मातीमय कला, मातीमय कथा

मातीपासून घडवलेल्या मूर्तींची नाळ माझ्या बालपणाशी जोडलेली आहे, असं मला वाटतं. त्यांचा विचार करायला लागलो की माझं मन थेट बालपणात जाऊन पोहोचतं. तेव्हा आम्ही नदीकिनारी भटकायचो, तलावातले मासे पकडायचो आणि नदीकाठचा गुळगुळीत चिखल काढून त्याच्यापासून स्वत:चंलहान लहान मूर्ती बनवायचो. बहुतेकदा बैल किंवा ट्रॅक्टर असंच काहीतरी! म्हणजे आमच्या आसपासच्या जगातले; खास करून शेताशी, शेतीशी जोडलेले आकार असायचे ते. मातीशी माझं नातं जुळलं ते असं!

पुढे मी एझिल अण्णा (मोठा भाऊ) सोबत प्रवास करायला सुरुवात केल्यावर तर हे नातं आणखीनच दृढ होत गेलं. मातीच्या असंख्य मूर्ती आणि मुखवटे तो स्वत: बनवायचा. शिवाय मुलांनाही शिकवायचा. शिकवता शिकवताही तो विविध प्रकारचे आकार घडवायचा मातीचे! ते सारं पाहताना मला वाटायचं- इतकी सारी रूपं घेऊ शकते माती? अद्भुत!

आम्ही काही जणांनी पुढे मग कालीमण विरलगल (तमिळ भाषेत ‘मातीची बोटं’) नावाचा गट स्थापन केला; तेव्हा तर माझं हे कुतूहल आणखीच वाढलं. आम्ही मुलांसाठी कार्यशाळा आयोजित करण्यासाठी जिथे जिथे जायचो, तिथे तिथे त्या गावातली स्थानिक माती वापरायचो. मूर्ती कशा बनवायच्या हे मुलांना शिकवायचो. माती आणि मातीशी निगडीत कथांविषयीचा माझा शोध सुरू झाला तो खरंतर तेव्हापासून!

विरुधाचलम् इथल्या सिरॅमिक वर्कशॉपमध्ये सगुणा अक्का (मोठी बहीण) भेटल्याचं काही वर्षांपूर्वी मला एझिल अण्णानी सांगितलं. महिलांचा एक गट तिथे सामूहिक पद्धतीने सिरॅमिक कारखाना चालवत होता. त्यांना भेटायचं, त्यांनी बनवलेल्या मूर्ती पहायच्या, मातीमय कला आणि या कलेशी जोडलेल्या मातीमय कथा मनात आणि कॅमेऱ्यात साठवून घ्यायच्या, असं मी ठरवलं.

पीपल्स अर्काइव्ह ऑफ रुरल इंडियासोबत काम करू लागल्यावर विरुधाचलम् आणि तिथल्या कथा मला पुन्हा खुणावायला लागल्या. अरियालूरच्या अनिता लायब्ररीमध्ये (‘नीट’ परीक्षेनंतर आत्महत्या करून अनिता नावाच्या विद्यार्थिनीने स्वत:चं जीवन संपवलं. तिच्या स्मृतिप्रित्यर्थ हे ग्रंथालय चालवलं जातं.) आयोजित केलेल्या कार्यशाळेसाठी मी गेलो असताना अखेरीस सगुणा मला भेटली. त्यानंतर अनेकदा आम्ही भेटलो आणि त्याच ओघात तिच्या कामाचं दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी मी तिच्या गावी जाऊन पोहोचलो.

