બિરસા મુંડાના બળવાની ભૂમિમાં, એક નવું નિર્વાસન

આલેખને પુલિત્ઝર સેન્ટરના આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એકાઉન્ટેબિલિટી નેટવર્ક દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું.

પૂર્વભારતીય રાજ્ય ઝારખંડમાં બાસિંહ મુંડા તેમના પૂર્વજોનું સન્માન કરતી સ્મારક તકતીઓથીઘેરાયેલા મેદાનમાં ઊભા છે. પેઢીઓપહેલા એ વડવાઓ આદરણીયઆદિવાસી નેતા બિરસા મુંડાનાનેતૃત્વમાં વસાહતી શાસકોની મૂળ રહેવાસીઓ પ્રત્યેની વિમુખતા સામેના 1899 ના મુંડા બળવામાં જોડાયા હતા.

એક સદી કરતા વધુસમય પછી ઉંમરના ચાલીસનાદાયકામાં પહોંચેલા મુંડા જનજાતિના બાસિંહ જેવા આદિવાસી ખેડૂતોનિર્વાસનના નવા સ્વરૂપનો સામનોકરે છે. છેલ્લા આઠવર્ષોમાં સરકારે તેમની સંમતિ વિના અને તેમનેસૂચિત કર્યા વિના તેમની જમીનનાદસ્તાવેજોનું ડિજિટાઇઝેશન કર્યું છે. આ પ્રક્રિયામાંસેંકડો ખેડૂતોને સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં તેમની માલિકીની જમીન અચાનક ઓછીથઈ ગયાની, તેની સીમાઓ બદલાઈગઈ હોવાની અને તેમની માલિકીચૂપચાપ તેમના હાથમાંથી સરકી જતી હોવાની જાણ થઈ છે.

એપ્રિલમહિનાનો સમય છે, અનેરાજ્યની રાજધાની રાંચીથી 33 કિલોમીટર દૂર ખુંટી જિલ્લામાંદરગામા જવાના રસ્તે વસંત મહોરી છે. પ્રકૃતિની ઉજવણીના સ્થાનિક ઉત્સવ સરહુલના થોડા દિવસો પછીસ્થાનિક બજાર પ્રવૃત્તિઓથી ખૂબધમધમી રહ્યું છે.

તેમનાઘરની બહાર ઝાડ કાપીનેખેતી માટે સાફ કરેલીજમીનમાં બાસિંહ અને બીજા કેટલાક લોકોપલાશ અને પીપળાના ઝાડનીછાયામાં ભેગા થઈને તેમનીભાષા મુંડારીમાં ગપસપ કરી રહ્યાછે.

2023 માંબાસિંહને 20 કિલોમીટર દૂર ખૂંટીમાં આવેલાજમીન અને મહેસૂલ વિભાગનાકાર્યાલય તરફથી એક ઓનલાઈન કરરસીદ મળી હતી. બાસિંહઅને તેમના ભાઈઓની માલિકીની જમીન, જેના પર આપરિવાર ડાંગર અને બાજરી ઉગાડેછે તે, રસીદમાં 52 એકરઅને 52 ડિસમિલને બદલે ખોટી રીતે 52 એકર અને 5 ડિસમિલ તરીકે નોંધાયેલી હતી.

ડિસમિલએ મધ્ય અને પૂર્વભારતમાં સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતો જમીન માપન એકમ છે, જે435.6 ચોરસ ફૂટ અથવાએક એકરના સોમા ભાગ બરોબરછે, આ શબ્દ પોતેજ 'ડેસિમલ' પરથી આવ્યો છે. આમ એક ડિસમિલ મુંબઈમાંસરેરાશ એક બેડરૂમવાળા એપાર્ટમેન્ટનુંકદ છે, અને બાસિંહનીજમીન સત્તાવાર રેકોર્ડમાં રાતોરાત અને કોઈ ચેતવણીવિના 47 ડિસમિલ ઓછી થઈ ગઈ હતી.

(આ પ્રકારનો અનુભવ કરનાર) બાસિંહ એકલા નહોતા.

