ಉಪ್ಲಗಢ: ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟರೆ ಕರಗುವ ಬೆಣ್ಣೆ

“ಕರೆಂಟ್‌ ಮಿಷಿನ್ನುಗಳು ಈ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿವೆ” ಎಂದರು ಪಾತ್ರೆಯೊಂದರಲ್ಲಿದ್ದ ಮೊಸರನ್ನು ಕಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಯಲಿ ಬಾಯಿ. ಮೊಸರು ಕಡೆಯುವ ಸದ್ದಿನ ನಡುವೆ ಅವರ ದನಿ ಮೆಲ್ಲನೆ ಕೇಳುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಮೊಸರು ಕಡೆಯುವ ಕಡಗೋಲನ್ನು ನೇತಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಡಗೋಲನ್ನು ಕಡೆಯಲು ದಪ್ಪನೆಯ ಹತ್ತಿಯ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಮನೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನಿಂದ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಚಿಲಿಪಿಲಿ ಕೇಳುತ್ತಿತ್ತು.

ಗುಜರಾತ್‌ ಗಡಿಗೆ ಸಮೀದಲ್ಲಿರುವ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಸಿರೋಹಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉಪ್ಲಗಢ್‌ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ರಾಯಲಿ ಬಾಯಿಯವರ ಮನೆಯಿದೆ. ಅದು ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದ 5:30ರ ಹೊತ್ತು. ಇದೊಂದು ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿನ ಕಾಂಕ್ರೀಟ್‌ ಬೀದಿಗಳು ಊರಿನ ಮೇಲಿನ ಮತ್ತು ಕೆಳ ಭಾಗದತ್ತ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೈಕ್‌ ಓಡಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸ. ಈ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಛಾವಣಿಯ ಮನೆಗಳಾದರೆ, ಕೆಲವು ಸುಸಜ್ಜಿತವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಕಚ್ಚಾ ಮನೆಗಳಾಗಿದ್ದವು. ರಾಯಲಿ ಬಾಯಿಯವರದು ಸುಸಜ್ಜಿತ ಮನೆ. ಈ ಮನೆಯಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮನೆಗಳೂ ಎರಡು ಕೋಣೆ, ಅಡುಗೆ ಮನೆ ಮತ್ತು ವರಾಂಡವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಮನೆಯಿರುವುದು ಊರಿನ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಲ್ಲ. ಅವರ ಮನೆಯಿರುವುದು ಇಲ್ಲಿ ಮಾಗ್ರಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ. ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಗೆ ನಾವು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ತಲುಪಲು ಸಾಧ್ಯ.

ರಾಯಲಿ ಬಾಯಿವರೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಈ ಊರಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳಡಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿರುವ ಗರಾಸಿಯ ಎನ್ನುವ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. ಪ್ರಸ್ತುತ ನಲವತ್ತರ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಅವರು ಶಾಲೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಹತ್ತಿದವರಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದು ಅವರೊಬ್ಬರ ಕತೆಯಲ್ಲ ಉಪ್ಲಗಢದ ಒಟ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ಹತ್ತರಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರು ಸಾಕ್ಷರರಾದರೆ, ಇಲ್ಲಿನ ಗಂಡಸರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 27 ಶೇಕಡಾದಷ್ಟು ಸಾಕ್ಷರತೆಯಿದೆ (ಆಧಾರ: 2011ರ ಜನಗಣತಿ).

ರಾಯಲಿ ಬಾಯಿಯವರು ಹಸುಗಳ ಹಾಲು ಕರೆಯುವುದರೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ದಿನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ನಾಲ್ಕು ದೇಸಿ ಹಸುಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಎರಡು ಕರೆಯುತ್ತಿವೆ. ದಿನಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹಸುಗಳ ಹಾಲನ್ನು ಹಿಂಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೊಂದು ದನವೂ ಒಂದು ಹೊತ್ತಿಗೆ 1ರಿಂದ 1.5 ಲೀಟರಿನಷ್ಟು ಹಾಲು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಕರೆದ ಹಾಲೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕುಟುಂಬದ ಸ್ವಂತ ಬಳಕೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಾಲು ಕರೆದಾದ ನಂತರ ದನಗಳನ್ನು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿನತ್ತ ಅಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಇದಾದ ಮೇಲೆ ಅವರು ಮೊಸರು ಕಡೆಯವುದು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪತಿ ಸಾವ ರಾಮ್‌ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೆಂಡತಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮನೆಗೆಲಸವಲ್ಲದೆ ರಾಯಲಿ ಬಾಯಿ ಕುಟುಂಬದ ಮೂರು ಬಿಘಾ (ಸುಮಾರು 1.4 ಎಕರೆಗೆ ಸಮ) ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಸಂಬಂಧಿ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವರು ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಮಾಡುವ ಕೆಲಸವೆಂದರೆ ಮರುದಿನ ಬೆಣ್ಣೆ ತೆಗೆಯಲು ಹಾಲಿಗೆ ಹೆಪ್ಪು ಹಾಕುವುದು.