हे ठिकाण प्रसिद्ध आहे ते मातीकामासाठी! आधी या कामासाठी सरकारी मदत मिळायची, पण ते दिवस गेले. आता तसं घडत नाही. आपल्या आपल्या जीवावरच सगळं काम निभावून न्यावं लागतं. गावात शिरताच नजरेस पडल्या त्या घरांच्या ओळीच्या ओळी आणि त्यात विक्रीसाठी मांडून ठेवलेल्या मातीच्या लहान लहान मूर्ती. मूर्ती फारशा खपत नाहीत, त्यामुळे नव्यानेच घडवलेले आणि वाळायला ठेवलेले मातीचे दिवेच आता सगळीकडे दिसतात. विरुधाचलम् आणि त्याच्या आसपासच्या गावातल्या हरेक रस्त्यावर सिरॅमिक मूर्ती आणि मातीच्या दिव्यांची अक्षरश: रेलचेल दिसते.

जिवंत भासत होतं अवघं गाव - माल इकडून तिकडे नेला जात होता, लॉऱ्यांमध्ये भरला जात होता आणि वेगवेगळ्या शहरांमध्ये पाठवला जात होता. मोठ्या प्रमाणात खरेदी करण्यासाठी दूरदूरच्या ठिकाणाहून व्यापारी येत होते. मी गावात शिरलो तेव्हा माझं स्वागत केलं ते याच अद्भुत दृश्याने!

लहानशा एका शेडमध्ये सगुणा अक्का आणि तिचा नवरा मातीकाम करत होते. सगुणा अक्का म्हणजे एक उत्साही, बोलकं व्यक्तिमत्व. तिच्यापाशी सांगण्यासारखं खूप काही आहे. तिच्या कथा सुरू होतात एकीकडे आणि संपतात दुसरीकडे! तिला ऐकू लागल्यावर भिडतं ते तिचं आयुष्य... नानाविध कथांनी समृद्ध झालेलं!

सगुणाची कथा

वणक्कम! मी सगुणा. २००८ पासून मी हे मातीकाम करतेय. अगदी लहान वयातच मी पोरकी झाले.

मी लहान असतानाच माझ्या वडिलांचं निधन झालं. मग घराजवळच्या एका सिरॅमिक मूर्ती बनवण्याच्या कारखान्यात माझी आई कामाला जायला लागली. ती त्या लहान लहान मूर्ती घरी आणायची. त्यांचं फार आकर्षण वाटायचं मला. छोटी म्हणजे अवघी चार वर्षांची होते मी! पण तेव्हापासूनच मला शाळेपेक्षा त्या मूर्तीच जास्त आवडायच्या. या मूर्ती कशा बनवतात, कशापासून बनवतात, असं मनात येत रहायचं.

माझी आई जेव्हा वारली, तेव्हा माझी आजी मला म्हणाली, “तुला आता शाळेत पाठवता येणं अवघड आहे. तुला नाही सांभाळू शकणार मी.” माझ्या बहिणीच्या सोबतीने मग तिने मलाही त्याच कारखान्यात कामाला धाडलं. तेव्हा १० वर्षांची होते मी.

सुरुवातीला मला कुणी मूर्तीला हात नाही लावू दिला; फक्त माती मिसळायचं नि चाळायचं काम मला दिलं जायचं. अशी दोन वर्षं सरली; मग मी साच्यांमध्ये माती ओतायला लागले. साचे कसे बनवायचे तेही मी हळूहळू शिकले. पण मग आणखी काहीतरी चांगलं करावं असं माझ्या मनाने घेतलं. मातीकामाची कला शिकायची असं मी ठरवलं.

चार वर्षं लागली मला ही कला शिकण्यासाठी. १४ वर्षांची होते तेव्हा मी सुरुवात केली. त्यावेळी दिवसाला माझी कमाई होती ७५ रुपये! कलाकारांना त्यावेळी १०० रुपये मिळायचे. मी जेव्हा तेवढेच पैसे मागितले तेव्हा मला उत्तर मिळालं, “लहान आहेस तू अजून!” ते काम सोडलं मग मी!

