વિરુધાચલમમાં: માટીમાંથી નીપજતી કલા

હું જ્યારે માટીના રમકડાં વિશે વિચારું છું ત્યારે હું મારા બાળપણમાં પહોંચી જાઉં છું - એ દિવસોમાં, જ્યારે અમે નદી કિનારે રખડતા હતા, તળાવમાંથી માછલીઓ પકડતા હતા અને પાણીના કિનારેથી માટી કાઢીને અમે અમારા પોતાના રમકડાં બનાવતા હતા. (અમે બનાવેલા) મોટાભાગના રમકડાંમાં બળદ અથવા ટ્રેક્ટર કે પછી અમારી આસપાસની ખેતીની દુનિયાના પાત્રો રહેતા. માટી સાથે મારો નાતો આ રીતે શરૂ થયો હતો.

પછીથી જ્યારે મેં યેળિલ અન્ના (મોટા ભાઈ) સાથે મુસાફરી કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે આ નાતો વધુ ગાઢ બન્યો. તેઓ માટીના અસંખ્ય શો-પીસ અને માસ્ક બનાવતા, અને જ્યારે તેઓ બાળકોને શીખવતા ત્યારે તેઓ માટીમાંથી અવનવા પાત્રો રચતા. તેમને જોઈને મને આશ્ચર્ય થતું - શું માટી ખરેખર આટલા બધાં રૂપ લઈ શકે?

અમારામાંના કેટલાકે ભેગા થઈને માટીને સમર્પિત એક જૂથ કળિમન વિરલગલ (તમિળમાં માટીની આંગળીઓ) ની રચના કરી ત્યારે મારું આ આશ્ચર્ય ઓર વધી ગયું. અમે જ્યાં જ્યાં બાળકો માટે વર્કશોપ યોજવા જતા ત્યાં અમે તે ગામની સ્થાનિક માટીનો ઉપયોગ કરતા. ત્યારે મારી ખરી શોધ શરૂ થઈ - માટી માટેની, અને એ માટીમાં જીવાતી વાર્તાઓ માટેની.

થોડા વર્ષો પહેલા, યેળિલ અન્નાએ મને વાત કરી હતી કે તેઓ વિરુધાચલમમાં એક સિરામિક્સ વર્કશોપ દરમિયાન સુગુના અક્કા (મોટી બહેન) ને મળ્યા હતા, ત્યાં મહિલાઓનું એક જૂથ સિરામિક્સ ફેક્ટરી ચલાવી રહ્યું હતું. તેમની વાર્તા સાંભળીને મેં નક્કી કર્યું કે મારે તેમને મળવું જ જોઈએ, તેમણે બનાવેલા શો-પીસઅને મૂર્તિઓ જોવા જોઈએ અને તેમની દુનિયાના ફોટા લેવા જોઈએ.

પીપલ્સ આર્કાઇવ ઓફ રૂરલ ઇન્ડિયા (પારી) માં જોડાયા પછી મને લાગ્યું કે આ એક કહેવા જેવી વાર્તા છે. જ્યારે હું અરિયાલુરમાં અનિતા લાઇબ્રેરીમાં, જેનું નામ એનઈઈટી (નીટ) પછી આત્મહત્યા કરીને મૃત્યુ પામેલી વિદ્યાર્થીની અનિતાના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું તેમાં, એક વર્કશોપ કરવા ગયો હતો - ત્યારે આખરે હું સુગુનાને મળ્યો. એ પછી અમે ઘણી વાર મળ્યા, અને અંતે હું તેમના કામનું દસ્તાવેજીકરણ કરવા માટે તેમને ગામ ગયો.

