ଉପଲାଗଡ଼ର ଲହୁଣି ପାଟିରେ ମିଳେଇଯାଏ

“ବିଦ୍ୟୁତ ଚାଳିତ ମେସିନ ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ଉପାୟର ସର୍ବନାଶ କରିବ”, ରୟାଲି ବାଈଙ୍କ ସ୍ଵର ସେ ଖୁଆ ଦଣ୍ଡ ସହ ଗୁଡ଼ା ହେଇଥିବା ନେତରାକୁ – ସୂତାର ମୋଟା ଦଉଡ଼ିର ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡରେ ଲାଗିଥିବା ହାତ ମୁଠାକୁ – ଧରି ଦହି ହାଣ୍ଡିରେ ମୋହିଁବା ବେଳେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଲହୁଣି ସହ ଚର-ଚାର ଶବ୍ଦଠାରୁ ବେଶୀ ଜୋରରେ ଶୁଭିଲା ।

ଗୁଜରାଟର ସୀମାକୁ ଲାଗି ରହିଥିବା ରାଜସ୍ଥାନର ସିରୋହି ଜିଲ୍ଲାର ଉପଲାଗଡ଼ରେ ହେଇଥିଲା ସକାଳ ପ୍ରାୟ ସାଢ଼େ ପାଞ୍ଚଟା। ଏହା ଏକ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଗାଁର କଂକ୍ରିଟ ରାସ୍ତା ଉଚ୍ଚା-ନିଚା ହେଇଥିବାରୁ ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଯିବା ଆସିବା ପାଇଁ ପସନ୍ଦ କରୁଥିବା ମୋଟରସାଇକେଲ ଚଳାଇବା ପାଇଁ କୁଶଳୀ ହେବା ଦରକାର। ଗାଁ ଦାଣ୍ଡର ଦୁଇ କଡ଼ରେ ରହିଛି ନୁଆଁଣିଆ ଘର, କିଛି ପକ୍କା ଓ କିଛି କଚ୍ଚା । ରୟାଲି ବାଈଙ୍କ ପକ୍କା ଘର ପରି ଅଧିକାଂଶ ଘରେ ରହିଛି ଦୁଇଟି ବଖରା, ଗୋଟିଏ ରୋଷେଇ ଘର ଓ ବାହାରେ ବାରଣ୍ଡା । ତାଙ୍କ ଘରଟି ଯଦିଓ ଗାଁ ଭିତରେ ନାହିଁ, ତେବେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ପାହାଡ଼ ବା ମାଗ୍ରା ଉପରେ ରହିଛି ଓ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ରାସ୍ତାର ଶେଷ ଭାଗରେ ଚାଲିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।

ରୟାଲିଙ୍କ ପରି ଅଧିକାଂଶ ଗ୍ରାମବାସୀ ହେଉଛନ୍ତି ଗରାସିଆ ଗୋଷ୍ଠୀର, ଯେଉଁମାନେ ରାଜ୍ୟର ଅନୁସୂଚୀତ ଜନଜାତି ତାଲିକାରେ ରହିଛନ୍ତି । ତା’ର ବୟସ ଏବେ ଚାଳିଶି ଟ Aପିଗଲାଣି, ସେ କେବେ ସ୍କୁଲକୁ ଯାଇନାହିଁ । ତା’ କଥା କିଛି ନିଆରା ନୁହେଁ – (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ) ଉପଲାଗଡ଼ର ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୧୦ ପ୍ରତିଶତ ଓ ୨୭ ପ୍ରତିଶତ ପୁରୁଷ ଲୋକ ସାକ୍ଷର ।

ରୟାଲି ବାଈଙ୍କ ଦିନ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଦୁହିଁବାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଘରେ ଥିବା ଚାରିଟି ଦେଶୀ (ସ୍ଥାନୀୟ) ଗାଈଙ୍କ ଭିତରୁ ଏବେ କେବଳ ଦୁଇଟି ଗାଈ କ୍ଷୀର ଦେଉଛନ୍ତି । ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଦିନକୁ ଦୁଇଥର ଦୁହାଁଯାଏ, ଓ ଏବେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଈ ଥରକେ ୧ରୁ ୧.୫ ଲିଟର କ୍ଷୀର ଦେଉଛନ୍ତି । ଏହି କ୍ଷୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପରିବାର ଲୋକଙ୍କ ଖାଇବାରେ ଲାଗେ ।

ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଦୁହିଁ ସାରିବା ପରେ ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଚରିବା ପାଇଁ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଲହୁଣି ତିଆରି ଓ ପରିବାରର ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ରୋଷେଇ କରିବାରେ ଲାଗନ୍ତି । ବେଳେବେଳେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସୱା ରାମ ତାଙ୍କୁ କିଛିଟା ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଘର କାମ ଛଡ଼ା ରୟାଲି ବାଈ ତାଙ୍କ ପରିବାର ପାଖରେ ଥିବା ତିନି ବିଘା (ପାଖାପାଖି ୧.୪ ଏକର) ଜମିକୁ ସଜାଡ଼ିବାରେ ଲାଗନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ସେମାନେ କେବଳ ନିଜ ଖାଇବା ପାଇଁ ସୋପାନ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଚାଷ କରନ୍ତି ।

ବିଛଣାକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଶେଷରେ ସେ ଦହି ବସାନ୍ତି ଲହୁଣି ବାହାର କରିବାକୁ ।

“ଲହୁଣି କି ଘିଅ ବିଦ୍ୟୁତଚାଳିତ ମେସିନ ଲଗାଇ ତିଆରି କଲେ ତା’ର ସ୍ୱାଦ ଏହିପରି ଲାଗେ ନାହିଁ”, ଥରେ ବାଁ ହାତର ରଶିକୁ ଓ ତା’ପରେ ଡାହାଣ ହାତର ରଶିକୁ ଟାଣୁ ଟାଣୁ କଥା କହୁଥିଲା ବେଳେ ସେ କହନ୍ତି । ରୟାଲି ବାଈ ଦୁଇ ତିନି ଦିନର ଦହିକୁ ସଂଗ୍ରହ କଲାପରେ ଲହୁଣି ତିଆରି କରନ୍ତି । “ଏହା ଦ୍ଵାରା ମୋର ସମୟ ଓ ପରିଶ୍ରମ ବଞ୍ଚେ”, କହନ୍ତି ସେ ।

ଯେଉଁଠାରେ ଲହୁଣି ତିଆରି କରିବେ ତା’ ପୂର୍ବରୁ ସେ ସେହି ଜାଗାଟିକୁ ପରିଷ୍କାର କରନ୍ତି, ତା’ ପରେ ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ସୂତା ବ୍ୟାଗ ଖୋଲି ରଖନ୍ତି ଓ ତା’ ଭିତରେ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଡେଗଚା (ବଡ଼ ଡେକଚି) ରଖନ୍ତି । ସେଠାକାର ଭୂମିରେ ଗୋଟିଏ ଧାତବ ଖମ୍ବ ପୋତନ୍ତି । ଅନ୍ୟସବୁ ଉପକରଣ ପରି ଚଳନଶୀଳ ନହୋଇ ଏହି ଖମ୍ବଟି ସ୍ଥିର ରହିଥାଏ ।

ରୟାଲି ବାଈ ତିନି ଦିନ ଧରି ସଂଗ୍ରହ କରିଥିବା ଦହିକୁ ବଡ଼ ଡେକଚିରେ ଢାଳନ୍ତି । ତା’ପରେ ସେ ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ରାଭିଟିକୁ ଆଣନ୍ତି, ଯାହାର ମୂଳରେ ତିନିଟି ଆଡ଼ି ଦ୍ଵାରା ଘୋଟଣା ଠିଆ ହୁଏ । ଦୁଇଟି ଦଉଡ଼ି ଦୁଇ ଖମ୍ବକୁ ପରସ୍ପର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ । ରାଭି ବା ଘୋଟଣାର ମୂଳ ଭାଗ ଡେକଚି ଭିତରେ ରହେ, ଓ ଅନ୍ୟ ଖମ୍ବଟିକୁ ଘୂରାଇଲେ ଦହି ଘୋଟି ହୋଇଥାଏ ।