मी त्यानंतर कंत्राटावर कामं घ्यायला सुरुवात केली. जवळपास १० कंपन्यांची ऑर्डर मला मिळाली. त्यावेळी माझ्या लक्षात आलं की, जसजसं आपलं कौशल्य वाढेल, तसतसं आपलं कामही वाढेल आणि पतही!

हळूहळू लोक माझ्याकडे आदराने पाहू लागले. त्यावेळी असं होतं की फक्त कलाकारच टेबलावर बसायचे; बाकी सगळे खाली; जमिनीवर! विशेष म्हणजे, ज्यांनी मला कामावरून काढून टाकलं होतं, तेच आता मला परत बोलावायला लागले. डोळे, ओठ, लहानसहान बारकाव्यांबाबतची निगुती आणि रेखीवपण हे माझ्या कामाचं वेगळेपण ठरलं.

काही ठिकाणचं वातावरण मात्र अगदी असह्य होतं. महिलांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोण, आमची केली जाणारी चेष्टा… कुणी कितीही पैसे देऊ केले तरी असल्या कामांवर मी काही परत गेले नाही.

अशाच एका कारखान्यात माझी आणि माझ्या नवऱ्याची पहिल्यांदा भेट झाली. त्याला खरंतर परदेशात जायचं होतं. पण मी त्याला सांगितलं, “आपण जर लग्न केलं तर तुला माझ्यासोबत राहून ही कंपनी चालवावी लागेल.” माझी तेवढी एकच अट होती.

खरंच, का इतकं आवडतं मला हे काम? मातीकाम आहे ते; म्हणून कदाचित! मातीला मी आकार देते, त्यातून जिवंत कथा साकारते. माझं काम बघून लोक खूश होतात, कौतुक करतात. यातूनच मला आनंद मिळतो. हा आनंद जगण्याची ऊर्जा देतो मला!

या भागात फक्त दोन किंवा तीन बायकाच सापडतील; मातीकाम करणाऱ्या! पहिल्या टप्प्यापासून अगदी शेवटच्या टप्प्यापर्यंतचं सगळं मातीकाम करणारी मी एकटीच! मातीकाम करणारी या भागातली पहिली महिला कलाकार. खास शैलीदार मूर्ती साकारत न्याव्या आणि स्वतःचा एक ब्रँड निर्माण करावा, असं माझं स्वप्न आहे.

एकदा एक प्रसिद्ध पुरुष कलाकार मला म्हणाला, “हे बायकांचं क्षेत्र नाही. समजा, तुझी गाडी बिघडली, बंद पडली तर? कोण ढकलेल ती?” म्हणून मग मी माझं स्वतःचं वाहन विकत घेतलं, कुणाच्याही सोबती शिवाय एकटीने प्रवास केला, ऑर्डर मिळवल्या आणि ऑर्डरनुसार स्वतः जाऊन मूर्ती पोहोचवून देखील आले ज्या त्या ठिकाणी. जेमतेम १६-१७ वर्षांची होते मी तेव्हा!

लोक चेष्टा करायचे माझी. म्हणायचे: “अगं मुलगी आहेस तू. फार काळ कसं करू शकशील हे असलं काम?”

खरंतर मला या अशा टोमण्यांमुळेच बळ मिळालं. बाई म्हणून माझ्या क्षमतेबाबत जितक्या शंका घेतल्या गेल्या, त्या पटीत मी स्वत:चं काम वाढवत नेलं.

ही फार अहंमन्य आहे, स्वत:ला फार समजते, असंही माझ्याबद्दल बोललं गेलं. पण या प्रतिमेनेच माझं रक्षण केलं. माझ्याविषयी वाट्टेल तसं बोलायची हिंमत त्यानंतर कुणीही केली नाही.

आम्ही जेव्हा मातीकाम करायला लागलो तेव्हा वाटायचं, ही कला पिढ्यान् पिढ्या टिकेल. पण आजघडीलाच टिकाव लागणं मुश्किल झालंय. गुजरात आणि कराईकलसारख्या ठिकाणी आता यंत्रं वापरून छोट्या छोट्या मूर्ती बनवल्या जातायत. आमच्यासारखे छोटे कारागीर कसे काय या स्पर्धेत टिकणार, प्रश्नच आहे.