આ સ્થળ સિરામિક્સ માટે જાણીતું છે. અગાઉ લોકો સરકારી સહાયથી કામ કરતા હતા પરંતુ તે ક્યારનીય બંધ થઈ ગઈ છે. જેવો હું ગામમાં દાખલ થયો કે તરત મેં સિરામિકના શો-પીસ અને મૂર્તિઓ ફેલાવીને મુક્યા હોય અને એનું વેચાણ કરતા હોય એવા ઘરોની હારની હાર જોઈ. આ ઉદ્યોગમાં હવે મંદી હોવાથી હવે બધે - તાજા જ ઘાટ આપીને સૂકવવા માટે મૂકેલા - માટીના દીવા જોવા મળે છે. વિરુધાચલમ અને તેની આસપાસના ગામોમાં લગભગ દરેક શેરી સિરામિકના શિલ્પો અને દીવાઓથી ભરેલી હોય છે.

આખું ગામ જાણે (પ્રવૃત્તિઓથી) ધમધમતું હતું - માલસામાન લઈ જવામાં આવતો હતો, લારીઓમાં ચડાવવામાં આવતો હતો અને બીજા શહેરોમાં મોકલવામાં આવતો હતો. દૂર દૂરના વેપારીઓ જથ્થાબંધ શો-પીસ ખરીદવા અહીં આવતા હતા. જ્યારે હું ગામમાં દાખલ થયો ત્યારે કંઈક એવું દૃશ્ય હતું.

એક નાનકડા શેડમાં સુગુના અક્કા અને તેમના પતિ તેમના શો-પીસ પર કામ કરતા હતા. સુગુના એક ચપળ, વાચાળ સ્ત્રી છે - તેમની એક વાર્તામાંથી બીજી વાર્તા શરૂ થાય છે, વાર્તા એક જગ્યાએથી શરૂ થાય છે અને બીજી જગ્યાએ પૂરી થાય છે. પણ જેમ જેમ તમે તેમની સાથે બેસો છો તેમ તેમ તમને ખ્યાલ આવે છે કે તેમનું જીવન કેટલું સમૃદ્ધ છે, તેમની વાર્તાઓમાં કેટકેટલું સમાયું છે.

વણક્કમ! મારું નામ સુગુના છે. હું 2008 થી આ કામ કરી રહી છું. હું ખૂબ નાની હતી ત્યારે મેં મારા માતા-પિતા બંને ગુમાવ્યા હતા.

મારા પિતાના અવસાન પછી મારી માતા નજીકના શો-પીસ બનાવતા કારખાનામાં કામ કરવા લાગી હતી. તે શો-પીસ ઘેર લાવતી, અને ત્યારે જ હું પહેલી વાર તેના પ્રત્યે આકર્ષાઈ હતી. હું ચાર વર્ષની હતી ત્યારથી મને શાળા કરતાં વધારે આ શો-પીસ ગમતા હતા. મને થતું: તેઓ આ કેવી રીતે બનાવતા હશે? તે શેના બનેલા હશે?

જ્યારે મારી માતાનું અવસાન થયું ત્યારે મારા દાદીએ કહ્યું, "તમે હવે શાળાએ નહીં જઈ શકો. મારાથી તમારી સંભાળ રાખી શકાતી નથી." તેમણે મને મારી બહેન સાથે એ જ ફેક્ટરીમાં કામ કરવા મોકલી. હું 10 વર્ષની હતી.

શરૂઆતમાં મને ફક્ત માટી ભેળવવાની અને ચાળવાની મંજૂરી હતી - હું શો-પીસને અડી શકતી નહોતી. બે વર્ષ પછી મેં માટીને બીબામાં રેડવાનું શરૂ કર્યું. ધીમે ધીમે હું કાસ્ટિંગ પણ શીખી ગઈ. પરંતુ થોડા સમય પછી મારે વધારે સારું કામ કરવું હતું. ત્યારે મેં કલા શીખવાનું નક્કી કર્યું.

એ શીખતા મને ચાર વર્ષ લાગ્યા. હું 14 વર્ષની હતી ત્યારથી મેં શરૂઆત કરી હતી, હું દિવસના 75 રુપિયા કમાતી હતી. કલાકારો 100 રુપિયા કમાતા હતા, અને મેં જ્યારે એટલું જ મહેનતાણું માગ્યું ત્યારે તેઓ કહેતા, "તું હજી નાની છે." તેથી મેં એ કામ છોડી દીધું.

