যি মাটিয়ে আমাক আমি কৰি গঢ়িলে

মাটিৰ পুতলাৰ কথা ভাবিলে শৈশৱলৈ মনত পৰে। সেই দিনৰ কথা, যেতিয়া আমি নৈৰ পাৰে পাৰে ভ্ৰমি ফুৰিছিলো, পুখুৰীত মাছ ধৰিছিলো আৰু পাৰৰ পৰা মাটি তুলি আনি নিজে পুতলা বনাইছিলো। আমাৰ চৌপাশৰ খেতিৰ দুনীয়াখনত আছিল বলধ গৰু আৰু দুই-এখন ট্ৰেক্টৰ। মাটিৰ সৈতে আমাৰ সম্পৰ্ক তেনেকৈয়ে গঢ়ি উঠিছিল।

পিছলৈ এহলিল আন্না (ককাইদেউ)ৰ সৈতে ঘূৰা-ফুৰা কৰাত সেই সম্পৰ্ক আৰু গভীৰতালৈ শিপালে। তেওঁ অগণন মাটিৰ পুতলা আৰু মুখা বনাইছিল আৰু ল’ৰা-ছোৱালীক যেতিয়া শিকাইছিল - কি কি যে পুতলা বনোৱা নাছিল। তেওঁক দেখি মই ভাবিছিলো, মাটিৰ পৰাই এই সকলোবোৰ সঁচাকৈয়ে হ’ব পাৰেনে?

আমাৰ মনৰ সেই আশ্চৰ্য্যকে সাকাৰ ৰূপ দিয়া গ’ল যেতিয়া আমাৰ মাজৰ কেইগৰাকীমানে লগ লাগি কালিমন বিৰলগাল (তামিল ভাষাত মাটিৰ আঙুলি) নামে এটা সামূহিক সংস্থা গঢ়ি তুলিলে। আমি য’তেই কৰ্মশালা পাতিবলৈ গৈছিলো, তাৰেই মাটি আমি ব্যৱহাৰ কৰিছিলো। তেতিয়াই মোৰ আচল অন্বেষণ আৰম্ভ হ’ল - মাটিৰ সন্ধান আৰু সেই মাটিত গজি বিৰিখ হোৱা কাহিনীবোৰৰ সন্ধান।

কেইবছৰমান আগতে এহলিল আন্নাই মোক সুগুণা আক্কা (বাইদেউ)ক বিৰুধাচলমৰ এক কৰ্মশালাত লগ পোৱাৰ কথা কৈছিল। তাত কেইগৰাকীমান মহিলাই এটা চীনামাটিৰ কাৰখানা চলাই আছিল। তেওঁলোকৰ কাহিনী শুনাৰ পিছত মই ভাবিলো তেওঁলোকক সাক্ষাৎ কৰিব লাগিব, তেওঁলোকৰ জগতখন ফটোৰ যোগেদি তুলি ধৰিবই লাগিব।

পিপলচ্ আৰ্কাইভ অৱ ৰুৰেল ইণ্ডিয়া চমুকৈ পাৰিত যোগ দিয়াৰ পিছত মই বুজিলো যে এই কাহিনীটো মই ক’ব লাগিব। আৰিয়ালুৰত এন.ই.ই.টিৰ পিছত আত্মহত্যা কৰা অনিতা নামে শিক্ষাৰ্থীৰ নামত স্থাপিত লাইব্ৰেৰীত এটা ৱৰ্কশ্বপ পৰিচালনা কৰিবলৈ যোৱাৰ সময়ত মই সুগুণাক লগ পালো। তাৰপিছত কেবাবাৰো আমি লগ পালো আৰু এদিন মই তেওঁৰ কামখিনি নথিবদ্ধ কৰিবলৈ তেওঁলোকৰ গাঁৱলৈ গ’লো।