‘ପରୀ’ ଯାଇଥିବା ଦିନ ରୟାଲି ବାଈ ପାଞ୍ଚ ମିନିଟରେ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିଦେଲେ । ତା’ପରେ ସେ ଖମ୍ବ ଚାରିପଟେ ଦଉଡ଼ି ଗୁଡ଼େଇ ସେ କାମ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଠିଆହେଇ ଦଉଡ଼ିକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାଳରେ ଆଗପଛ କରି ଭିଡ଼ିଲେ । ପ୍ରାୟ ୩୦ ମିନିଟ ପରେ ଲହୁଣି ଉପରକୁ ଉଠିଲା ଓ ଛାଚ ରୁ (ଦହିପାଣିରୁ) ଅଲଗା ହେବାରେ ଲାଗିଲା ।

ଏହା ହେବାକୁ କେତେ ସମୟ ଲାଗିବ ତାହା ଦହିର ପରିମାଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେ ବୁଝାଇ କହନ୍ତି, “ତିନି ଦିନର’ ଦହି ଯାହାକି ପ୍ରାୟ ୫-୬ କିଲୋ, ସେଥିପାଇଁ ଅଧଘଣ୍ଟା ଲାଗେ” । ଥରେ ଲହୁଣି ଅଲଗା ହେଇଗଲା ପରେ, ରୟାଲି ବାଈ ହାତ ଧୋଇ ନିଅନ୍ତି ଓ ତାହାକୁ ଆଞ୍ଜୁଳା ଆଞ୍ଜୁଳା କରି ବାହାର କରନ୍ତି । ସେହି ଲହୁଣିରୁ କିଛି କିଛି ସେ ତିଆରି କରୁଥିବା ପରିବା ତରକାରୀରେ ମିଶାନ୍ତି ଓ ରୁଟିରେ ଲଗାନ୍ତି ।, ଏବଂ ଆଉ କିଛିକୁ ଘିଅ ତିଆରି କରିବାକୁ ଅଲଗା ରଖାଯାଏ ।

ନା ରୟାଲି ବାଈ ନା ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟ କେହି ସେମାନଙ୍କର ଜମିର ଫସଲ କି ଦୁଗ୍ଧଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି । ସ୍ଥାନୀୟ ବଜାରରେ କ୍ଷୀର ଲିଟର ୩୫ ଟଙ୍କା ଓ ଦେଶୀ ଘିଅ (ଗୁଆଘିଅ) କେଜି ପ୍ରତି ୧,୦୦୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି ହୁଏ – ଦଶ ବର୍ଷ ତଳେ ଯେଉଁ ଦାମ ଥିଲା ତା’ର ତିନିଗୁଣା ଯେତେବେଳେ ଘିଅ କେଜି ୩୦୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି ହେଉଥିଲା । ଲୋକେ ଘର ତିଆରି ଘିଅ ପାଇଁ ଅଧିକ ଦାମ୍‌ ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି । ତେବେ, ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଘିଅ କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ବିଧିବଦ୍ଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିବାରୁ କେବଳ ଯେତେବେଳେ ଘିଅ କିଣିବା ପାଇଁ କେଉଁଠାରୁ ବରାଦି ଖବର ଆସେ ସେତେବେଳେ ଯାଇ ସେମାନେ ବିକି ପାରନ୍ତି ।

ଅଧିକାଂଶ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କର ଦୁଇରୁ ତିନି ବିଘା ଜମି ରହିଛି, ସେମାନେ କିଛି ଗାଈ, ଛେଳି ଓ କୁକୁଡ଼ା ରଖିଛନ୍ତି – ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ୫୬.୮ ନିୟୁତ ପ୍ରାଣୀଧନ ସଂଖ୍ୟା ପରେ ରାଜସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାଣୀଧନ ସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ବାଧିକ । କେତେକ ଗ୍ରାମବାସୀ ମଧ୍ୟ ୧୩ କି.ମି. ଦୂରରେ ଥିବା ଆବୁ ରୋଡ଼ ଟାଉନରେ ଦିନ ମଜୁରିଆ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି ।

