উপলাগড়ত মুখতে পমি যোৱা মাখন

“ইলেকট্ৰিক মেচিনে এই পৰম্পৰাগত টেকনিকবোৰ নোহোৱা কৰিব,” নেতাৰা বুলি কোৱা দীঘল মৰাপাট ৰছীৰ দুয়োমূৰে ধৰি টানি মাখন মথি থকা অৱস্থাত ৰায়ালি বাইয়ে কয়। নেপথ্যত পাহাৰৰ টিলাটোৰ পৰা চৰাই-চিৰিকতিৰ মাত শুনা গৈছে।

ৰাজস্থানৰ চিৰোহি জিলাৰ উপলাগড় গাঁৱত তেতিয়া সময় পুৱাৰ ৫ বাজি ৩০ মিনিট পাৰ হৈ গৈছে। গুজৰাটৰ সীমান্তৱৰ্তী এই গাঁওখনৰ ওখ-চাপৰ পকী ৰাস্তাত মটৰ চাইকেলেই আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় বাহন। চাপৰ চালিৰ কিছুমান পকী আৰু কিছুমান খেৰীঘৰ লানি লানিকৈ ৰাস্তাৰ কাষত আছে। ৰায়ালি বাইৰ পকী ঘৰটোৰ দৰে প্ৰায়ভাগ ঘৰৰে দুটা কোঠালী, এটা পাকঘৰ আৰু এখন বাৰান্দা আছে। তেওঁ ঘৰটো মূল গাঁওখনত নাই। এটা টিলাৰ ওপৰত আছে আৰু শেষৰখিনি বাট খোজকাঢ়ি যাব লাগে।

ৰায়ালি বাইকে ধৰি গাঁৱৰ প্ৰায়ভাগ লোকেই গৰাছিয়া সম্প্ৰদায়ৰ, ৰাজ্যখনত অনুসূচিত জনজাতি হিচাপে তালিকাবদ্ধ। দুকুৰি বয়সৰ ৰায়ালি বাইৰ স্কুলীয়া শিক্ষা নাই। তেওঁ এইক্ষেত্রত ব্যতিক্ৰম নহয়। উপলাগড়ৰ কেৱল ১০ শতাংশ মহিলা আৰু ২৭ শতাংশ পুৰুষহে শিক্ষিত (২০১১ৰ লোকপিয়ল অনুসৰি)।

ৰায়ালি বাইৰ দিনটো আৰম্ভ হয় গাই খীৰোৱাৰ পৰা। পৰিয়ালটোৰ চাৰিটা দেশী গাইৰ দুটাই এতিয়া গাখীৰ দি আছে। গাইকেইটা দিনত দুবাৰ খীৰোৱা হয় আৰু প্ৰতিটোৱে ১ৰ পৰা ১.৫ লিটাৰ গাখীৰ দিয়ে। গাখীৰখিনি পৰিয়ালটোৱে নিজে খাবলৈ ৰাখে।

গাই খীৰোৱাৰ পিছত তেওঁ চৰিবলৈ গাইকেইটাক এৰি দিয়ে আৰু পৰিয়ালৰ বাবে মাখন বনোৱা কামত লাগে। তেওঁৰ গিৰীয়েক সৱ ৰামে কেতিয়াবা সহায় কৰে। ঘৰুৱা কাম-বনখিনি কৰাৰ উপৰি ৰায়ালি বাইয়ে পৰিয়ালটোৰ তিনি বিঘা খেতিমাটিত ইটো-সিটো কাম কৰে। সেইখিনি খেতি তেওঁলোকে নিজে খাবৰ বাবে কৰে।

শোৱাপাটীলৈ যোৱাৰ আগেয়ে তেওঁ পিছদিনা মাখন বনোৱাৰ বাবে দৈ সাজু কৰি থয়।

“ইলেকট্ৰিক মেচিনেৰে বনোৱা মাখন বা ঘীউ ইয়াৰ সমান সুস্বাদু নহয়,” ৰছীডাল এবাৰ সোঁহাতেৰে আৰু এবাৰ বাওঁহাতেৰে টানি থকাৰ মাজতে তেওঁ কয়। ৰায়ালি বাইয়ে তিনিদিনলৈ দৈ সংগ্ৰহ কৰি থয়। “এনেকৈ সময় ৰাহি হয় আৰু কষ্ট কমে,” তেওঁ কয়।