ঠাইখন চীনামাটিৰ কামৰ বাবে জনাজাত। আগতে মানুহে চৰকাৰী সাহায্যত কাম কৰিছিল, কিন্তু সেয়া অতীত হ’ল। মই যেতিয়া তাত সোমালো, দেখিলো ঘৰে ঘৰে মানুহে চীনামাটিৰ সামগ্ৰী পথৰুৱাই দেখাকৈ ৰাখিছে আৰু চীনামাটিৰ পুতলা বিক্ৰী কৰিছে। উদ্যোগটো অৱনমিত হ’লেও অলপতে বনোৱা মাটিৰ চাকি সকলোতে আছে। শুকাবলৈ থৈ দিয়া হৈছে। বিৰুধাচলম আৰু তাৰ আশে-পাশে থকা গাঁওবোৰত চীনামাটিৰ ভাস্কৰ্য্য আৰু চাকিৰে প্ৰায় প্ৰতিটো বাট ভৰি আছে।

গোটেই গাঁওখন উজলি উঠিছিল। মানুহবোৰে পুতলাবোৰ কঢ়িয়াইছিল, গাড়ীত বোজাই কৰিছিল আৰু চহৰলৈ পঠিয়াইছিল। দূৰ-দুৰণিৰ পৰা বেপাৰীয়ে পুতলা পাইকাৰী হাৰত কিনিবলৈ আহিছিল। মই যেতিয়া গাঁওখনলৈ গৈছিলো, তেতিয়া তেনে এটা পৰিৱেশ গাঁওখনত আছিল।

সৰু চালি এখনৰ তলত সুগুণা আক্কা আৰু তেওঁৰ গিৰীয়েকে পুতলাৰ কাম কৰি আছিল। তেওঁ বৰ সপ্ৰতিভ আৰু কথকী মানুহ। তেওঁৰ কথাবোৰ ইয়াত আৰম্ভ হয় আৰু দূৰ ক’ৰবাত শেষ হয়। কিন্তু তেওঁৰ সৈতে কথা পাতিলে বুজি পোৱা যায় তেওঁৰ জীৱনটো কিমান প্ৰাচুৰ্য্যময়।

সুগুণাৰ কাহিনী

বন্নকম! মোৰ নাম সুগুণা। মই ২০০৮ৰে পৰা এই কাম কৰি আছো। বৰ সৰুতে মই মোৰ মা-দেউতাক হেৰুৱালো।

দেউতাৰ মৃত্যুৰ পিছত মায়ে ওচৰৰ পুতলা বনোৱা কাৰখানা এটাত কাম কৰিবলৈ ধৰিলে। মায়ে ঘৰলৈ পুতলা লৈ আহিছিল। সেয়া দেখি মই প্ৰথমবাৰৰ বাবে সেইবোৰৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হৈ পৰিলোঁ। চাৰি বছৰ বয়সৰ পৰাই স্কুলতকৈ পুতলাৰ প্ৰতি মোৰ বেছি বাঢ়ি গৈছিল। ভাবি বিস্মিত হৈছিলো, কেনেকৈনো এইবোৰ বনায়, কিহৰ পৰা বনায়!

মাৰ মৃত্যুৰ সময়ত আইতাই কৈছিল, “তোক আৰু স্কুললৈ পঠিয়াব নোৱাৰিম।” আইতাই মোক মোৰ ভনীজনীৰ লগত একেটা নিৰ্মাণশালাত কাম কৰিবলৈ পঠিয়াই দিলে। মোৰ বয়স আছিল ১০ বছৰ।

প্ৰথমতে মোক কেৱল মাটি মিহলোৱা আৰু চালিবলৈ দিয়া হৈছিল। পুতলাবোৰ মই চুবলৈ পোৱা নাছিলো। দুবছৰৰ পাছত সাঁচত মাটি ঢলা কাম কৰিবলৈ পালো। লাহে লাহে মইও কাষ্টিঙৰ কামো শিকিলোঁ। এনেকৈ সময় বাগৰাৰ লগে লগে আৰু ভাল কাম কৰিবলৈ বিচাৰিলো। তেতিয়াই মই মৃৎশিল্প আয়ত্ত কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল’লো।