आता स्थानिक पातळीवरही फारसं पाठबळ मिळत नाहीये. ‘कुंभारांनी बनवलेल्या मूर्ती कोण विकत घेणार?’ असं लोकांचं म्हणणं. हळूहळू कुंभारही त्यांच्या पारंपरिक कलाकौशल्यांपासून दूर जातायत.

अलीकडे मातीच्या साध्या वस्तूच विकल्या जातात. त्याचे साचे झटपट बनतात; शिवाय त्या वाळवणं नि रंगवणंसुद्धा स्वस्तात होऊन जातं. अर्थात खरंखुरं मातीकाम हे वेगळंच असतं. त्यासाठी आवश्यक असतो वेळ, निगुती आणि कौशल्य! आणि एवढं करूनही त्यासाठी खरेदीदार मिळेलच याची शाश्वती नाही.

काहीजण दर्जेदार काम करत नाहीत. त्यांच्यामुळे कला बदनाम होते. कधीकधी वाटतं, ही कला नामशेषच होऊन जाईल का?

चांगली माती - पनरुती माती - आता क्वचितच मिळते. सर्वोत्तम दर्जाची माती निर्यात केली जाते; उरलीसुरली आम्हाला मिळते. एक टन मातीला ३,०००-४,००० रुपये लागतात. मिक्सिंगसाठी आम्हाला ज्या प्रकारची माती लागते ती पडते साधारण १०,००० रुपयांना! २०० मूर्ती विकून मिळतात साधारण ५,००० रुपये. खर्च वजा जाता प्रत्यक्षात हातात उरतात जेमतेम १००० रुपये.

आम्ही कच्ची माती विकत घेतो. बेंटोनाइट, सोडा सिलिकेट आणि वाळूचं मिश्रण आम्ही स्वत: तयार करतो. त्यामुळे मूर्ती पक्की तर होतेच शिवाय चमकदारही दिसते. फक्त साधी माती वापरली तर हवा तसा घट्टपणा आणि चमक येत नाही.

ती सांगते- माझे आईवडील लवकर गेले. आजीनेच मला वाढवलं. ​आसरा आणि सावली असं दोन्ही मला दिलं; ते या कामाने! अर्थात उन्हात राब राब राबण्यापेक्षा हे कितीतरी बरं!

इथे स्वतःची कंपनी सुरू करता येईल हा विचार मनाशी होता. त्यामुळे तीन वर्षांपूर्वी इथल्याच जवळपासच्या एकाशी मी लग्न केलं. वडील वारले तेव्हा मी जेमतेम तीन वर्षांची होते. मी सहा वर्षांची असताना आई वारली. माझ्या बहिणीही आता इथे नाहीत. पण मी मात्र तिथेच राहिले; यामागचं महत्त्वाचं कारण म्हणजे मातीकाम मला अगदी मनापासून आवडतं. आज मी जी काय आहे ती या कलेमुळे!

अर्थात काळ बदललाय. कच्चा माल महागलाय, नफा घटलाय. आता फक्त श्रीमंत मंडळीच मोठ्या प्रमाणात चांगली माती खरेदी करू शकतात, अशी परिस्थिती आहे. इथल्या बायकांनी उंबरठा ओलांडू नये अशीच अपेक्षा आहे. मी घडवलेल्या कलाकृती चांगल्या असतील तर लोक म्हणतील- तिचं नशीब चांगलं आहे. जर चांगल्या नसतील; तर दुर्दैवी म्हणून लोक मला दूषणं देतील. म्हणून आता मी माझ्या कलाकृती माझ्यापाशीच ठेवते.