তেওঁ কাম আৰম্ভ কৰাৰ আগেয়ে মাখন বনাবলৈ লোৱা ঠাইখিনি পৰিস্কাৰ কৰি লয়। তাৰপিছত তাত মৰাপাটৰ বস্তা এটা পাৰি লয় আৰু তাত চৰুটো বহাই লয়। সেই ঠাইত ধাতুৰ খুঁটা এটা পোতা আছে। চৰুটো তাৰ কাষতে ৰখা হয়। আন সামগ্ৰীৰ দৰে এই খুটাটো লৰচৰ কৰাব পৰা নাযায়।

ৰায়ালি বাইয়ে তিনিদিন ধৰি সংগ্ৰহ কৰি ৰখা দৈখিনি ডাঙৰ চৰুটোত ঢালে। তাৰপিছত তেওঁ ৰাৱিডাল আনে। ৰাৱি হৈছে বাঁহৰ দীঘল এডাল মাৰি যিডাল চৰুটোৰ তলিত লগাই থিয়কৈ লোৱা হয়। বাঁহৰ মাৰিডাল শেষৰফালে ফলা থাকে। দুডাল ৰছী বাঁহডালত মেৰিওৱা থাকে। এডাল বাঁহডালৰ পৰা গৈ লোৰ খুটাটোত লাগে। আনডাল ৰছী ৰাৱিডালত মেৰিয়াই লৈ দুয়োটা মূৰ হাতেৰে ধৰা হয়। এই ৰছীডাল এবাৰ সোঁ আৰু এবাৰ বাওঁহাতেৰে টানি টানি দৈ মথা হয়।

এই প্ৰতিবেদকে তেওঁৰ ঘৰলৈ যোৱাৰ সময়ত ৰায়ালি বাইক মাখন মথা সঁজুলিখিনি পাতোতে পাঁচ মিনিট সময় লাগে। তাৰপিছত তেওঁ ৰছীডাল খুঁটাটোত বান্ধে আৰু কামত লাগি যায়। ৰছীডাল এক ছন্দত টনা আৰু এৰা কামটো কৰে। প্ৰায় ৩০ মিনিটত মাখনখিনি ওপৰলৈ উঠে আৰু জুলীয়া অংশখিনিৰ পৰা পৃথক হৈ পৰে।

সময় কিমান লাগিব সেয়া নিৰ্ভৰ কৰে কিমানখিনি দৈ আছে, তাৰ ওপৰত। “তিনিদিন সংগ্ৰহ কৰি থোৱা দৈ, যিখিনি ৫-৬ লিটাৰ হ’ব, তাৰ বাবে প্ৰায় আধাঘণ্টা লাগে।” মাখনখিনি পৃথক হৈ পৰাৰ পিছত ৰায়ালি বাইয়ে হাত ধোৱা আৰু সেইখিনি উলিয়ায়। মাখনৰ লদাখিনি পাচলি ভাজি আৰু চাপাটীত যোগ দিয়া হ’ব আৰু অলপ ঘী বনাবলৈ থৈ দিয়া হ’ব।

ৰায়ালি বাই বা তেওঁৰ দৰে গাঁৱৰ আন কোনোৱেও তেওঁলোকৰ খেতিৰ সামগ্ৰী বা দুগ্ধজাত সামগ্ৰী বিক্ৰী নকৰে। গীখৰ বজাৰত ৩৫ টকা লিটাৰ দৰত বিক্ৰী হয় আৰু দেশী ঘী কিলোত ১,০০০ টকাত বিক্ৰী হয়। সেয়া ১০ বছৰ আগৰ ৩০০ টকাৰ প্ৰায় তিনিগুণৰ অধিক। ঘৰুৱা ঘীৰ বাবে মানুহে বেছি পইচা দিব খোজে। কিন্তু গাঁৱৰ মানুহে বিক্ৰী কৰিব পৰা ব্যৱস্থা একো নাই। সেয়ে যেতিয়া কাৰোবাৰ অনুৰোধ আহে, তেতিয়াহে তেওঁলোকে বিক্ৰী কৰে।