પછીથી મેં કરાર પર કામ કરવાનું શરૂ કર્યું - લગભગ 10 કંપનીઓએ મને તેમના કલાકૃતિઓના ઓર્ડર આપ્યા. ત્યારે મને સમજાયું: અમે અમારી કુશળતા વધારતા રહીશું તો અમારું કામ જ અમને ઊંચા લાવશે.

ધીમે ધીમે લોકો મને માન આપવા લાગ્યા. તે દિવસોમાં ફક્ત કલાકારો જ ટેબલ પર બેસતા હતા; બીજા બધા ભોંય પર બેસતા હતા. પરંતુ જે લોકોએ મને એક સમયે કાઢી મુકી હતી એ લોકો જ મને પાછી બોલાવવા લાગ્યા. મારું ફિનિશિંગ - આંખો, હોઠ, નાની-નાની વિગતો - એ બધું મારા કામને અલગ પાડતું હતું.

પરંતુ કેટલીક જગ્યાઓ અસહ્ય હતી. તેઓ જે રીતે મહિલાઓ તરફ જોતા હતા, જે રીતે તેઓ અમારી મજાક ઉડાવતા હતા - મેં પાછા જવાની ના પાડી દીધી, પછી ભલે ગમે તેટલો પગાર હોય.

હું મારા પતિને આવા જ એક કારખાનામાં મળી હતી. તેઓ વિદેશ જવા માગતા હતા, પણ મેં તેમને કહ્યું, "જો આપણે લગ્ન કરીએ તો તમારે મારી સાથે રહીને આ કંપની ચલાવવી પડશે." એ મારી એકમાત્ર શરત હતી.

મને આ કામ આટલું બધું કેમ ગમે છે? કારણ કે કદાચ એ માટી છે - હું તેને આકાર આપું છું, તેનામાં પ્રાણ પૂરું છું અને લોકો તેની પ્રશંસા કરે છે. એ આનંદ મને આ કામ ચાલુ રાખવાની પ્રેરણા પૂરી પાડે છે.

આ પ્રદેશમાં માત્ર બે-ત્રણ મહિલાઓ જ માટીનું કામ કરે છે; હું એકમાત્ર એવી મહિલા છું જે આ કલાને લાગતું બધું જ કામ કરું છું. અહીંની પહેલી મહિલા માટી કલાકાર. મારું સપનું છે મારી પોતાની – એક અલગ શૈલીના શો-પીસ અને મૂર્તિઓની - એક બ્રાન્ડ ઊભી કરવાનું.

એકવાર એક જાણીતા પુરુષ કલાકારે મને કહ્યું, "આ એક મહિલાનું કામ નથી. જો તમારું વાહન બગડી જાય તો શું કરશો? તેને ધક્કો કોણ મારશે?" એટલે મેં મારું પોતાનું વાહન ખરીદ્યું, એકલા મુસાફરી કરી, ઓર્ડર લીધા અને શો-પીસ અને મૂર્તિઓ જાતે પહોંચાડ્યા - ત્યારે હું ફક્ત 16 કે 17 વર્ષની હોઈશ.

લોકોએ મારી મજાક ઉડાવી: "તમે એક છોકરી છો, તમે ખરેખર કાયમ માટે આ કરી શકશો?"

આ મજાકે માત્ર મારું મનોબળ વધુ દ્રઢ કર્યું. મેં મોટા શો-પીસ અને મૂર્તિઓ બનાવવાનું શરૂ કર્યું - આ એ પ્રકારનું કામ હતું જે લોકોના મતે એક મહિલા કરી ન શકે.

તેઓએ મને ઘમંડી કહી, કહ્યું કે મારું વલણ જિદ્દી છે, હું નમતું જોખવા તૈયાર નથી. પરંતુ મારી એ જ છબી એ મને સુરક્ષિત રાખી. તે પછી કોઈએ (મારા વિષે) ખરાબ બોલવાની હિંમત કરી નથી.