শিকোতে চাৰি বছৰ লাগিল। ১৪ বছৰ বয়সত আৰম্ভ কৰিছিলো। দিনটোত উপাৰ্জন আছিল ৭৫ টকা। মৃৎশিল্পীয়ে ১০০ টকা পাইছিল। তেওঁলোকৰ সমানে সমানে পইচা বিচৰাত তেওঁলোকে কৈছিল, “তুমি এতিয়াও সৰু হৈ আছা।” সেয়ে মই তাৰ পৰা ওলাই আহিলো।

পিছলৈ মই ঠিকাভিত্তিক কাম ল’বলৈ ধৰিলো। প্ৰায় দহটা কোম্পানীয়ে মোক তেওঁলোকৰ আৰ্টৰ অৰ্ডাৰ দিলে। তেতিয়াই মই বুজিলো, দক্ষতা বঢ়ালে আমাৰ কামেই আমাক ওপৰলৈ তুলি নিব৷

লাহে লাহে মানুহে মোক সন্মান কৰিবলৈ ধৰিলে। সেই সময়ত কেৱল শিল্পীয়েহে চকীত বহিছিল। আনবোৰে মজিয়াত বহিছিল। কিন্তু মোক যাবলৈ দিয়া মানুহখিনিয়ে আকৌ মাতিবলৈ ধৰিলে। মই কাম একেবাৰে খুঁতি-নাতি মাৰি চাইছিলো, পুতলাবোৰৰ চকু, ওঁঠ আদি সৰু সৰু অংশত মই সুক্ষ্মভাৱে কাম কৰিছিলো। তেনেকৈয়ে মোৰ কাম আনতকৈ পৃথক হৈ পৰিছিল।

কিন্তু কিছুমান কথা সহ্যাতীত আছিল। কিছুমানে মহিলাক যিধৰণে চাইছিল, যিধৰণৰ ঠাট্টা-মস্কৰা কৰিছিল, সেইবোৰ কথা চিন্তা কৰি মই ঘূৰি যোৱাৰ কথা কেতিয়াও মনলৈ নানিলো, যিমানেই পইচা নিদিয়ক লাগিলে।

তেনেকুৱা এটা শিল্পশালাতে মই মোৰ স্বামীক লগ পাইছিলো। তেওঁ বিদেশলৈ যাব বিচাৰিছিল, কিন্তু মই তেওঁক ক’লো, “আমাৰ যদি বিয়া হয়, তেতিয়া তুমি ইয়াতে থাকি মোৰ লগত এই কোম্পানীটো চলাব লাগিব।” মোৰ একমাত্ৰ চৰ্ত সেইটোৱেই আছিল।

মাটিৰ এই কাম মই কিয় ইমান ভাল পাওঁ? কাৰণ চাগে সেয়া যে মাটি, তাক মই দুহাতেৰে গঢ় দিব পাৰো, জীৱন দিব পাৰো আৰু মানুহে প্ৰশংসাও কৰে। সেই আনন্দতে চাগে মই এই কাম কৰি গৈছো।

এই অঞ্চলত মাত্ৰ দুই-তিনিগৰাকী মহিলাই মৃৎশিল্পৰ কাম কৰে। সম্পূৰ্ণকৈ এই শিল্পবিধৰ কাম মই কৰো। ইয়াত মৃৎশিল্পৰ কাম কৰা মই প্ৰথম মহিলা। নিজাকৈ ব্ৰেণ্ড এটা গঢ়ি তোলা, সুকীয়া শৈলীৰ পুতলা বনোৱা মোৰ সপোন।

এবাৰ এজন সুপৰিচিত পুৰুষ শিল্পীয়ে মোক কৈছিল, “এয়া মহিলাৰ কাম নহয়। আপোনাৰ বাহনখন বেয়া হ’লে কি হ’ব? কোনে ঠেলিব?” সেয়ে মই নিজাকৈ বাহন কিনিলো, অকলে ঘূৰিলো-ফুৰিলো। অৰ্ডাৰ লৈ নিজেই ডেলিভাৰী কৰিলো। তেতিয়া চাগে মোৰ বয়স চাগে মাত্ৰ ১৬ কি ১৭ বছৰ আছিল।

