उपलागडचं अस्सल लोणी

“मिक्सर किंवा इलेक्ट्रिक रवीसारख्या मशीनमुळं या पारंपरिक पद्धतींचा वापर यापुढं कुणीच करणार नाही.” एका भांड्यामध्ये दही घुसळताना रायली बाई जोराने बोलत होती. हे दही घुसळण्यासाठी जाड सुती दोरी गुंडाळेला नेतरा वापरत होती. तिच्या मागे असलेल्या टेकडीवर पक्ष्यांचा किलबिलाट स्पष्ट ऐकू येत होता.

गुजरातच्या सीमेजवळ, राजस्थानच्या सिरोही जिल्ह्यातल्या उपलागढ गावात सकाळचे ५.३० वाजले होते. हा डोंगराळ प्रदेश असून इथल्या गावातले रस्ते चढ-उताराचे आहेत. त्यामुळे इथं मोटारसायकल चालवणं कठीण आहे. इथले लोक वाहतुकीसाठी हेच साधन वापरतात. इथल्या रस्त्यांमध्ये कमी उंचीच्या छताची काही कच्ची आणि पक्की घरं दिसतात. रायली बाईच्या पक्क्या घरांप्रमाणेच, बऱ्याच घरांमध्ये दोन खोल्या, एक स्वयंपाकघर आणि एक व्हरांडा दिसतो. रायली बाईचं घर गावापासून दूर टेकडीवर आहे, ते टेकडीच्या अगदी टोकावर आहे.

रायली बाई आणि इतर बरेच गावकरी गरसिया समुदायाचे आहेत, ज्यांनी नोंद राज्यात अनुसूचित जमाती म्हणून केलेली आहे. वयाच्या चाळीशीत असलेल्या रायली बाईनं शाळा कधी पाहिलीच नाही. हे इथे काही नवीन नाही, कारण उपलागडमधील फक्त १० टक्के महिला आणि २७ टक्के पुरुष साक्षर आहेत (जनगणना २०११)

रायली बाईचा दिवस गायीचं दूध काढण्यापासून सुरू होतो. त्यांच्या स्वतःच्या चार देशी गायी आहेत आणि त्यापैकी सध्या दोनच गायींचं दूध काढलं जातं. दिवसातून दोनदा गायीचं दूध काढलं जातं आणि एका वेळी एक गाय साधारण एक ते दीड लीटर दूध देते. हे दूध पूर्णपणे घरासाठी वापरलं जातं.

गायीचं दूध काढल्यानंतर ती त्यांना गोठ्यात बांधते. त्यानंतर लोणी तयार करते आणि स्वयंपाक करते. तिचा पती सवा राम तिला कधीकधी या कामात मदत करतो. घरकामासोबतच रायली बाई त्यांच्या तीन बिघे (१.४ एकर) शेतीमध्ये काम करते. ते स्वतःसाठी इथे पीक घेतात.

झोपण्यापूर्वी तिचं शेवटचं काम असतं ते म्हणजे लोणी तयार करण्यासाठी दही लावणं.

“मिक्सर किंवा इलेक्ट्रिक रवी वापरून तयार केलेल्या लोणी किंवा तूपाला याची चव येत नाही,” ती सांगते. ती बोलत असताना दोरीची उजवी आणि डावी बाजू लयबद्धपणे ओढून दही घुसळते. रायली बाई दोन-तीन दिवसांचं दही गोळा करून लोणी तयार करते. “ह्या पद्धतीमुळे माझा वेळ वाचतो आणि कष्ट कमी पडतात,” ती सांगते.

ती सुरुवात करण्यापूर्वी, लोणी तयार करण्याची जागा स्वच्छ करते, नंतर तिथं एक कापडी पिशवी ठेवते आणि त्यावर एक देगचा (मोठं भांडं) ठेवते. त्या जागेवर जमिनीत एक धातूचा खांब रोवलेला असतो. इतर यंत्रांसारखा हा खांब हलत नाही.

रायली बाई तीन दिवसांपासून जमवलेलं दही मोठ्या भांड्यात ओतते. नंतर ती रवी आणते. ही रवी घरगुती असली तरी आकाराने मोठी असते. साधारणपणे या रवीला एक जाडसर दोरी गुंडाळली जाते. रवीच्या खालचा भाग भांड्यामध्ये जातो, तर वरचा खांब दही घुसळण्यासाठी हाताने फिरवला जातो.