જ્યારે અમે શરૂઆત કરી ત્યારે અમે માનતા હતા કે આ કલા પેઢીઓ સુધી ચાલશે. આજે આ કલાને આધારે ટકી રહેવું મુશ્કેલ બન્યું છે. ગુજરાત અને કરાઈકલ જેવા સ્થળોએ હવે મશીનો શો-પીસ અને મૂર્તિઓ બનાવે છે. અમારા જેવા નાના ઉત્પાદકો સ્પર્ધા કરી શકતા નથી.

સ્થાનિક સ્તરે પણ ખાસ કોઈ મદદ મળતી નથી. લોકો કહે છે, "આ કુંભાર લોકો, આ કુરવરોએ બનાવેલા શો-પીસ કોણ ખરીદશે?" ધીમે ધીમે તેઓ તેમની પોતાની હસ્તકલાથી દૂર થઈ ગયા છે.

હવે માત્ર માટીનું સાવ સાધારણકામ વેચાય છે - ઝડપથી આકાર આપી, સૂકવીને રંગેલો સસ્તો માલ. પરંતુ ખરું સિરામિક કામ અલગ છે - તે સમય, કાળજી અને કુશળતા માગી લે છે. એટલી બધી મહેનત કર્યા પછી પણ ગ્રાહક શોધવાનું મુશ્કેલ છે.

કેટલાકના નબળી-ગુણવત્તાવાળા કામે આ હસ્તકલાનું નામ બગાડ્યું છે. કેટલીકવાર મને વિચાર આવે છે કે આ કળા સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય થઈ જશે કે શું.

સારી માટી - પનરુતિ માટી - હવે અમને ભાગ્યે જ મળે છે. શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાની માટી નિકાસ થાય છે; અમને બચેલી માટી મળે છે. એક ટન માટી 3000-4000 રુપિયામાં મળે છે; મિશ્રણ માટે અમારે જે પ્રકારની માટીની જરૂર પડે છે તેની કિંમત 10000 રુપિયા છે. 200 શો-પીસમાંથી મળતા 5000 રુપિયામાંથી અમારી વાસ્તવિક આવક માત્ર 1000 રુપિયા છે.

અમે કાચી માટી ખરીદીએ છીએ, તેને અમે જાતે જ બેન્ટોનાઈટ, સોડા સિલિકેટ અને સિલિકા સાથે ભેળવીએ છીએ. તે મજબૂતી અને ચમકમાં સુધારો કરે છે. સાદી માટી ટકી ન શકે.

તેમણે કહ્યું કે મેં નાની ઉંમરે મારા માતાપિતા ગુમાવ્યા હતા. મારા દાદીએ મને ઉછેરી, અને આ કામે મને આશરો આપ્યો, સલામતી આપી - ભર તડકામાં તનતોડ મહેનત કરવા કરતાં આ કામ વધુ સારું.

મેં નજીકમાં લગ્ન કર્યા જેથી હું મારી પોતાની કંપની શરૂ કરી શકું. હવે ત્રણ વર્ષ થયા છે. હું ત્રણ વર્ષની હતી ત્યારે મારા પિતા મૃત્યુ પામ્યા હતા, હું છ વર્ષની હતી ત્યારે મારી માતાનું અવસાન થયું હતું. મારી બહેનો દૂર રહેવા ગઈ, પણ હું અહીં જ રહી - કારણ કે મને સિરામિક્સ ખૂબ ગમે છે. આજે હું જે કંઈ છું તે સિરામિક્સને કારણે છું.

પણ સમય બદલાયો છે. કાચો માલ મોંઘો છે, નફો ઓછો છે. ફક્ત ધનિક લોકો જ સારી માટી જથ્થાબંધ ખરીદી શકે છે. અહીંની મહિલાઓ પાસેથી હજી પણ તેઓ ઘેર જ રહે એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. જો મારી ડિઝાઇન સારી ચાલે તો તેઓ કહેશે એ તો તેમનું નસીબ. જો ડિઝાઇન સારી ન ચાલે તો તેઓ મારા ખરાબ નસીબને દોષ આપશે. તેથી હવે હું મારા મોડેલ મારી પાસે રાખું છું.