মানুহে মোক হাঁহিছিল। “ছোৱালী মানুহ, অকলে এই কাম সদায় কৰি থাকিব পাৰিবানে?” সেই কথাই কিন্তু মোক সাহসহে দিছিল। মই ডাঙৰ আকৃতিৰ পুতলা আদি বনাবলৈ ল’লো যিবোৰ মানুহে ভাবিছিল যে মহিলাই বনাব নোৱাৰে।

মানুহে মোক অহংকাৰী বুলিছিল। এটিটিউড থকা বুলি কৈছিল। কিন্তু মানুহৰ সেই ধাৰণাই মোক একপ্ৰকাৰে সুৰক্ষা দিছিল। মানুহে মোক বেয়াকৈ কথা ক’বলৈ সাহ কৰা নাছিল।

আমি যেতিয়া এই শিল্পৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতভাৱে জৰিত হৈ পৰিলো, তেতিয়া আমি বিশ্বাস কৰিছিলো যে এই কলা প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম চলি থাকিব। আজি কিন্তু চলাটো কঠিন হৈ পৰিছে৷ গুজৰাট আৰু কাৰাইকালৰ দৰে ঠাইত মেচিনেৰে এতিয়া পুতলা তৈয়াৰ কৰা হয়। আমাৰ দৰে ক্ষুদ্ৰ নিৰ্মাতাই ফেৰ মাৰিব নোৱাৰা হৈছে।

আনকি স্থানীয় পৰ্য্যায়তো মানুহৰ সমৰ্থন ক্ষীণ৷ মানুহে কয়, “কুমাৰে বনোৱা, কুৰাৱাৰে বনোৱা পুতলা কোনে কিনিব?” লাহে লাহে তেওঁলোকে নিজৰেই কলাৰ পৰা আঁতৰি গৈছে৷

এতিয়া শিল্পবিধৰ দাম নাই, বৰ ততাতয়াকৈ সাঁচত বহুৱাই সস্তাতে ৰং কৰা মাটিৰ সামগ্ৰীহে বিক্ৰী হয়। কিন্তু চীনামাটিৰ আচল কাম এনেকুৱা নহয়। প্ৰকৃতি চীনামাটিৰ কামত সময়, যত্ন আৰু দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন আহি পৰে। সেই আটাইখিনি কৰাৰ পিছত আকৌ ক্ৰেতা বিচাৰি পোৱাৰ কঠিনতা আছেই।

কিছুমানে কৰা নিম্নমানৰ কামৰ বাবে শিল্পবিধৰ নাম নষ্ট হয়। কেতিয়াবা এনে লাগে যেন এই শিল্পবিধেই এদিন নোহোৱা হৈ যাব।

পানৰুতি মাটি বৰ ভাল মাটি, কিন্তু আমি নাপাৱেই। উত্তম মানৰ সেই মাটিখিনি ৰপ্তানি কৰা হয়, অৱশিষ্টখিনিহে আমি পাওঁ। এক টনৰ দাম তিনিৰ পৰা চাৰিহাজাৰ টকা। মিশ্ৰণৰ বাবে আমাক যিধৰণৰ মাটি লাগে, তাৰ দাম ১০,০০০ টকা। ২০০ টা পুতলাত ৫,০০০ টকা পোৱা যায় যদিও আটাইখিনি খৰচ ধৰিলে শেষত আমাৰ হাতত ১,০০০ টকাহে ৰয়গৈ।

আমি কেঁচা মাটি কিনো, নিজেই বেনটনাইট, চ’ডা চিলিকেট, চিলিকাৰ লগত সেয়া মিহলাই লওঁ। সেইটোৱে মাটিখিনি টান কৰে আৰু জিলিকনি বঢ়ায়। কেৱল সাধাৰণ মাটিয়ে আকাৰ ধৰি ৰাখিব নোৱাৰে।