आमची सर्व ४० च्या ४० डिझाइन्स मी स्वत: बनवलेली आहेत. बाहेरच्या बाजारात त्यांची किंमत आहे ५,००० रुपये. इथे आम्ही कमी किमतीला विकतो. तरीही लोकांना वाटतं- ‘स्थानिक आहे म्हणजे दर्जा काही फारसा बरा नसणार!’

सगळ्या मूर्तींचा विचार केला तर मुरुगर मूर्ती बनवणं हे माझं सगळ्यात आवडीचं काम. त्या मूर्तीचे दागिने, मुकुट, त्यासाठीची कमान असं सारं करायला मला खूप आवडतं.

जवळची सरकारी भट्टी वापरात नाहीये. त्यामुळे मग खाजगी भट्टी वापरावी लागते. तिथला दर आहे किलोला २०-२५ रुपये. सरकारी दर आहे १७-१८ रुपये. आम्ही सगळ्यांनी एकजुटीने अधिकाऱ्यांकडे मागणी केली तर कदाचित परिस्थिती बदलेल. पण इथे सहकार्याची वानवाच आहे. तंजावरमध्ये मात्र वेगळं चित्र दिसतं- तिथे एकजूट तर आहेच; शिवाय सरकारकडून मदतही मिळते.

आम्हाला लागणारं साहित्य - पांढरं बेंटोनाइट, भाजलेली माती - इतर राज्यांमधून येतं. एक टन चांगली माती १५,००० रुपयांना मिळते. पण आमच्या लहान्या मूर्ती ३० रुपयाला एक अशा दराने विकल्या जातात. कसं परवडणार, सांगा! रंगसुद्धा १०० ग्रॅमला २००-३०० रुपये अशा दराने मिळतात.

आम्ही पाच वर्षांपूर्वी एक संघटना बांधली, पण फारसा पाठिंबा काही मिळाला नाही. कच्च्या मालाला जर सरकारी अनुदान मिळालं किंवा कमी किमतीत जर सरकारने यंत्रसामग्री देऊ केली तर ही कला टिकू शकेल. सध्या फक्त मोठे उद्योग फायद्यात आहेत. छोट्या कामगारांच्या पदरात मात्र फारसं काही पडत नाहीये.

आता इतकी वर्षं होऊन गेल्यावरही जेव्हा लोक विचारतात- ‘काय मिळालं तिला एवढं सगळं करून?’ तेव्हा मनाला कुठेतरी वाईट वाटतं.

सुरुवातीच्या दिवसात आमच्या मूर्ती खरेदी करण्यासाठी आंध्र आणि गुजरातमधून व्यापारी यायचे. आता फक्त आयुध पूजा आणि नवरात्री कोलु सणाच्या काळातच मूर्ती विकल्या जातात. उरलेलं वर्ष भाकड जातं. सातत्याने म्हणाल तर फक्त आगल विलाक्कू - मातीचे दिवे - तेवढे विकले जातात. रुपयाला एक अशा भावाने आम्ही ते विकतो. उत्तर भारतातली मंदिरं आणि उत्सवांसाठी हे दिवे प्रामुख्याने निर्यात केले जातात.

आम्ही आमची उत्पादनं गोदामांच्या हवाली करतो; कारण ती साठवून सांभाळणं आम्हाला परवडत नाही. मध्यस्थांना व्यवस्थित नफा मिळतो; आम्हाला अगदी जेमतेम काहीतरी मिळतं. जर आमच्याकडे भांडवल असतं तर सणासुदीच्या हंगामापर्यंत आम्हीही आमच्या मूर्ती साठवून सांभाळू ठेवू शकलो असतो. मध्यस्थाची गरजच पडली नसती मग! आम्हीच आमची उत्पादनं थेट ग्राहकाला विकू शकलो असतो.