અમે બનાવેલા બધા 40 મોડેલ મારી ડિઝાઇનના છે. બહાર લેવા જાઓ તો તેમની કિંમત 5000 રુપિયા થાય. અહીં અમે ઓછા ભાવે વેચીએ છીએ પરંતુ હજી પણ લોકો વિચારે છે કે, "તે સ્થાનિક છે એટલે હલકી ગુણવત્તાવાળા હશે."

બધા શો-પીસ અને મૂર્તિઓમાં મને મુરુગરની મૂર્તિઓ બનાવવી સૌથી વધુ ગમે છે - આભૂષણો, મુગટ, કમાન - એ બધું કરવાનું મને ગમે છે.

નજીકના સરકારી ભઠ્ઠા ખુલ્લા નથી તેથી અમે ખાનગી ભઠ્ઠાનો ઉપયોગ કરીએ છીએ તેઓ કિલો દીઠ 20-25 રુપિયા લે છે. સરકારી દરો 17-18 રુપિયા છે. જો અમે બધા એક થઈને અધિકારીઓનો સંપર્ક કરીએ તો કદાચ પરિસ્થિતિ બદલાય. પરંતુ અહીં લોકો સહકાર આપતા નથી. તંજાવુરમાં પરિસ્થિતિ અલગ છે - ત્યાં એકતા છે અને સરકારી સમર્થન છે.

અમારી સામગ્રી - વ્હાઈટ બેન્ટોનાઇટ, ફાયર ક્લે - બીજા રાજ્યોમાંથી આવે છે. સારી ગુણવત્તાની એક ટન માટીની કિંમત 15000 રુપિયા છે, પણ અમારા શો-પીસ 30 રુપિયે એકના ભાવે વેચાય છે. અમને એ કેવી રીતે પરવડે? રંગોના પણ 100 ગ્રામના 200-300 રુપિયામાં થાય છે.

અમે પાંચ વર્ષ પહેલાં એક એસોસિએશન શરૂ કર્યું હતું, પરંતુ કોઈ વાસ્તવિક સમર્થન મળ્યું નથી. સરકાર કાચા માલ પર સબસિડી આપે અથવા ઓછી કિંમતની મશીનરી આપે તો આ હસ્તકલા ટકી શકે. હાલમાં ફક્ત મોટા ઉદ્યોગોને જ નફો થાય છે; નાના શ્રમિકો ફક્ત કામ કરતા રહે છે.

આટલા વર્ષો પછી પણ લોકો હજી આજે પણ પૂછે છે, "(આટઆટલું કર્યા પછી) તેમને શું મળ્યું?" આ વાત દુઃખદાયક છે.

અમે શરૂઆત કરી ત્યારે આંધ્ર અને ગુજરાતમાંથી વેપારીઓ અમારા શો-પીસ ખરીદવા આવતા હતા. હવે ફક્ત આયુધ પૂજા અને નવરાત્રી કોળ તહેવારો દરમિયાન જ વેચાણ થાય છે. વર્ષના બાકીના મહિનાઓમાં ખાસ કંઈ વેચાણ થતું નથી. માત્ર અગલ વિળક્ક - માટીના દીવા - સતત વેચાય છે. અમે તે એક રુપિયાના એક એ ભાવે વેચીએ છીએ, તે મોટાભાગે મંદિરો અને તહેવારો માટે ઉત્તર ભારતમાં મોકલવામાં આવે છે.

અમે અમારા ઉત્પાદનોને ગોડાઉનમાં આપીએ છીએ કારણ કે તે સંઘરી રાખવાનું અમને પોસાય નહીં. વચેટિયાનો નફો જ અમે માંડ મેનેજ કરીએ છીએ. જો અમારી પાસે મૂડી હોત તો અમે તહેવારોની સિઝન સુધી અમારો સ્ટોક રાખી મુકીને સીધું વેચાણ કરી શકત.