মা-দেউতাক বৰ সৰুতে হেৰুৱালোঁ। আইতাই মোক ডাঙৰ-দীঘল কৰিলে আৰু এই কামে মোক আশ্ৰয় দিলে, মূৰৰ ওপৰৰ চালিখন দিলে। ৰ’দত কাম কৰাৰ পৰিৱৰ্তে মই চালিৰ তলত কাম কৰিব পাৰিলো।

মই কাষতে বিয়া হৈছিলো যাতে নিজাকৈ কোম্পানী এটা আৰম্ভ কৰিব পাৰো। এতিয়া তিনিবছৰ হ’ল৷ মোৰ তিনি বছৰ বয়সত দেউতাৰ মৃত্যু হৈছিল, ছয় বছৰ বয়সত মা ঢুকাল। ভনীহঁত নিজা নিজাকৈ থিতাপি ল’লে। কিন্তু মই থাকি গ’লো। এই চীনামাটিৰ মোহে মোক ইয়াত ৰাখিলে আৰু মোক মই ভাল পোৱা ধৰণে গঢ়ি তুলিলে।

কিন্তু সময় সলনি হৈছে। কেঁচামালৰ দাম বাঢ়িছে। ইফালে মুনাফা কমিছে। ধনীবোৰেহে পাইকাৰী হাৰত ভাল মাটি কিনিব পাৰিছে। মহিলাই ঘৰৰ চাৰিবেৰৰ মাজতে সোমাই থকাটো এতিয়াও মানুহে বিচাৰে। মোৰ কাম ভাল হ’লে মানুহে কয় যে তাই সাধি আহিছে। কিন্তু ভাল নহ’লে মোৰ ওপৰত দোষ দিয়ে। সেয়ে পুতলাৰ আৰ্হিবোৰ মই মোৰ লগতে ৰাখো।

আমি বনোৱা আটাইকেইটা মডেলেই মই ডিজাইন কৰা। বাহিৰত সেইবোৰৰ দাম ৫,০০০ টকা। আমি কম দামতে বিক্ৰী কৰো, কিন্তু মানুহে তথাপি ভাবে, “এইবোৰ থলুৱা, ভাল কোৱালিটিৰ নহ’ব চাগে।”

আটাইবোৰ পুতলাৰ ভিতৰত মই মুৰুগৰ মূৰ্তি বনাই ভাল পাওঁ। মুৰুগৰ মূৰ্তিৰ গহনা-পাতি, মুকুট আৰু গাঁথনি - এইবোৰ বনাই মই ভাল পাওঁ।

ওচৰৰ চৰকাৰী ভাতীটো বন্ধ। সেয়ে আমি ব্যক্তিগত ভাতীৰ পৰা মাটি আনো। তাত মাটিৰ দাম কিলোত ২০ৰ পৰা ২৫ টকা। চৰকাৰী দাম ১৭–১৮ টকা। আমি সকলোৱে একগোট হৈ বিষয়াসকলৰ কাষ চাপিলে হয়তো পৰিস্থিতি সলনি হ’লহেঁতেন৷ কিন্তু ইয়াত মানুহে সহযোগ নকৰে৷ তাঞ্জাভুৰত কথাটো বেলেগ। তাত মানুহৰ মাজত মিল আছে আৰু চৰকাৰৰো সমৰ্থন আছে।

আমাৰ সামগ্ৰী - বগা বেনটনাইট, জুইৰ তাপ সহিব পৰা মাটি আদি আন ৰাজ্যৰ পৰা আহে। এক টন ভাল মাটিৰ দাম ১৫,০০০ টকা। কিন্তু আমাৰ পুতলাবোৰ এটাত ৩০ টকাকৈ বিক্ৰী হয়। আমি কেনেকৈ চলিব পাৰিম? আনকি ৰঙৰ দামো ১০০ গ্ৰামত ২০০ৰ পাৰ ৩০০ টকা।