গাঁৱৰ প্ৰতিঘৰ মানুহৰ প্ৰায় দুইৰ পৰা তিনিবিঘা খেতিমাটি, কেইটামান গৰু-ছাগলী আৰু কুকুৰা আছে। উত্তৰ প্ৰদেশৰ পিছতে পশুধনৰ ফালৰ পৰা ৰাজস্থানৰ স্থান দ্বিতীয় - ৫ কোটি ৬৮ লাখ। গাঁৱৰ কিছুমানে দিনহাজিৰাৰ কাম বিচাৰি তাৰ পৰা ১৩ কিলোমিটাৰ দূৰৰ আবু ৰোড টাউনলৈ যায়।

ৰায়ালি বাইৰ গিৰীয়েক সৱা ৰামে ৯ম মানলৈ পঢ়িছে আৰু জনচেতনা নামে বেচৰকাৰী সংস্থা এটাত ২৫ বছৰ ধৰি ক্ষেত্রকৰ্মী হিচাপে কাম কৰি আহিছে। তেওঁ মাহে ১২ হাজাৰ টকা দৰমহা পায়। পুৱা ১০ বজাত তেওঁ ওলাই যায় আৰু আবেলি ৬-৭ বজাত ঘৰ আহি পায়।

দম্পতীহালৰ ডাঙৰজন ল’ৰা চুনিলাল খেতিয়ক। তেওঁ বিয়া পাতিছে আৰু কাষৰে গাঁওখনত থাকে। সৱা ৰামে বিচাৰে যে তেওঁৰ দুয়ো বিচাৰে যে তেওঁৰ দুয়োটা ল’ৰা কমল আৰু ৰোশনলাল কলেজলৈ যাওক আৰু চৰকাৰী চাকৰি পাওক। “সিহঁত কলেজলৈ গ’লে আৰু ডিগ্ৰী শেষ কৰি কোনোবাদিন ভাল চাকৰি পালে মই বৰ সুখী হ’ম,” সৱা ৰামে কয়।

উপলাগড়ত থকা স্কুলখনত উচ্চতৰ মাধ্যমিকলৈহে আছে। কমলা (১৭) আৰু ৰোশনলাল (১৬)য়ে চিৰোহি জিলাতে কাষৰে অ’ৰ গাঁৱত থকা চৰকাৰী উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়ত পঢ়ি আছে। তেওঁলোকে ছাত্ৰাবাসত থাকি পঢ়ে। গৰমৰ বন্ধত দুয়োজনে ঘৰতে আছে আৰু তেওঁলোকৰ মাকে সিহঁতক লৈ যো জা কৰিছে। মাকে তেওঁলোকৰ বাবে ঘৰুৱা ঘীত বনোৱা মিঠা হালৱা বনাইছে।

ৰায়ালি বাইয়ে মাক আৰু আইতাকক দেখি দেখি মাখন বনাবলৈ শিকিছিল। এতিয়া তেওঁৰ সন্তানকেইটাই তেওঁ বনোৱা চাইছে। খাম্বা-ৰাৱি-বড়নাচ-নেতাৰা তেওঁলোকৰ ঘৰৰ বাবে গৌৰৱৰ বস্তু কিয়নো সেয়া খীৰতী গায় থকা পৰিয়ালৰ চিন। কিন্তু বৈদ্যুতিক মেচিন অহাৰ পিছত এতিয়া আৰু বেছিদিন নালাগিব যে এই পৰম্পৰাগত সঁজুলিবোৰ গাঁৱৰ সংগ্ৰাহলয়বোৰতহে দেখা যাব।

অনুবাদ: পংকজ দাস