“ಕರೆಂಟ್ ಮಷೀನುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ತೆಗೆದ ಬೆಣ್ಣೆ ಅಥವಾ ಅದರಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ತುಪ್ಪಕ್ಕೆ ಇಂತಹ ರುಚಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ” ಎನ್ನುವುದು ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಲೇ ಅವರು ಹಗ್ಗದ ಎರಡು ತುದಿಗಳನ್ನು ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಯಲಿ ಬಾಯಿ ಮೊಸರನ್ನು ಎರಡರಿಂದ ಮೂರು ದಿನಗಳ ತನಕ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. “ಇದರಿಂದ ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಸಮಯ ಎರಡೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕೆಲಸ ಶುರು ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಅವರು ಬೆಣ್ಣೆ ತಯಾರಿಸುವ ಜಾಗವನ್ನು ಚೊಕ್ಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಅದರ ಮೇಲೆ ದೇಗ್ಚಾವನ್ನು (ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರೆ) ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನೆಲಕ್ಕೆ ಕಂಬವನ್ನು ಹೂಳಲಾಗಿದ್ದು. ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ರಾಯಲಿ ಬಾಯಿ ಮೂರು ದಿನಗಳ ಮೊಸರನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರೆಗೆ ಸುರಿಯುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ರಾವಿಯನ್ನು (ಮೂರು ಕವೆಗಳಿರುವ ಉದ್ದನೆ ಕಡಗೋಲು) ತರುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಎರಡು ಹಗ್ಗವನ್ನು ಕಂಬ ಮತ್ತು ರಾವಿಗೆ ಕಟ್ಟಿ ಮೊಸರು ಕಡೆಯಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪರಿ ಅವರ ಮನೆಗೆ ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದ ದಿನ ರಾಯಲಿ ಬಾಯಿ ಈ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಲು ಒಟ್ಟು ಐದು ನಿಮಿಷ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ನಂತರ ಅವರು ಹಗ್ಗವನ್ನು ಕಂಬಕ್ಕೆ ಸುತ್ತಿದರು. ನಂತರ ಲಯಬದ್ಧ ಚಲನೆಯಲ್ಲಿ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮೊಸರು ಕಡೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಸುಮಾರು 30 ನಿಮಿಷ ಕಡೆದ ನಂಥರ ಬೆಣ್ಣೆ ತೇಲತೊಡಗಿತು. ಜೊತೆಗೆ ಮೊಸರು ಛಾಚ್‌ (ಮಜ್ಜಿಗೆ) ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡಿತ್ತು.

ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ತಗಲುವ ಸಮಯವು ಮೊಸರಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. “ಸುಮಾರು 5-6 ಕೇಜಿ ಇರುವ ಮೂರು ದಿನಗಳ ಮೊಸರನ್ನು ಕಡೆಯಲು ಅರ್ಧ ಗಂಟೆ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.” ಒಮ್ಮೆ ಬೆಣ್ಣೆ ಬೇರ್ಪಡೆಯಾದ ನಂತರ ರಾಯಲಿ ಬಾಯಿ ಕೈ ತೊಳೆದುಕೊಂಡು ಬೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೆಗೆಯುತ್ತಾರೆ. ತಯಾರಿಸಲಾದ ಬೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ತರಕಾರಿ ಸಾರು, ಪಲ್ಯ ಮತ್ತು ಚಪಾತಿಯ ಮೇಲೆ ಸವರಿ ತಿನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲೇ ಒಂದಷ್ಟು ಬೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ತುಪ್ಪ ಕಾಯಿಸಲು ಎತ್ತಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಯಲಿ ಬಾಯಿ ಹಾಗೂ ಊರಿನ ಜನರು ಹಾಲು ಮತ್ತು ಹಾಲಿನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಲೀಟರ್‌ ಹಾಲು 35 ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಕೇಜಿ ತುಪ್ಪ 1,000 ರೂಪಾಯಿಗೆ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತದೆ. 10 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ತುಪ್ಪದ ಬೆಲೆ 300 ರೂಪಾಯಿಯಿತ್ತು. ಈಗ ಮೂರು ಪಟ್ಟು ದುಬಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ತುಪ್ಪಕ್ಕೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಲೆ ತೆರುವುದಕ್ಕೂ ಜನರು ಸಿದ್ಧರಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಊರಿನ ಜನರಿಗೆ ತುಪ್ಪವನ್ನು ಮಾರುವುದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರೂ ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಬಂದರಷ್ಟೇ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.

ಹೆಚ್ಚಿನ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಸುಮಾರು ಎರಡರಿಂದ ಮೂರು ಬಿಘಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ದನಗಳು, ಕುರಿ ಮತ್ತು ಕೋಳಿಗಳನ್ನು ಸಹ ಸಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶವು ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ರಾಜಸ್ಥಾನ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 56.8 ದಶಲಕ್ಷ ಜಾನುವಾರುಗಳಿವೆ. ಕೆಲವು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು 13 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಅಬು ರಸ್ತೆ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ದಿನಗೂಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ರಾಯಲಿ ಬಾಯಿಯವರ ಗಂಡ ಸವಾ ರಾಮ್‌ 9ನೇ ತರಗತಿಯವರೆ ಓದಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕಳೆದ ಎರಡೂವರೆ ದಶಕಗಳಿಂದ ಜನಚೇತನಾ ಎನ್ನುವ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಘಟನೆಯೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಈ ಕೆಲಸದಿಂದ 12,000 ರೂಪಾಯಿಗಳ ಸಂಬಳ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗ್ಗೆ 10 ಗಂಟೆಗೆ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಡುವ ಅವರು ಸಂಜೆ 6 ಅಥವಾ 7 ಗಂಟೆಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ.

ದಂಪತಿಯ ಹಿರಿಯ ಮಗ ಸುನಿಲ್‌ ಲಾಲ್‌ ರೈತ. ಅವರಿಗೆ ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಹತ್ತಿರದ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಮನೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಕಿರಿಯ ಮಕ್ಕಳಾದ ಕಮಲಾ ಮತ್ತು ರೋಶನ್‌ ಲಾಲ್‌ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗ ಹಿಡಿಯಬೇಕು ಎನ್ನುವುದು ಸವಾ ರಾಮ್‌ ಅವರ ಬಯಕೆ. “ಅವರನ್ನು ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು ಖುಷಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಪದವಿ ಪಡೆದ ನಂತರ ಅವರಿಗೆ ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರಿ ಸಿಕ್ಕರೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಸವಾರಾಮ್.‌

ಉಪ್ಲಗಢದಲ್ಲಿನ ಶಾಲೆ ಮಾಧ್ಯವಿಕ ಹಂತದವರೆಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಕಲಿಸುತ್ತದೆಯಾದ ಕಾರಣ 17 ವರ್ಷದ ಕಮಲಾ ಮತ್ತು 16 ವರ್ಷದ ರೋಶನ್ ಲಾಲ್ ಸಿರೋಹಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹತ್ತಿರದ ಹಳ್ಳಿಯಾದ ಓರ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಸರ್ಕಾರಿ ಹಿರಿಯ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಹಾಸ್ಟೆಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿದು ಓದುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಾವು ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿದ್ದು ಮೇ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬೇಸಗೆ ರಜೆಯಿದ್ದ ಕಾರಣ ಇಬ್ಬರೂ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅವರ ಅಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಗದರುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಯಲಿ ಬಾಯಿ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ತಿನಿಸುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಯೋಚಿಸಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪದಲ್ಲಿ ಹುರಿದ ಹಲ್ವಾ ಕೂಡಾ ಸೇರಿದೆ.

ರಾಯಲಿ ಬಾಯಿಯವರು ಬೆಣ್ಣೆ ತಯಾರಿಸುವುದನ್ನು ಕಲಿತಿದ್ದು ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯಿಂದ. ಅವರ ಮಕ್ಕಳು ಸಹ ಅಮ್ಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕಲಿತಿದ್ದಾರೆ. ಖಂಬಾ( ಕಂಬ)-ರಾವಿ-ಬದ್ನಾಸ್-ನೇತಾರಾ ಮನೆಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಸಂಕೇತ. ಇವು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕರಾವು ಇರುವ ಹಸುಗಳಿವೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಚಾಲಿತ ಕಡಗೋಲುಗಳು ಬಂದಿರುವ ಕಾರಣ ಈ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಡಗೋಲುಗಳು ಗ್ರಾಮೀಣ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳನ್ನು ತಲುಪಲು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಬೇಕಿಲ್ಲ.

ಅನುವಾದ: ಶಂಕರ. ಎನ್. ಕೆಂಚನೂರು