બાસિંહકહે છે, “જમીનના દસ્તાવેજોમાંઘણી હેરાફેરી થઈ હતી. ડિજિટાઇઝેશનપહેલાં અમારા ખાતા [એક જૂથની સામૂહિકમાલિકીની જમીનનો ભાગ] નો રકબા [એકરમાં ક્ષેત્રફળ] અલગ હતું. તાજેતરના ઓનલાઇન દસ્તાવેજો અને રસીદોમાં કેટલાકપ્લોટ કાઢી નાખવામાં આવ્યાછે, અને રકબા ઘટાડી દેવામાં આવ્યું છે." તેઓ ઉમેરે છેકે તેમના જમીનના દસ્તાવેજો ડિજિટાઇઝ કરવામાં આવે ત્યારે તેમનેજાણ કરવામાં આવતી નથી, ઘણીવારસાવ અજાણતા જ આ ભૂલોજમીનમાલિકોના ધ્યાનમાં આવે છે.

ઉંમરનાત્રીસના દાયકાના અંતમાં પહોંચેલા આદિવાસી ખેડૂત લાલી દેવીએ 2017 માંલાતેહાર જિલ્લાના બારવાડીહ બ્લોકના તાથા ગામમાં ખેતીનીજમીન ગણોતપટે લીધી હતી, તેનીફરતે વાડ કરી હતીઅને સિંચાઈ પંપ અને વાલ્વલગાવ્યા હતા. જોકે, 2023 માંતેમની પર હુમલો કરવામાંઆવ્યો અને જાહેરમાં તેમનાકપડાં ફાડી નાખવામાં આવ્યાએ પછી તેમણે એપ્લોટ પર ખેતી કરવાનુંબંધ કરી દીધું હતું - મહિનાઓ સુધી જમીન ખાલીકરવા માટે ધમકી આપ્યાપછી આ હુમલો કરવામાંઆવ્યો હતો. તેઓ કહે છે કે દસ્તાવેજો ડિજિટાઇઝ થયા પછી કોઈ ત્રીજી જ વ્યક્તિએ જમીન પોતાને નામે કરાવી લીધી હતી. તેઓકહે છે, "આ જમીનનો દલાલજે બાનિયા સમુદાયનો છે, તેણે મહિનાઓસુધી મને જમીન ખાલીકરવા માટે ધમકી આપીહતી." તેઓ પૂછે છે, "જમીનતેમની તો નહોતી, તોપછી તેઓ કેવી રીતેમને એ છોડી જવાનુંકહી શકે?"

દેવીનાજણાવ્યા મુજબ તેમને આજમીન પર ખેતી કરતારોકવા માટે ઓગસ્ટ 2023 માંતેમને માર મારવામાં આવ્યોહતો. તેમણે જમીનનો કબજો અને તેમનાઓજારો પણ ગુમાવ્યા હતા. તેઓ કહે છે, "ડિજિટાઇઝેશનનેકારણે ઘણા ગરીબ લોકોએતેમની જમીનો ગુમાવી દીધી છે. અહીંજમીનના દસ્તાવેજો સાથે ચેડાં કરીનેગેરકાયદેસર રીતે જમીન બીજાને નામે કરી દેવાના ઘણા કિસ્સાબન્યા છે."

ડિજિટાઈઝકરેલા જમીનના દસ્તાવેજો હેતુ ભારતભરમાં જમીનનાનિર્ણાયક માલિકી હક આપવાનો હતો. હવે આ દસ્તાવેજોના આધારે કલ્યાણ યોજનાઓમાટેની પાત્રતા – અને તેમાંથી બાકાતરાખવા અંગે - નો નિર્ણય પણલેવાય છે; આ દસ્તાવેજોને જીઆઈએસદ્વારા ટ્રી કવર મેપિંગઅથવા જમીનના વપરાશમાં થતા ફેરફારો સાથેસંકલિત કરવામાં આવ્યા છે; અને ટૂંકસમયમાં તેનો ઉપયોગ પ્રિસિશનફાર્મિંગ, હવામાનની આગાહી, માટીના વિશ્લેષણ વિગેરેના મોડેલ તૈયાર કરવા માટેકરવામાં આવશે. આમ, રિયલ એસ્ટેટમિલકત, ખાણકામ અને આબોહવા સહિતઅનેક ક્ષેત્રોમાં નિર્ણય લેવા માટે જમીનનોડિજિટાઈઝ કરેલો ડેટા ચાવીરૂપ છે. જો કે, ઝારખંડ, જ્યાંકુલ વસ્તીના લગભગ ત્રીજા ભાગજેટલો હિસ્સો આદિવાસી લોકોનો છે, તેનો અનુભવદર્શાવે છે કે પાયાનુંપગલું - સ્માર્ટ રજિસ્ટ્રીની રચના - રોજિંદી વાસ્તવિકતા સાથે સંકળાયેલ નથી.