इथे अक्षरश: शंभर मीटरच्या परिसरात मूर्ती आणि दिवे बनवणारे कमीत कमी १० छोटे कारखाने आहेत. त्यातल्या बहुतांशकारखान्यात विविध प्रकारच्या मूर्ती बनवल्या जातात, उरलेल्यात दिवे बनवले जातात. बहुतेक कलाकारआता दिवे बनवण्याच्या कामाकडे वळलेत. त्यात स्थिरता, सातत्य आणि सुरक्षितता आहे. मूर्तीच्या बाबतीत सांगायचं तर एका लहानशा चुकीमुळे सगळं काम वाया जाऊ शकतं. दिव्यांचं मात्र तसं नसतं.

सुमतीची कथा

मी सुमती. गेल्या १५ वर्षांपासून सिरॅमिकच्या मूर्ती बनवणारी एक छोटा कारखाना मी चालवतेय. कधीकधी मूर्ती विकल्या जातात, कधीकधी नाही. पावसाळ्यात मूर्ती वाळत नाहीत; सगळं कामच थांबून जातं. अनेकदा मनात येतं, कारखाना चालू ठेवावा की…?

मुंबईत माझं लग्न झालं. काही काळ सुरतमध्ये राहिले मी. माझा नवरा बेवडा होता. मी त्याला सोडलं आणि २००५ मध्ये मी घरी परत आले. मग मातीकाम शिकायला सुरुवात केली आणि थोड्याच दिवसात स्वत:चा लहानसा कारखाना सुरू केला. या कामाच्या जोरावर मी मुलाचा सांभाळ केला, त्याला वाढवलं, मोठं केलं. आता तो महाविद्यालयीन शिक्षण घेतोय.

२५ रुपयाला एक अशा दराने आम्ही छोट्या मूर्ती विकतो. जे लोक आमच्याकडून खरेदी करतात ते पुढे तीच मूर्ती १०० रुपयाला विकतात. जागेचं भाडं, रंग आणि मजुरी असा सगळा खर्च धरल्यावर काही म्हणजे काहीच शिलकीत पडत नाही. तरीही एक मात्र मला पक्कं ठाऊक आहे- हे काम काही मी सोडू शकत नाही.

मातीकाम शिकवणारं असं इथे कुणीच नाही. मी जे काही शिकले ते इतरांचं पाहून आणि स्वत:चे स्वत: प्रयोग करत!

बसच्या तिकिटाचे दोन रुपयेही परवडत नव्हते तेव्हा मी कामासाठी तीन किलोमीटरची पायपीट करायचे. सुरुवातीला मी दिवसाला एक मूर्ती बनवायचे. आता एका तासात एक मूर्ती पूर्ण होते. मोठा पल्ला गाठलाय मी. सुरुवात केली तेव्हा माझ्यापाशी काहीच नव्हतं, आज मी स्वतःच्या पायावर उभी आहे.

व्यवसाय मंदावला असला तरी आता आयुष्य बरं चाललंय. किंमती वाढल्यात, पण खरेदीदार घासाघीस करतात ती करतातच. ज्या दिवशी बरी विक्री होते, त्या दिवशी घरात आम्ही पोटभर जेवतो. नाहीतर मग दुसऱ्या दिवशी माती कशी आणायची, वीज बिल कसं भरायचं याची चिंता लागून राहते रात्रभर! लेकराकडे पहात माझं आयुष्य चाललंय खरंतर!

मी स्वतःलाच कधीकधी विचारते - का केलं मी लग्न? हे मूल तरी कशासाठी? मला चांगल्या शाळेत का नाही घातलंस असं जेव्हा माझा लेक मला विचारतो; तेव्हा खूप वाईट वाटतं मला. पण तरीही... आम्ही आहोत! आणि आम्ही आहोत ते फक्त या मातीकामामुळे.