ରୟାଲି ବାଈଙ୍କ ସ୍ଵାମୀ ସୱା ରାମ ୯ମ ଶ୍ରେଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଢ଼ିଛନ୍ତି ଓ ଜନ ଚେତନା ନାମକ ଗୋଟିଏ ଏନଜିଓରେ ଜଣେ ଅଞ୍ଚଳ (ଫିଲ୍ଡ) କର୍ମୀ ଭାବେ ଗତ ଅଢ଼େଇ ଦଶକ ଧରି କାମ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ମାସିକ ଆୟ ୧୨,୦୦୦ ଟଙ୍କା । ସେ ସକାଳ ପ୍ରାୟ ଦଶଟାରେ କାମକୁ ଯାଆନ୍ତି ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ୬ଟା କି ୭ଟାରେ ଫେରନ୍ତି ।

ଏହି ଦମ୍ପତିଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ଚାଷୀ । ସେ ବିବାହିତ ଓ ପାଖରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଗାଁରେ ରହନ୍ତି । ସୱା ରାମ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ସାନ ପିଲା, କମଳା ଓ ରୋଶନଲାଲଙ୍କୁ କଲେଜରେ ପଢ଼ାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ଵାରା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ସେମାନେ ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ ଭର୍ତ୍ତି ହେଇ ପାରିବେ । “ସେମାନଙ୍କୁ କଲେଜ ଯିବା ଓ ଡିଗ୍ରୀ ପାଇବା ପରେ ସରକାରୀ ପଦବୀରେ ରହିବାର ଦେଖିଲେ ମୁଁ ସର୍ବାଧିକ ଖୁସି ହେବି”, କହନ୍ତି ସେୱା ରାମ ।

ଉପଲଗଡ଼ରେ ଥିବା ସ୍କୁଲରେ ମାଧ୍ୟମିକ ଶ୍ରେଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥିବାରୁ ୧୭-ବର୍ଷୀୟା କମଳା ଓ ୧୬-ବର୍ଷ ବୟସର ରୋଶନଲାଲ ସିରୋହି ଜିଲ୍ଲାସ୍ଥିତ ପାଖ ଗାଁ ଓରଠାରେ ଥିବା ସରକାରୀ ସିନିଅର ସେକେଣ୍ଡାରୀ ସ୍କୁଲରେ ନାମ ଲେଖାଇଛନ୍ତି । ସେମାନେ ହଷ୍ଟେଲରେ ରହନ୍ତି । ଏହା ମେ ମାସ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ଦୁଇଜଣ ଖରାଦିନ ଛୁଟିରେ ଆସି ଘରେ ଅଛନ୍ତି, ଓ ସେମାନଙ୍କ ମା’ ସେମାନଙ୍କୁ ବହୁତ ଆଦର କରୁଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଯୋଜନା ଭିତରେ ରହିଛି ଘର ତିଆରି ଘିଅରେ ହାଲୁଆ ତିଆରି କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଖୁଆଇବା ।

ରୟାଲି ବାଈ ଲହୁଣି ତିଆରି କରିବା ତାଙ୍କ ମା’ଙ୍କୁ ଓ ଜେଜେମା’ଙ୍କୁ ଦେଖିଦେଖି ଶିଖିଛନ୍ତି, ଓ ତାଙ୍କ ପିଲାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଶିଖିଛନ୍ତି । ଖମ୍ବା-ରାଭି-ବଦନାସ-ନେତରା ଆଦି ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ଘରର ଗୌରବ, କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ପରିବାରରେ ଦୁହାଁଳିଆ ଗାଈ ଥିବାର ଲକ୍ଷଣ । କିନ୍ତୁ ଏବେ ଚାରିଆଡ଼େ ବିଦ୍ୟୁତଚାଳିତ ଘୋଟଣି ବ୍ୟାପି ଯାଇଥିବାରୁ, ଏଭଳି ଏକ ସମୟ ଆସିବା ହୁଏତ ଆଉ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ ଯେତେବେଳେ ପାରମ୍ପରିକ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ଗ୍ରାମ୍ୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ହିଁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