દરગામાગામમાં લગભગ 500 લોકોની વસ્તી છે, તેમાંથી મોટાભાગનામુંડા અને ઉરાંઓ જનજાતિનાલોકો છે. આ પ્રદેશપ્રાચીન ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ખડકોની રચનાઓથી ઘેરાયેલો છે, અને તેજંતુઓ (કેરિયા લાક્કા) દ્વારા બનાવવામાં આવતી લાખ અથવાકુદરતી રેઝિન માટે પણ જાણીતોછે.

દરગામામાંમોટાભાગના દસ્તાવેજોમાં જમીન માલિકોના મૃતપૂર્વજોના નામ છે.

નજીકનાકાટુડ ગામના એક પેરાસોશિયલ વર્કર, કાર્યકર કલ્યાણ નાગ, તેમની પત્નીનીસાથે મળીને સ્થાનિક પબ્લિક ડિસ્ટ્રીબ્યુશન સિસ્ટમ (પીડીએસ - જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા) ની દુકાન ચલાવેછે. નાગ કહે છે, "હું પહેલી પેઢીનો શીખનાર છું જેની પાસેઘણીવાર પટ્ટો કે કુર્તો ખરીદવામાટે પૈસા નહોતા." તેમનેઘણીવાર માળી, દુકાનદારના મદદનીશ, વગેરે તરીકે રોજે કામ કરીનેપોતાની આવકમાં ઉમેરો કરવો પડે છે.

નાગ એવા ઉદાહરણોદર્શાવે છે જ્યાં ગ્રામજનોનીમાલિકીનો મૂળ વિસ્તાર, જેમાટે તેમની પાસે માલિકી સાબિતકરવા માટેના દસ્તાવેજો હતા, તે ડિજિટાઇઝકરેલા દસ્તાવેજોની હાર્ડ કોપી પર સત્તાવારરીતે ઘટાડી દેવામાં આવ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, હલકા નંબર 5, થાણા નંબર 75, ખાતાનંબર 27 માં, માલિકની જમીન 47 ડિસમિલ; ખાતા નંબર 26 માં 18 ડિસમિલ; અને ખાતા નંબર 9 માં 29 ડિસિમિલ ઘટી ગઈ છે.

બાસિંહનાજમીનના દસ્તાવેજો હજી પણ તેમનામૃત પરદાદાના નામે છે. તેઓકહે છે, "આ પણ વિવાદનુંકારણ રહ્યું છે, જ્યાં સત્તાધિકારીઓએએ જમીન કોની છેતે સ્પષ્ટપણે નક્કી કર્યું નથી."

લગભગછ વર્ષ પહેલા સુધીમહેસૂલ વિભાગના અધિકારીઓ જમીન-માલિકોની પેઢીઓસ્પષ્ટપણે દર્શાવતી વંશાવળી દોરતા હતા, આ દસ્તાવેજસરકારી કચેરીઓ અને અદાલતોમાંથી મળીરહેતો. આ સમસ્યા પરએક દાયકાથી કામ કરતા નાગકહે છે, "હવે આ દસ્તાવેજોમેળવવાનું શક્ય નથી."

2017 માં, એક સામાજિક કાર્યકરે બાસિંહને સરકારી યોજનાઓ માટે ઓનલાઈન અરજીઓ કેવી રીતે ભરવી અને સબમિટ કરવી તે શીખવ્યું હતું, પરંતુ દરગામાના મોટાભાગના બીજા રહેવાસીઓ તેમની માલિકીની જમીનો યોગ્ય રીતે નોંધાયેલી છે કે નહીં તે ચકાસવા મહેસૂલ વિભાગની જમીનના દસ્તાવેજોની વેબસાઇટ્સમાં લોગઇન કેવી રીતે કરવું એ જાણતાનથી.

લગભગ 250 કિલોમીટર દૂર, ગઢવા જિલ્લામાં, આદિવાસીઓને લગતી બાબતોના સંશોધક અને કાર્યકર માણિકચંદ કોરવાના અવલોકનો પણલગભગ આવા જ છે.

