ସତ୍ତ୍ଵେ ଏହି କାମର ଗାରିମା ରହିଛି ।

କେ. ଗୁଣଶେଖରନଙ୍କ କାହାଣୀ

ମୁଁ ୨୫ ବର୍ଷ ହେବ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଛି । କୋଭିଡ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବସାୟ ଭଲ ଚାଲିଥିଲା - ତା’ପରେ ସବୁକିଛି ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା । ଏକଦା ମୁଁ ଦିନେ ଆଠଜଣ ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ନେଇ ଏକ କମ୍ପାନି ଚଳାଉଥିଲି; ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଏକୁଟିଆ କାମ କରୁଛି ।

କଞ୍ଚାମାଲର ମୂଲ୍ୟ ଅଧିକ ରହୁଥିବା ବେଳେ ଲାଭ କମ୍ ମିଳୁଛି । ୩୦୦ କଣ୍ଢେଇ ପାଇଁ, ମୁଁ ପ୍ରାୟ ୯,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରିଥାଏ ଏବଂ ସବୁକିଛି ଠିକ୍ ରହିଲେ ଯାଇ ୧,୦୦୦ରୁ ୧,୫୦୦ ଟଙ୍କା ଲାଭ ମିଳିଥାଏ । ଯଦି ମାଟି କିମ୍ବା ରଙ୍ଗ ଖରାପ ହୁଏ, ତାହାହେଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷତି ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ ।

ବଜାର ମଧ୍ୟ ବଦଳି ଯାଇଛି – ସାଜସଜ୍ଜା ପାଇଁ ଆଉ କେହି କଣ୍ଢେଇ କିଣୁ ନାହାନ୍ତି । ଏଲଇଡି ଟିଭି ଆସିବା ଏବଂ ସ୍ଵଳ୍ପ ସୋକେସ୍ ଯୋଗୁଁ ଲୋକମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁରୁଣାକାଳିଆ ଢଙ୍ଗର ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି ।

ନିକଟ ଅତୀତରେ ଫୁସଫୁସ ସଂକ୍ରମଣରେ ମୁଁ ମୋ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ହରାଇଲି- ଏହି କାମରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଧୂଳି କାରଣରୁ ଏପରି ହୋଇଥିବା ସେମାନେ କହୁଛନ୍ତି । ମୋର ଦୁଇ ପୁଅ ଅଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କୁ ଘରୋଇ ସ୍କୁଲରେ ପଢ଼ାଇବାକୁ ମୋର ଆଉ ସାମର୍ଥ୍ୟ ନାହିଁ । ମୁଁ ବ୍ୟବସାୟ ଏବଂ ପରିବାରକୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ କରୁଛି ।

ଆମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧୂଳି ଯୋଗୁଁ ଆଲର୍ଜି ଏବଂ ଫୁସଫୁସ ସମସ୍ୟା ନିହାତି ସାଧାରଣ । ଯଦି ସରକାର ସେରାମିକ୍ କଣ୍ଢେଇକୁ ସେହିଭଳି ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରନ୍ତେ ଯେପରି ଏକଦା ଅଗଲ ଦୀପକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ – ଲୋକଙ୍କୁ "ବିରୁଧାଚଳମରେ ତିଆରି ମାଟି କଣ୍ଢେଇ କିଣନ୍ତୁ," ବୋଲି ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇନ୍ତେ – ହୁଏତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସୁଧାର ଆସିପାରନ୍ତା ।

ଆମେ ସରକାରୀ ଯୋଜନା ଏବଂ ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣ ପାଇଁ ଆବେଦନ କରିଛୁ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପତ୍ତି କିମ୍ବା ପ୍ରତିଭୂ ନଥିବାରୁ କେହି ଆମକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁ ନାହାନ୍ତି । ଆମେ କେବଳ ଆମ ହାତରେ କାମ କରି ଚାଲିଛୁ – ଏହି କଳାର ଯାହା କିଛି ବଞ୍ଚିଛି, ତାକୁ ଧରି ରଖିଛୁ ।

ଏହି ମହିଳା ଏବଂ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ମାଟି କେବଳ ଏକ କାରିଗରୀ ନୁହେଁ; ଏହା ବଞ୍ଚିରହିବା, ସ୍ମୃତି ଏବଂ ଆହ୍ଵାନ । ଏହି କାମରୁ ଆଉ ସ୍ଥିର ଆୟ ମିଳୁନାହିଁ କିମ୍ବା ଏହା ଯେଉଁଭଳି ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ତାହା ମଧ୍ୟ ମିଳୁନାହିଁ, ତଥାପି ଏହି କାରିଗର ଲାଗି ରହିଛନ୍ତି ।

ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଯନ୍ତ୍ରପାତିମୁହାଁ ହେଉଥିବା ଏବଂ ବଜାର ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିବାବେଳେ, ଏସବୁ ହାତ ସେହି ଜିନିଷକୁ ରୂପ ଦେବା ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି ଯାହା ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ରହିଥାଏ: କାମର ଗାରିମା ଏବଂ ମାଟିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କଳାର ଅପରୂପ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ।

ଏହି ରିପୋର୍ଟଟି ପ୍ରଥମେ ତାମିଲ ଭାଷାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