અહીં એક સો મીટરની અંદર ઓછામાં ઓછી 10 વર્કશોપ છે. તેમાંથી મોટાભાગની વર્કશોપ્સ અલગ અલગ પ્રકારના શો-પીસ બનાવે છે, બાકીની દીવા બનાવે છે. ઘણા કલાકારો અગલના કામ તરફ વળ્યા છે - શો-પીસના કામથી વિપરીત અગલનું કામ એકધાર્યું અને સલામત છે, શો-પીસના કામમાં એક ભૂલ થાય એટલે એ સાવ નકામો થઈ જાય. અમે પણ આગામી વર્ષોમાં આ કામ છોડીને અગલનું કામ કરવાનું વિચારી રહ્યા છીએ.

સુમતિની વાર્તા

મારું નામ સુમતિ છે. હું 15 વર્ષથી એક નાની સિરામિક શો-પીસની કંપની ચલાવી રહી છું. ક્યારેક શો-પીસ વેચાય છે, ક્યારેક નથી વેચાતા. વરસાદ દરમિયાન કંઈ સુકાતું નથી; કામ અટકી જાય છે. મને ઘણી વાર વિચાર આવે છે કે શું મારે આ કામ છોડીને બીજું કામ હાથમાં લેવું જોઈએ.

મારા લગ્ન મુંબઈમાં થયા હતા અને થોડો સમય હું સુરતમાં રહી હતી. મારા પતિ ખૂબ દારૂ પીતા હતા; 2005 માં હું તેમને છોડીને ઘેર પાછી આવી ગઈ. મેં સિરામિક્સ શીખવાનું શરૂ કર્યું, અને ટૂંક સમયમાં એક નાની વર્કશોપ શરૂ કરી. મેં આ કામમાંથી જ મારા દીકરાને ઉછેર્યો - હવે તે કોલેજમાં છે.

અમે શો-પીસ 25 રુપિયામાં વેચીએ છીએ; ખરીદદારો એ 100 રુપિયામાં ફરીથી વેચે છે. ભાડું, રંગો અને મજૂરી ચૂકવ્યા પછી ભાગ્યે જ કંઈ બચે છે. છતાં હું આ કામ છોડી શકું તેમ નથી - બસ, હું એટલું જાણું છું.

અમને શીખવનાર કોઈ નથી. હું જે કંઈ પણ શીખી છું તે બીજાઓને જોઈને અને મારી જાતે પ્રયોગ કરીને શીખી છું.

બસના બે રૂપિયા પણ પોસાય તેમ નહોતું ત્યારે હું ત્રણ કિલોમીટર ચાલીને કામ પર જતી હતી. શરૂઆતમાં હું દિવસનો એક શો-પીસ બનાવતી હતી. હવે, હું એક કલાકમાં એક શો-પીસ પૂરો કરી શકું છું. હું ખૂબ લાંબી મજલ કાપી ચૂકી છું - ખાલી હાથે કામ પર ચાલીને જવાથી માંડીને મારા પોતાના પગ પર ઊભા રહેવા સુધીની.

ધંધો ધીમો હોવા છતાં જીવન હવે સારું છે. કિંમતો વધી છે, પરંતુ ખરીદદારો હજી પણ સોદાબાજી કરે છે. એક દિવસ ધંધો સારો હોય તો અમે સારું ખાઈએ. ધંધો સારો ન હોય તે દિવસે હું બીજા દિવસની માટી કે વીજળીના બિલની ચિંતામાં રાત વિતાવું. મારા બાળક ખાતર હું કામ કર્યે જાઉં છું.

ક્યારેક હું મારી જાતને પૂછું છું - મેં લગ્ન શા માટે કર્યા, મેં બાળક શા માટે કર્યું? જ્યારે તે પૂછે છે કે મેં તેને સારી શાળામાં કેમ ન મોકલ્યો, ત્યારે મને દુઃખ થાય છે. પરંતુ તેમ છતાં, અમે ટકી રહ્યા છીએ - આ કામને લીધે.