१७ वर्षं झाली आता मला इथे! माती गोळा करण्यापासून साचा बनवण्यापर्यंतचा प्रत्येक टप्पा मला ठाऊक आहे. कुणी म्हणतं, “एक बाई असूनही किती भारी काम करतेयस तू” तेव्हा मला खूप बरं वाटतं. स्वत:चा अभिमान वाटतो. इथपर्यंत पोहोचण्यासाठी खूप सोसलंय मी, खूप कष्ट घेतलेत. हा व्यवसाय अस्थिर स्वरूपाचा आहे हे खरं; पण या कामाला प्रतिष्ठा आहे.

के. गुणशेखरनची कथा

या क्षेत्रात मी जवळपास २५ वर्षांपासून आहे. तसा कोविडपर्यंत व्यवसाय चांगला होत होता. त्यानंतर सगळंच थांबलं. आधी माझ्या कंपनीत आठ कामगार होते कामाला; आता मी एकटाच आहे.

साहित्य खरेदी करण्यासाठी भरपूर पैसे खर्च होतात. त्यामानाने नफा कमी सुटतो. ३०० मूर्तींमागे मी सुमारे ९,००० रुपये खर्च करतो आणि सगळं ठीकठाक झालं तर मला जेमतेम १,००० ते १,५०० रुपये नफा मिळतो. माती नीट मिळून आली नाही किंवा रंग बिघडला तर नुकसानच पदरी पडतं.

बाजारही बदललाय. शोभेच्या मूर्ती खरेदी करायला आता कुणी येत नाही. आता एलईडीचा जमाना आहे. त्यामुळे या मूर्ती बहुतेकांना जुनाट वाटतात.

अलीकडेच माझ्या बायकोचं निधन झालं. तिला फुफ्फुसाचा संसर्ग झाला होता. या संसर्गाचा संबंध धुळीशी आहे आणि ही धूळ आमच्या कामाशी संबंधित आहे, असं मला सांगितलं गेलं. मला दोन मुलं आहेत. त्यांना आता खाजगी शाळेत पाठवणं मला शक्य नाही. व्यवसायाचा आणि कुटुंबाचा गाडा चालवण्यासाठी बराच त्रास सोसावा लागतोय मला!

धुळीची अ‍ॅलर्जी आणि फुफ्फुसांचे आजार हे आमच्यात आता नेहमीचे झालेत. मातीच्या दिव्यांना पूर्वी सरकारी पाठबळ मिळालं. तसं जर सरकारने पुढे होऊन ‘विरुधाचलम् भागात बनवल्या जाणाऱ्या मातीच्या मूर्ती खरेदी करा’ असं आवाहन केलं असतं; तर परिस्थिती सुधारण्याची काहीतरी आशा वाटली असती.

सरकारी योजनांचा लाभ मिळावा, बँकेतून कर्ज मिळावं म्हणून आम्ही अर्ज करतो. पण मालमत्ता नाही आणि जामीनही नाही; त्यामुळे आम्हाला कुठूनही मदत मिळत नाही. आम्ही फक्त आमचं हस्तकौशल्य जिवंत ठेवत राहातो... या मातीमय कलेत जे काही शिल्लक उरलंय त्याच्या भरवशावर!

मातीचं मोल या महिला आणि पुरुषांच्या लेखी अतुलनीय! माती म्हणजे त्यांचं आजचं जीवन आणि त्यांच्या भूतकालीन आठवणी. या कामातून आता त्यांना स्थिर उत्पन्न मिळत नाही. त्यांच्या कलेला नि क्षमतेला साजेशी ओळखही त्यांना या कामातून मिळत नाही. तरीही ते कार्यरत आहेत. बाजार बदलतोय, उद्योगधंदे यंत्रांकडे वळतायत; तरीही हे कार्यरत हात शाश्वत गोष्टी जपतायत, घडवतायत: श्रमप्रतिष्ठा नि मातीमय कलासौंदर्य.

ही कथा मुळ तामिळ भाषेत लिहिली गेली आहे.

अनुवाद : अमृता वाळिंबे