আমি পাঁচ বছৰ আগতে এটা সংস্থা আৰম্ভ কৰিছিলো। কিন্তু কোনোধৰণৰ সমৰ্থন আমি পোৱা নাই। চৰকাৰে কেঁচামাল যদি ৰেহাই মূল্যত দিয়ে বা কম খৰচী যন্ত্ৰপাতি আগবঢ়ালেহেঁতেন, তেতিয়া এই শিল্প জীয়াই থাকিলেহেঁতেন। এতিয়া কেৱল ডাঙৰ উদ্যোগবোৰেহে মুনাফা লাভ কৰে, আমাৰ দৰে ক্ষুদ্ৰ শিল্পীয়ে কোনোমতেহে চলি থাকে।

ইমান বছৰ এনেকৈ অতিক্ৰম কৰি অহাৰ পিছতো মানুহে প্ৰশ্ন কৰে, “তাইনো কি ডাঙৰ কামটো কৰিছে?” তেনেকুৱা কথাই মনত বেজাৰ দিয়ে।

আমি যেতিয়া আৰম্ভ কৰিছিলো, তেতিয়া অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ আৰু গুজৰাটৰ পৰা মানুহে আমাৰ পুতলা কিনিবলৈ আহিছিল। এতিয়া কেৱল আয়ুধা পূজা আৰু নৱৰাত্ৰী কলু উত্সৱৰ দিনতহে বিক্ৰী হয়। বছৰৰ বাকীখিনি সময় এনেয়ে থাকিবলগীয়া হয়। কেৱল আগাল বিলাক্কুচ (মাটিৰ চাকি) বিক্ৰী চলি থাকে। আমি এটকাত এটাকৈ বিক্ৰী কৰো। এই চাকিবোৰ উত্তৰ ভাৰতৰ মন্দিৰৰ আৰু উত্সৱৰ বাবে যায়।

আমি আমাৰ সামগ্ৰীবোৰ গুদামত গতাই দিওঁ কাৰণ সেইবোৰ সংৰক্ষণ কৰাৰ সামৰ্থ্য আমাৰ নাই। মধ্যভোগীসকলে মুনাফা লাভ কৰে। ইফালে আমি কষ্টৰে চলো। আমাৰ হাতত মূলধন থাকিলে আমি আমাৰ নিৰ্মিত সামগ্ৰীবোৰ উৎসৱৰ বতৰলৈকে মজুত কৰি ৰাখি পোনপটীয়াকৈ বিক্ৰী কৰিব পাৰিলোহেঁতেন।

এই ঠাইত এশ মিটাৰৰ ভিতৰতে কমেও দহখন শিল্পশালা আছে। বেছিভাগেই পুতলা বনায়। বিভিন্ন ধৰণৰ পুতলা। পুতলা নহ’লে চাকি বনায়। বহু শিল্পীয়ে আজিকালি আগাল বনোৱা কামেই কৰে। এই কামত আয় নিশ্চিত আৰু স্থিৰ। পুতলাৰ দৰে এই কাম নহয়, য’ত এটা মাত্ৰ ভুল কৰা মানে গোটেই পুতলাটো নষ্ট হৈ যোৱা। আমিও উপায়ন্তৰ হৈ অহাবছৰ তাকেই কৰিম বুলি ভাবিছো।

সুমতিৰ কাহিনী

মোৰ নাম সমুতি। ১৫ বছৰ ধৰি মই এটা চীনামাটিৰ সৰু পুতলা কোম্পানী চলাই আছো৷ কেতিয়াবা পুতলা বিক্ৰী হয়, কেতিয়াবা নহয়৷ বৰষুণৰ বতৰত একোকে নুশুকায়। কাম একেবাৰে বন্ধ হৈ পৰে। এই কাম এৰিয়ে দিম নেকি, প্ৰায়ে মনলৈ আহে।