पारीनं ज्या दिवशी भेट दिली, त्या दिवशी रायली बाईनं रवी आणि इतर वस्तू नीट ठेवण्यासाठी काही वेळ घेतला. रवीच्या दांड्याला तिनं दोरी गुंडाळली आणि उभी राहून, दही घुसळण्याचं काम लयबद्ध पद्धतीने करू लागली. जवळपास अर्धा तासात लोण्याचा गोळा वर आला आणि ताक वेगळं झालं.

लोणी तयार करण्यासाठी लागणारा वेळ दह्याच्या प्रमाणावर अवलंबून असतो, ती सांगते. ती दिवसांत, पाच ते सहा किलो दही तयार होतं, त्यापासून लोणी तयार करायला अर्धा तास लागतो. एकदा लोणी वेगळं झालं की, रायली बाई हात स्वच्छ करून ते बाहेर काढते. हे लोण्याचे गोळे रोजची भाजी आणि पोळी यांच्यासाठी वापरले जातात आणि काही लोणी तूप तयार करण्यासाठी बाजूला ठेवलं जातं.

रायली बाई किंवा इतर कोणताही गावकरी त्यांच्या शेतातले किंवा दुधाचे पदार्थ बाजारात विकत नाहीत. या भागांमध्ये बाजारात दूध ३५ रुपये प्रति लिटरने आणि देशी तूर १००० रुपये प्रति किलोने विकलं जातं, दहा वर्षांपूर्वी ते ३०० रुपये प्रति किलोने विकलं जायचं. आता हे प्रमाण तिप्पट झालंय. लोक घरगुती तुपासाठी जास्त पैसे मोजतात. इथे विशेष अशी काही व्यवस्था नाही की ज्यामुळे गावकरी त्याची विक्री करू शकतील. त्यांना कुणी स्वतः सांगितलं तरंच ते हे पदार्थ विकतात.

बऱ्याचशा गावकऱ्यांकडे दोन ते तीन बिघे जमीन आहे अन् ते काही गायी, शेळ्या आणि कोंबड्या पाळतात. उत्तर प्रदेशनंतर राजस्थानमध्ये सर्वाधिक पशुधन आहे. जवळपास ५६.८ लाखांवर त्यांची संख्या आहे. काही गावकरी १३ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या अबू रोड शहरात रोजंदारीवर काम करतात.

रायली बाईचा पती साव राम, नववीपर्यंत शिकलाय. गेल्या पंचवीस वर्षांपासून तो जनचेतना या स्वयंसेवी संस्थेत शेतमजुरी करतो. त्यांना दर महिन्याला १२,००० रुपये पगार मिळतो. तो सकाळी दहा वाजता घर सोडतो आणि संध्याकाळी सहा-सात पर्यंत घरी येतो.

या जोडप्याचा सर्वात मोठा मुलगा सुनीलाल शेती करतो. त्याचं लग्नं झालंय आणि तो जवळच्या गावात राहतो. साव रामला कमला आणि रोशनलाल या दोन्ही घाकट्या मुलांना महाविद्यालयात शिकायला पाठवायचंय. जेणेकरून त्यांना सरकारी नोकरी मिळेल. “त्यांनी पदवी पूर्ण केल्यानंतर मला त्यांना महाविद्यालयात आणि चांगल्या सरकारी पदावर पाहून खूप आनंद होईल,” साव राम सांगतात.

उपलागड इथं माध्यमिक शाळा आहे, १७ वर्षांची कमला आणि १६ वर्षांचा रोशनलाल सध्या सिरोही जिल्ह्यातल्या जवळच्याच ओर या गावातल्या सरकारी वरिष्ठ माध्यम शाळेत शिकतात. ते वसतिगृहात राहतात. सध्या मे महिना सुरू आहे म्हणून ते सुट्ट्यांसाठी घरी आलेत. सध्या त्यांच्या आईभोवती गडबड करताय. ती त्यांच्यासाठी काहीतरी खास पदार्थ तयार करण्याच्या विचारात आहे. तिला घरच्या तुपात शिजवलेला गोड शिरा बनवायचाय.

रायली बाई तिच्या आई आणि आजीकडून लोणी बनवायला शिकली. आता तिची मुलं तिच्याकडून लोणी बनवायला शिकतायत. खांब, रवी, बदनास, नेतरा हे सगळ्यांसाठी अभिमानाची गोष्ट आहे कारण हे घर दुभत्या गायींचं असल्याची ओळख याने मिळते. पण आता सगळीकडे इलेक्ट्रिक उपकरणं आलीय अन् ही पारंपरिक साधनं फक्त ग्रामीण संग्रहालयांमध्ये दिसायला फारसा वेळ लागणार नाही.

अनुवाद : अश्विनी पाटील