કુસુમતી ગામનારહેવાસી કોરવા કહે છે, “જમીનોકપટપૂર્વક અને ખોટી રીતે પંડિતો [ઝારખંડમાં અનેક બ્રાહ્મણ પેટાજાતિઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતું ટાઇટલ] અને બીજી જાતિના લોકોનેનામે ચઢાવી દેવામાં આવી હોવાના કારણેઅમારા સમગ્ર [કોરવા] સમુદાયને માથે વિસ્થાપિત થવાનુંજોખમ છે.” કોરવા સમુદાયનાલોકો, જેમની પરંપરાગત જીવનશૈલી ગાઢ રીતે પ્રકૃતિસાથે સંકળાયેલી છે તેમને ઝારખંડમાંપર્ટિક્યુલરલી વલ્નરેબલ ટ્રાઈબાલ ગ્રુપ (પીવીટીજી - ખાસ કરીને સંવેદનશીલઆદિવાસી જૂથ) તરીકે સૂચિબદ્ધકરવામાં આવ્યા છે.

તેમનામતે આદિવાસી પરિવારોએ સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં અને ડિજિટાઇઝેશનને કારણેલગભગ 100 એકર આદિવાસી જમીનગુમાવી દીધી છે. "સાધનસંપન્નલોકો અને રાજકારણીઓ જાણેછે કે કોઈ આદિવાસીજમીનના દસ્તાવેજની મૂળ નકલ મેળવવામાટે પટના જશે નહીં." પટના એ પડોશી રાજ્યબિહારનું પાટનગર છે, જ્યાં અસલમાં, 2000 માં ઝારખંડ રાજ્યની રચના થઈ તેપહેલાં, દસ્તાવેજ રૂમ જાળવવામાં આવતાહતા.

માણિકચંદકોરવાએ જમીન બીજાને નામે ચઢાવી દેવામાં આવી હોય એવા બીજા ઘણા કેસોની પણ તપાસ કરીછે, જેમાં 2019 થી શરૂ થયેલાકેટલાક કેસોનો સમાવેશ થાય છે, જેમાંતેમણે સમયાંતરે 2021, 2022 અને 2025 માં દસ્તાવેજોમાં સુધારોકરવા માટે ફરિયાદો કરીછે.

ભારતસરકારે ડિજિટલ ઇન્ડિયા લેન્ડ રેકોર્ડ્સ મોર્ડનાઇઝેશન પ્રોગ્રામ (ડીઆઈએલઆરએમપી) હેઠળ 2016 માં જમીનના દસ્તાવેજોનુંડિજિટાઇઝેશન શરૂ કર્યું હતું. 2024 માં સંસદના અંદાજપત્ર સત્રને સંબોધતા વડા પ્રધાન નરેન્દ્રમોદીએ ડીઆઈએલઆરએમપીનો ઉલ્લેખ પણ કર્યો હતો, જેને 2024-25 માટે રૂ. 141 કરોડનુંબજેટ ફાળવવામાં આવ્યું હતું.

આ યોજનાની સત્તાવાર વેબસાઇટ અનુસાર તેના જાહેર કરાયેલાઉદ્દેશ્યોમાં, "જમીન અંગેની વાસ્તવિકસમયની જાણકારીમાં સુધારો કરવો...જમીન સંસાધનોનો સૌથીઅસરકારક ઉપયોગ કરવો...જમીન સંબંધિત વિવાદોઘટાડવા" વિગેરેનો સમાવેશ થતો હતો. સરકારે જણાવ્યુંહતું કે આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સઅને મશીન લર્નિંગ મોડેલઆ ઉદ્દેશ્યોને પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરશે. ગવર્નમેન્ટઓફ ઈન્ડિયા વેબસાઈટ (ભારત સરકારની વેબસાઇટ) પરનો બ્લોગ જણાવે છે કે, "કાચા ડેટામાંથી વિશિષ્ટલક્ષણો કાઢવા માટે ડીપ લર્નિંગપ્રી-ટ્રેઇન્ડ મોડેલનો ઉપયોગ થઈ શકે છે, જેમ કે વૃક્ષો શોધવા, ઇમારતોની ફૂટપ્રિન્ટ્સને ડિજિટાઇઝ કરવા અથવા લેન્ડ-કવર નકશા બનાવવા."

જોકે, હકીકતમાં ઝારખંડનો અનુભવ તદ્દન અલગ વાસ્તવિકતા દર્શાવેછે, જેમાં આદિવાસી સમુદાયોને સૌથી વધુ નુકસાનસહન કરવા વારો આવ્યોછે.

બાસિંહકહે છે, "અમને શંકા છેકે સરકારે ચોક્કસ [દુષ્ટ] હેતુથી ઓનલાઇન પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે." તેઓ કહે છે કેખૂંટીમાં સંયુક્ત ગ્રામ સભા સમિતિ (સંયુક્તગ્રામ પરિષદ) ના અનેક ગામોનાસભ્યોએ પ્લોટના કદમાં ઘટાડાનો અને રહસ્યમય રીતેઘટી ગયેલા રકબાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો છે.

ઝારખંડમાંત્રણ પ્રકારના જમીનના દસ્તાવેજો હતા - ખતિયાન 1 (પ્લોટની વિગતો, માલિકોની પેઢીઓ, ભાડુઆત, બીજા જમીનધારકો જેમકે અગાઉની વન જમીન પરપરંપરાગત અધિકારો ધરાવતા મુંડારી ખુંટકટ્ટીદાર અથવા મુંડા); ખતિયાન 2 (સામુદાયિક અધિકારો, વૃક્ષો કાપવાનો અધિકાર, ચરાઈ અધિકારો, મહુઆજેવી વન પેદાશો પરનાઅધિકારો) અને ત્રીજી શ્રેણીજેમાં આકારણી નકશા અને ગામનીનોંધોનો સમાવેશ થાય છે.

કાર્યકરો, વકીલો અને સંશોધકોના જૂથ, સેવ ધ ખતિયાન દ્વારાકરવામાં આવેલા એક સર્વેક્ષણમાં જાણવામળ્યું છે કે મોટાભાગનીઓનલાઈન પ્રક્રિયાઓમાં ગામની નોંધોનો વિભાગ છોડી દેવામાં આવ્યોહતો, જેમાં ગામના વિસ્તાર, ખેતીલાયક વિસ્તાર, સિંચાઈ વિસ્તાર, સામાજિક-આર્થિક સંગઠન, ગામના બાકી રહેલા જમીનવિવાદોની માહિતી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

બીજીગંભીર ભૂલો પણ હતી.

દયામણિબારલા અને ઝારખંડના વકીલરશ્મિ કાત્યાયન જેવા કાર્યકરોના નેતૃત્વહેઠળ સેવ ધ ખતિયાનઅને બીજાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણોમાં એવા કિસ્સાઓ બહારઆવ્યા છે જેમાં માલિકોનાનામ, ખેવત નંબરો (મહેસૂલવિભાગના અધિકારીઓ દ્વારા મુકરર કરવામાં આવેલ અનન્ય નંબરો) અને પ્લોટ નંબરો ખૂટતા હતા અથવા ખોટી રીતેદાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. કેટલીકવાર પ્લોટનંબર 0 તરીકે નોંધવામાં આવ્યો હતો હતો, અથવા કોઈ બીજાનાનામે હતો. સેવ ધખતિયાનના અહેવાલમાં જણાવાયું હતું, "આ એક મહત્વપૂર્ણભૂલ છે કારણ કેવિવાદોના કિસ્સામાં કયો પ્લોટ કોનોછે તે નક્કી કરવાકોર્ટ (કર) રસીદોના પ્રિન્ટઆઉટનેઅંતિમ પુરાવા તરીકે લેશે."

2020 નારાજ્ય સરકારના પરિપત્રમાં નોંધવામાં આવ્યુંહતું કે બધા દસ્તાવેજોઓનલાઈન કરી દેવામાં આવ્યાહતા, પરંતુ આ પ્રક્રિયામાં ભૂલોહોવાનું સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. જે વિસ્તારોમાં મુંડા, માનકી અને પ્રધાનના ટાઈટલધરાવતી વારસાગત કુળ નેતૃત્વ પ્રણાલીનુંપ્રભુત્વ છે ત્યાં જમીનનાકર ઓનલાઈન સિસ્ટમને બદલે મેન્યુઅલી એકત્રિતકરવામાં આવતા હતા અનેસર્કલ ઓફિસર પાસે જમા કરાવવામાંઆવતા હતા.

બીજા એક પરિપત્રમાં જ્યાં લેન્ડ સેટલમેન્ટ રેકોર્ડ સ્વતંત્રતાના એકવર્ષ પહેલા, 1 લી જાન્યુઆરી 1946 પહેલાજારી કરવામાં આવ્યા હોય તેમાં ડિજિટાઇઝેશનમાંઆવતી સમસ્યાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.

આ ભૂલભરેલા દસ્તાવેજો સુધારવા એ એક મુશ્કેલકાર્ય છે. ગામલોકોને અરજીઓકરવા માટે ખેતરમાં અથવાજંગલમાં એક દિવસનું કામજતું કરવું પડી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, દરગામા, ખૂંટીમાં આવેલી મહેસૂલ કચેરીથી 20 કિમી દૂર છે, અને ગ્રામજનોને વિક્રમ નામની શેર કરેલી રિક્ષામાંજવું પડે છે, જેમાંછેલ્લો એક માઇલ પગપાળાઅથવા પસાર થતા મોટરસાયકલસવાર સાથે પાછળ બેસીનેજવું પડે છે. ઘણીવારએક કરતા વધુ વખતજવાની જરૂર પડે છે. રાંચીમાં રહેતા આદિવાસી કાર્યકર એલિના હોરો કહે છેકે ભૂલો સુધારવા માટેઆદિવાસીઓ ક્યારેક 60000 - 70000 રુપિયા સુધીનો ખર્ચ કરે છે.

કાટુડગામના એક રહેવાસી અનેકલ્યાણ નાગના સાથી ફ્લોરા નાગકહે છે કે ઘણીમહિલાઓ જમીનના દસ્તાવેજોના ડિજિટાઇઝેશન વિશે જાણતી નથી. જમીનના દસ્તાવેજોમાં પરંપરાગત રીતે પુરૂષોને માલિકોતરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યાહતા, અને તે પછીએ કાયદેસરના પુરૂષ વારસદારોના નામે થતી ગઈહતી. તેઓ કહે છે, "આમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો નથી; ડિજિટાઇઝેશન પ્રક્રિયામાંઆ વાત ધ્યાનમાં લેવામાંઆવી નથી."

બાસિંહઅને તેમના બે ભાઈઓના પરિવારોચોખા, અનાજ, મદુઆ (રાગી), અડદ, દલહન અનેતેલહન (તેલીબિયાં) ઉગાડે છે. રવિ અથવાશિયાળાના પાકની મોસમમાં તેઓ ટામેટાં, બટાકા, વટાણા અને મૂળા ઉગાડેછે. એક મહેનતુ ખેડૂતબાસિંહ મધમાખી ઉછેરનાર પણ છે, અનેસ્થાનિક બજારમાં મધ વેચે છે, તેઓ શાળામાં ભણતા હતા ત્યારેપણ તેમણે આ કામ કર્યુંહતું જેથી તેઓ પોતાનીશાળાની ફી માટેના પૈસાતેમાંથી કમાઈ શકે.

2023 અને 2024 માં બાસિંહે કાર્યાલયની મુલાકાત લઈને પોતાના દસ્તાવેજોસુપરત કર્યા હતા ત્યારે તેમણેજમીનની વિગતો સુધારવા ઘણી વિનંતીઓ કરીહતી, તેમ છતાં જાન્યુઆરી 2025 માં પણ કોઈ ફેરફારકરવામાં આવ્યા નહોતા તે જોઈને તેમનેઆઘાત લાગ્યો હતો. નાગ કહેછે, "પહેલાં, સ્થાનિક અધિકારીઓ સમયાંતરે ગામડાઓની મુલાકાત લેતા, ગ્રામજનો સાથે તકરાર અને (જમીનની માલિકી બાબતે) પરસ્પર વિરોધી દાવાઓની ચર્ચા કરતા અને તેમુજબ દસ્તાવેજોમાં સુધારા કરતા. આ રીત જબરોબર હતી."

ગ્રામજનોતેમના નવા ડિજિટાઇઝ કરવામાંઆવેલા ડેટાની સુરક્ષા અંગે પણ ચિંતાકરે છે. ભૌતિક દસ્તાવેજોસુધી પહોંચવું મુશ્કેલ હતું - કોઈ અજાણી વ્યક્તિતેની માગણી કરે તો તરત વહેમ પડતો. નાગ કહે છે, "ડિજિટાઇઝેશનનેકારણે કોઈપણ વ્યક્તિ ગટર, રસ્તા, નદીઓ, ઘરો વગેરેના સ્થાન સહિતની ચોક્કસ વિગતો જોઈ શકે છે."