মুম্বাইত বিয়া হৈ কিছুদিন চুৰাটত আছিলো। স্বামী আছিল সুৰাসক্ত। সেয়ে ঘৰ এৰি ২০০৫ত ইয়ালৈ উভতি আহিলো। চীনামাটিৰ কাম শিকিবলৈ ল’লো আৰু এখন সৰু কৰ্মশালা বহুৱালো। এই কাম কৰিয়ে ল’ৰাটোক ডাঙৰ-দীঘল কৰিলো। সি এতিয়া কলেজত পঢ়ি আছে৷

আমি ২৫ টকাত পুতলা বিক্ৰী কৰো। আমাৰ পৰা কিনি নিয়া বেপাৰীয়ে সেয়া ১০০ টকাত পুনৰ বিক্ৰী কৰে। ঘৰভাৰা, ৰং, মজুৰি আদিৰ নামত দিয়াৰ পিছত আমাৰ হাতত একোৱেই নাথাকে বুলিব পাৰি। কিন্তু এই কাম মই এৰিব নোৱাৰে। এইটোৱেই এটা কাম যিটো মই জানো।

আমাক শিকাবলৈ কোনো নাই। যিখিনি শিকিছো, আনক দেখি আৰু নিজে পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰি শিকিছো।

বাছৰ বাবে দুটকাও দিয়াৰ সামৰ্থ্য নথকা দিনত মই তিনি কিলোমিটাৰ পৰ্য্যন্ত বাট খোজ কাঢ়ি গৈছিলো। প্ৰথমে মই এদিনত এটা পুতলা বনাব পাৰিছিলো। এতিয়া এটা পুতলা এঘণ্টাৰ ভিতৰতে বনাই উলিয়াব পাৰো। শুদা হাতেৰে খোজ কঢ়াৰ পৰা এতিয়া নিজৰ ভৰিত নিজে থিয় দিয়ালৈকে বহু দূৰ বাট আহিলো।

ব্যৱসায় সিমান ভাল নহ’লেও জীৱনটো আগতকৈ ভাল হৈছে। দাম বাঢ়িছে, তথাপি ক্ৰেতাই দৰদাম কৰে। ব্যৱসায় ভাল হ’বৰ দিনা খাব পাওঁ। বেপাৰ ভাল নহ’লে পিছদিনাৰ মাটিৰ কামক লৈ, বিদ্যুতৰ বিলক লৈ ৰাতি চিন্তা লাগে। মোৰ সন্তানটোক লৈয়েই আশা কৰি আগুৱাই গৈ আছো।

কেতিয়াবা নিজকে প্ৰশ্ন কৰো - বিয়াতনো কিয় বহিছিলো, সন্তান কিয় জন্ম দিলো? সি যেতিয়া সোধে যে তাক কিয় ভাল স্কুললৈ নপঠিয়ালো, মনত দুখ পাওঁ। কিন্তু তথাপি চলি আছো, বাচি আছো। সকলো শ্ৰেয় এই কামকে দিও।

ইয়াত থকা ১৭ বছৰ হ’ল৷ মই প্ৰতিটো পৰ্যায় জানো - মাটি সংগ্ৰহৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সাঁচত ঢলালৈকে। মানুহে যেতিয়া কয়, “আপুনি মহিলা হৈও ইমান ভালদৰে কাম জানে,” তেতিয়া মোৰ গৌৰৱ অনুভৱ হয়। এই পৰ্য্যায় পাবলৈ মই বহু কষ্ট কৰিছো। উপাৰ্জন অনিশ্চিত হ’লেও এই কামত সন্মান আছে।

কে. গুণশেষৰৰ কাহিনী

মই ২৫ বছৰ ধৰি এই কাম কৰি আহিছো। ব্যৱসায় ক’ভিডৰ আগলৈকে ঠিকেই আছিল। আঠজন শ্ৰমিক লৈ মই কাৰখানা এটা চলাইছিলো। এতিয়া অকলে কৰো।

কেঁচামালৰ দাম বাঢ়িছে, তাৰ বিপৰীতে আকৌ মুনাফা বঢ়া নাই, বৰঞ্চ কমি গৈ আছে। ৩০০ পুতলাত মই প্ৰায় ৯,০০০ টকা খৰচ কৰো আৰু সকলো ভালে-ভালে থাকিলে মই ১,০০০ৰ পৰা ১,৫০০ টকা লাভ পাওঁ। যদি মাটিখিনি বেয়া ওলায় বা ৰং বেয়া হয়, সমূলি লোকচান হয়।

কিন্তু বজাৰো সলনি হৈছে। কোনেও এতিয়া সৌন্দৰ্য্যবৰ্ধক পুতলা নিকিনে। মানুহৰ ঘৰে ঘৰে এল.ই.ডি. টিভি আছে, শ্ব’কেচ কম আছে, সিবোৰক এতিয়া মানুহে পুৰণি জামানাৰ বস্তু বুলি ভাবে।

হাঁওফাঁওৰ সংক্ৰমণত মই মোৰ পত্নীক হেৰুৱালো। এই কামত ধূলি সোমাই তেওঁৰ তেনেকুৱা হোৱা বুলি ডাক্তৰে কয়। দুটা পুত্ৰসন্তান আছে। প্ৰাইভেট স্কুলত পঢ়ুৱাব নোৱাৰো। পৰিয়াল আৰু ব্যৱসায়টো চলাবলৈ সংগ্ৰাম কৰিবলগীয়া হৈছে।

ধূলিৰ পৰা হোৱা এলাৰ্জি আৰু হাঁওফাঁওৰ সমস্যা আমাৰ মাজত প্ৰায়েই দেখা যায়। চৰকাৰে এটা সময়ত আগাল চাকি প্ৰচাৰ কৰাৰ দৰে যদি চীনামাটিৰ পুতলাৰ কথাও যদি প্ৰচাৰ কৰে, মানুহক যদি বিৰুধাচলমত নিৰ্মিত পুতলা কিনিবলৈ কিনিবলৈ আহ্বান জনায়, তেতিয়া কিজানি আমাৰ এই ব্যৱসায়ে পুনৰ প্ৰাণ পাই উঠেই।

আমি চৰকাৰী আঁচনি আৰু বেংকৰ ঋণৰ বাবে আবেদন কৰিছিলো, কিন্তু সম্পত্তি বা জামানত অবিহনে আমাক কোনোৱে সহায় কৰিবলৈ আগবাঢ়ি নাহে। আমি আমাৰ হাতেৰেই কাম কৰি গৈছো। এই শিল্পত যিকণ বাকী আছে, তাকে লৈ কাম কৰি গৈছো।

এই মহিলা আৰু পুৰুষৰ বাবে এই মাটিয়ে শিল্পকৰ্মতকৈও অধিক অৰ্থ বহন কৰে। এই মাটি তেওঁলোকৰ জীয়াই থকাৰ সংগ্ৰামৰ চিন, তেওঁলোকৰ অতীতৰ স্মৃতি আৰু অৱজ্ঞাৰ বিৰোধৰ চিন। এই কামটোত স্থিৰ আয় নাই, প্ৰাপ্য স্বীকৃতিও নাই। তথাপিত তেওঁলোকৰ দুহাত থমকি ৰোৱা নাই। উদ্যোগবোৰ যন্ত্ৰমুখী হোৱাৰ ফলত আৰু বজাৰ অন্যদিশে ঢাল খোৱাৰ সময়তো শিল্পীয়ে দুহাতেৰে নিজৰ শিল্পকৰ্মক আকাৰ দিয়া অব্যাহত ৰাখিছে। তেওঁলোকৰ হাতত এতিয়া কি আছে, আছে কৰ্মৰ মৰ্য্যাদা আৰু মাটিৰ পৰা জন্ম পোৱা ভাস্কৰ্য্যৰ সৌন্দৰ্য্য।