હું અહીં 17 વર્ષથી છું. હું - માટી એકઠી કરવાથી માંડીને મોલ્ડિંગ સુધીના - (આ કામના) દરેક તબક્કા જાણું છું. જ્યારે લોકો કહે છે કે "એક મહિલા હોવા છતાં તમે ખૂબ સારું કામ કર્યું છે." ત્યારે હું ગર્વ અનુભવું છું. મેં અહીં સુધી પહોંચવા માટે ઘણી લાંબી મજલ કાપી છે, અને ધંધાનો ભલે ભરોસો ન હોય, આ કામમાં ગૌરવ છે.

કે. ગુણશેખરનની વાર્તા

હું 25 વર્ષથી આ ક્ષેત્રમાં છું. કોવિડ સુધી ધંધો સારો ચાલ્યો - એ પછી, બધું બંધ થઈ ગયું. એક સમયે હું આઠ શ્રમિકો સાથે એક કંપની ચલાવતો હતો; હવે હું એકલો કામ કરું છું.

સામગ્રીના ભાવ વધારે છે, નફો ઓછો છે. 300 શો-પીસ માટે હું લગભગ 9000 રુપિયા ખર્ચું છું અને બધું બરાબર ચાલે તો માંડ 1000 થી 1500 નફો કમાઉ છું. જો માટી કે રંગ બરોબર ન હોય તો પૂરેપૂરું નુકસાન થાય.

બજાર પણ બદલાઈ ગયું છે - હવે કોઈ શો-પીસ ખરીદતું નથી. એલઈડી ટીવી અને ઓછા શોકેસ હોવાથી લોકો તેને જૂના જમાનાની વસ્તુઓ કહે છે.

તાજેતરમાં મારી પત્ની ફેફસાના ચેપનો ભોગ બનીને મૃત્યુ પામી છે - તેઓ કહે છે કે આ કામની ધૂળને કારણે આમ થયું છે. મારે બે દીકરા છે. હવે હું ખાનગી શાળાનો ખર્ચ ઉઠાવી શકતો નથી. હું ધંધો અને પરિવાર ટકાવી રાખવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યો છું.

અમારામાં ધૂળની એલર્જી અને ફેફસાની સમસ્યાઓ સામાન્ય છે. સરકારે એક સમયે જે રીતે અગલ દીવાને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું એ રીતે જો સિરામિક શો-પીસને એ પ્રોત્સાહન આપ્યું હોત - લોકોને "વિરુધાચલમમાં બનેલા માટીના શો-પીસ ખરીદવા" નું કહ્યું હોત - તો કદાચ આ કલા ફરીથી જીવંત થઈ હોત.

અમે સરકારી યોજનાઓ અને બેંક લોન માટે અરજી કરી છે, પરંતુ મિલકત કે જામીન વગર કોઈ અમને મદદ કરતું નથી. જે કંઈ થોડીઘણી કારીગરી બચી છે તેને જાળવી રાખીને - અમે ફક્ત અમારા હાથ વડે કામ કરતા રહીએ છીએ.

આ મહિલાઓ અને પુરુષો માટે માટી હસ્તકલા કરતાં વધુ છે; એ તેમનું અસ્તિત્વ, તેમની યાદો અને તેમણે ઝીલેલો પડકાર છે. હવે આ કામમાંથી નથી સ્થિર આવક મળતી કે નથી આ કામની યોગ્ય કદર થતી, તેમ છતાં આ નિર્માતાઓ તેમનું કામ ચાલુ રાખે છે. જેમ જેમ ઉદ્યોગો મશીનો તરફ વળે છે અને બજારો આગળ વધે છે, તેમ તેમ આ હાથ જે ટકી રહે છે તેને - કામની ગરિમા અને માટીમાંથી નીપજતી કલાની સુંદરતાને - આકાર આપવાનું ચાલુ રાખે છે.

આ વાર્તા મૂળ તમિળમાં લખાઈ હતી.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક