ઉપલગઢમાં: મોમાં મૂકતાં જ ઓગળી જાય એવું માખણ

“વીજળીથીચાલતાં મશીનોઆપણી આજૂની પરંપરાગતરીતોને ખતમકરી નાખશે.” દહીંની દેગડીમાંમાખણ વલોવાઈરહ્યું છેઅને તેનોઘમ-ઘમઅવાજ આવીરહ્યો છે, પણ રાયલીબાઈનો અવાજએથીય વધારેજોરથી સંભળાયછે. તેઓ ‘નેતરા' — બંને છેડેહાથાવાળી એકજાડી સુતરાઉદોરી — વડેમાખણ વલોવીરહ્યાં છે. પાછળ આવેલીટેકરી પરથીપંખીઓનો મીઠોકલરવ સંભળાઈરહ્યો છે.

રાજસ્થાનનાસિરોહી જિલ્લામાં, ગુજરાતની સરહદપાસે આવેલાઉપલગઢ ગામમાંસવારના લગભગ 5:30 વાગ્યા છે. આ એકડુંગરાળ વિસ્તારછે અનેગામના કોંક્રીટનારસ્તાઓ પણચઢાવ-ઉતારવાળાછે, જેનાકારણે અહીંનાલોકોનું મનપસંદવાહન મોટરસાયકલચલાવવું પણથોડું અઘરુંબની જાયછે. રસ્તાનીબંને બાજુનીચા છાપરાવાળાં, કેટલાંક પાકાંઅને કેટલાંકકાચાં મકાનોઆવેલાં છે. રાયલી બાઈનાપાકા મકાનનીજેમ, મોટાભાગનાંઘરોમાં બેઓરડા, એકરસોડું અનેએક ઓસરીછે. જોકે, તેઓનું ઘરગામના મુખ્યવિસ્તારમાં નહિ, પણ એકટેકરી એટલેકે ‘મગરા' પર આવેલુંછે, અનેત્યાં સુધીપહોંચવા માટેછેલ્લો થોડોરસ્તો પગપાળાજ કાપવોપડે છે.

રાયલીબાઈની જેમગામના મોટાભાગનાલોકો ગરાસિયાસમુદાયના છે, જેમને રાજ્યમાંઅનુસૂચિત જનજાતિતરીકે નોંધવામાંઆવ્યા છે. તેઓ ચાલીસવર્ષનાં છેઅને ક્યારેયશાળાએ ગયાંનથી. આકોઈ નવાઈનીવાત નથી — ઉપલગઢમાં માત્ર 10 ટકા સ્ત્રીઓઅને 27 ટકાપુરુષો જસાક્ષર છે (વસ્તી ગણતરી 2011 અનુસાર).

રાયલીબાઈના દિવસનીશરૂઆત ગાયોદોહવાથી થાયછે. તેમનાપરિવાર પાસેચાર દેશીગાયો છે, જેમાંથી અત્યારેમાત્ર બેજ દૂધઆપે છે. ગાયોને દિવસમાંબે વારદોહવામાં આવેછે, અનેદરેક ગાયએક સમયે 1થી 1.5 લિટરદૂધ આપેછે. આબધું દૂધપરિવારના પોતાનાવપરાશ માટેજ હોયછે.

ગાયોદોહી લીધાપછી, તેઓતેમને ચરવામાટે મોકલીદે છેઅને પછીમાખણ બનાવવાઅને પરિવારમાટે રસોઈકરવાના કામેલાગી જાયછે. તેમનાપતિ, સવારામ, આમાંક્યારેક મદદકરે છે. ઘરના કામકાજઉપરાંત, રાયલીબાઈ પરિવારનીત્રણ વીઘા (આશરે 1.4 એકર) જમીનની પણસંભાળ રાખેછે, જેનાપર તેઓપોતાના વપરાશમાટે પગથિયાંપદ્ધતિથી ખેતીકરે છે.

રાત્રેસૂતા પહેલાંતેઓ જેછેલ્લું કામકરે છેતે છેમાખણ બનાવવામાટે દહીંજમાવવાનું.

“વીજળીથીચાલતાં મશીનથીબનાવેલા માખણ કે ઘીમાં આનાજેવો સ્વાદ ક્યાંથી આવે?” તેઓબોલતાં બોલતાંવારાફરતી દોરીનોજમણો અનેપછી ડાબોછેડો ખેંચીરહ્યાં છે. રાયલી બાઈમાખણ બનાવવામાટે બે-ત્રણદિવસનું દહીંભેગું કરેછે. તેઓકહે છે, “એનાથી મારોસમય અનેમહેનત બંનેબચે છે.”

શરૂકરતા પહેલાં, તેઓ જ્યાંમાખણ બનાવવાનાંછે તેજગ્યાને સાફકરે છે, પછી એકસુતરાઉ કોથળોપાથરે છેઅને તેનાપર ‘દેગડો' (એક મોટું વાસણ) ગોઠવે છે. તે જગ્યાએ જમીનમાં ધાતુનો એક થાંભલો ઊભોકરેલો છે. બીજાં સાધનોથીવિપરીત, આથાંભલો હલાવીશકાતો નથી.

રાયલીબાઈ ત્રણદિવસથી ભેગુંકરેલું દહીંમોટા વાસણમાંઠાલવે છે. પછી તેઓ ‘રાવી' લઈ આવે છે — જે વાંસનોએક લાંબોદાંડો છેજેના તળિયેત્રણ પાંખિયાંવાળુંવલોણું જોડેલુંહોય છે. આ દાંડાઓનેબે દોરીઓવડે જોડેલાછે. રાવીનોનીચેનો છેડોદેગડામાં જાયછે, જ્યારેબીજા દાંડાનેફેરવીને દહીંવલોવવામાં આવેછે.

જે સવારે પારી તેમની મુલાકાત લઈ રહી છે, ત્યારે રાયલી બાઈને આ બધાં સાધનો ગોઠવવામાં પાંચ મિનિટ લાગે છે. પછી તેઓ થાંભલાની આસપાસ દોરી વીંટાળીને ઊભાં ઊભાં, એક તાલબદ્ધ ગતિમાં તેને ખેંચવાનું શરૂ કરે છે. લગભગ 30 મિનિટમાં માખણ ઉપર તરી આવે છે અને છાશથી અલગ થઈ જાય છે.

તેઓ સમજાવે છે કે આમાં કેટલો સમય લાગશે તેનો આધાર દહીંના જથ્થા પર છે, “ત્રણ દિવસના દહીં માટે, જે લગભગ 5-6 કિલો હોય છે, તેમાં અડધો કલાક લાગે છે.” એક વાર માખણ અલગ થઈ જાય, પછી રાયલી બાઈ હાથ ધોઈને તેને બહાર કાઢી લે છે. આ માખણના મોટા ગઠ્ઠા તેઓ જે શાક અને રોટલી બનાવે છે તેમાં નાખવામાં આવશે, અને થોડું ઘી બનાવવા માટે અલગ રાખવામાં આવશે.

રાયલી બાઈ કે ગામના બીજા કોઈ પણ લોકો પોતાની ખેતી કે ડેરીની બનાવટો વેચતા નથી. આ વિસ્તારના બજારમાં દૂધ 35 રૂપિયા પ્રતિ લિટર અને દેશી ઘી 1,000 રૂપિયા પ્રતિ કિલો વેચાય છે – જે 10 વર્ષ પહેલાં 300 રૂપિયા પ્રતિ કિલોના ભાવ કરતાં ત્રણ ગણાથી પણ વધુ છે. લોકો ઘરના બનેલા ઘી માટે વધુ પૈસા આપવા તૈયાર છે. જોકે, એવી કોઈ વ્યવસ્થા નથી કે જેના દ્વારા ગામના લોકો વેચાણ કરી શકે, તેથી તેઓ ત્યારે જ તેને વેચે છે જ્યારે કોઈ ઓળખાણથી માંગણી આવે.

મોટાભાગના ગ્રામજનો પાસે લગભગ બેથી ત્રણ વીઘા જમીન છે, અને તેઓ થોડી ગાયો, બકરીઓ અને મરઘીઓ પાળે છે – ઉત્તર પ્રદેશ પછી રાજસ્થાન 5.68 કરોડ પશુધન સાથે દેશમાં બીજા ક્રમે સૌથી વધુ પશુધનધરાવતું રાજ્ય છે. કેટલાક ગ્રામજનો 13 કિલોમીટર દૂર આવેલા આબુ રોડ શહેરમાં દૈનિક મજૂરી પણ કરે છે.

રાયલીબાઈના પતિ, સવા રામ, ધોરણ 9 સુધી ભણ્યાછે અનેછેલ્લા અઢીદાયકાથી જનચેતનાનામની એક NGOમાં ફિલ્ડવર્કર તરીકેકામ કરેછે; તેઓમહિને 12,000 રૂપિયા કમાયછે. તેઓસવારે લગભગ 10 વાગ્યે ઘરેથીનીકળે છેઅને સાંજે 6 કે 7 વાગ્યા સુધીમાંપાછા ફરેછે.

આ દંપતીનો સૌથી મોટો દીકરો સુનિલાલ ખેતી કરે છે. તેઓ પરણેલા છે અને નજીકના ગામમાં રહે છે. સવા રામ ઈચ્છે છે કે તેમના બે નાના બાળકો, કમલા અને રોશનલાલ, કૉલેજ જાય અને આગળ જતાં સરકારી નોકરી મેળવે. સવા રામ કહે છે, “જ્યારે તેઓ ડિગ્રી પૂરી કરીને કૉલેજમાં જશે અને સારી સરકારી નોકરી કરશે, ત્યારે મને સૌથી વધુ ખુશી થશે.”

ઉપલગઢમાં માધ્યમિક સ્તર સુધીની જ શાળા છે, તેથી 17 વર્ષીય કમલા અને 16 વર્ષીય રોશનલાલે સિરોહી જિલ્લાના જ નજીકના ગામ ઓરમાં આવેલી સરકારી ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળામાં પ્રવેશ લીધો છે. તેઓ છાત્રાલયમાં રહે છે. અત્યારે મે મહિનો છે અને બંને ઉનાળાના વેકેશન માટે ઘરે આવ્યાંછે, અને તેમનાં મા એમના પર વહાલ વરસાવી રહ્યાં છે. તેઓ માટે જાતજાતની વાનગીઓ બનાવવાનું વિચારી રહ્યાં છે, જેમાં ઘરના ઘીમાં બનાવેલો મીઠો શીરો પણ સામેલ છે.

રાયલી બાઈ પોતાનાં માતા અને દાદીને જોઈને માખણ બનાવતાં શીખ્યાં છે, અને તેમનાં બાળકો તેમને જોઈને. આ ખંભા-રાવી-બદનાસ-નેતરા ઘરમાં ગૌરવનું પ્રતીક છે કારણ કે તે એ વાતની નિશાની છે કે પરિવાર પાસે દૂધાળી ગાયો છે. પરંતુ હવે જ્યારે વીજળીથી ચાલતાં વલોણાં સર્વવ્યાપી બની ગયાં છે, ત્યારે એ દિવસો દૂર નથી જ્યારે આ પરંપરાગત સાધનો માત્ર ગ્રામીણ સંગ્રહાલયોમાં જ જોવા મળશે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