ઓનલાઈનમાહિતીની પહોંચ બાબતે સુરક્ષાના અભાવે પણ સંઘર્ષો થયાછે. ઝારખંડમાં જમીન અને મહેસૂલવિભાગના વરિષ્ઠ વકીલ અને સલાહકારરશ્મિ કાત્યાયન કહે છે, "એકસભ્યનું નામ બદલાયા પછીપરિવારોમાં સંઘર્ષો થયા છે. જમીનનોપ્લોટ મહિલાઓને નામે છે એવીખબર પડે ત્યારે છેતરપિંડીકરનારાઓએ મહિલાઓને પણ નિશાન બનાવીછે." તેમણે વર્ણવેલા એક બનાવમાં છેતરપિંડીકરનારાઓએ પુણેમાં જમીનના ડિજિટાઇઝેશન માટેની નોડલ એજન્સી, નેશનલઇન્ફોર્મેટિક્સ સેન્ટરની મુલાકાત લઈને ઝારખંડમાં આવેલાપ્લોટના જમીનના દસ્તાવેજો બદલવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.

2023 માંરાંચીમાં ઉચ્ચ સુરક્ષા કાર્યાલયમાંથીઆકારણી નકશા અને સુધારેલાનકશાઓની ચોરી કરવામાં આવીહતી. કાત્યાયન કહે છે, "આચોરીનો અર્થ એ થયોકે ઓનલાઈન નકશાને જેની સાથે સરખાવીનેચકાસી શકાય એવું કંઈરહ્યું જ નહીં."

બોમ્બેહાઈકોર્ટના વરિષ્ઠ વકીલ એડવોકેટ મિહિરદેસાઈના મતે ભારતમાં ડેટાનીસુરક્ષાનો અભાવ છે. તેઓકહે છે, "નોંધાયેલ જમીન દસ્તાવેજોને જાહેરદસ્તાવેજો તરીકે જોવામાં આવે છે અનેતેથી તે લોકોને ઉપલબ્ધહોવા જોઈએ. પરંતુ દસ્તાવેજનું સ્વરૂપ જાહેર છે એ એકવાત છે, અને એબધા દસ્તાવેજો ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે એ અલગવાત છે."

માત્રવાસ્તવિક અથવા કાનૂની દ્રષ્ટિએહિત ધરાવતી વ્યક્તિઓને જ તેની પહોંચનીમંજૂરી આપવા જેવા પગલાંલઈને ઓનલાઈન લેન્ડ રેકોર્ડ સિસ્ટમ્સને દસ્તાવેજોનીઓનલાઈન પ્રણાલીને સુરક્ષિત કરી શકાય છે.

લેન્ડરાઇટ્સ ઇનિશિયેટિવના સ્થાપક ડિરેક્ટર અને દિલ્હી-સ્થિતથિંક-ટેન્ક સેન્ટર ફોર પોલિસી રિસર્ચનાસિનિયર ફેલો નમિતા વાહીકહે છે, "જમીન બજારો જેમનીપાસે પુષ્કળ પૈસા હોય એવાલોકો તરફ પક્ષપાતી વલણધરાવે છે, અને ડિજિટાઇઝ કરેલા દસ્તાવેજો જેઓડિજિટલ ડેટા એક્સેસ કરીશકે છે તેમને ફાયદોકરાવે છે. ભૂમિહીન ગરીબોઅને આદિવાસીઓને આ પગલાંથી ફાયદોથવાની શક્યતા ઓછી છે, અનેકદાચ તેમને વધુ નુકસાન પણથઇ શકે છે."

સર્કલઇન્સ્પેક્ટર સુકેશ રંજન કહે છેકે ખૂંટી જિલ્લામાં હવે જમીનના દસ્તાવેજોનુંડિજિટાઇઝેશન પૂરું થઇ ગયું છેઅને તેના ફાયદા છે. તેઓ કહે છે, "તમનેયાદ છે કે પહેલાઆપણે પૈસા ઉપાડવા માટેકેવા બેંકોમાં જતા હતા? અનેપછી બેંકો કેવી રીતે ઓનલાઈનથઈ ગઈ હતી? (અહીંપણ) આ જ વાતછે."

જો કે, રંજન સ્વીકારેછે કે કેટલાક દસ્તાવેજોખૂટે છે, અને ભૂલોનીસુધારણાનું કામ તે શરૂથયાના આઠ વર્ષ પછીપણ ચાલુ છે. ડિજિટાઇઝેશનપ્રક્રિયાને લગતી તમામ ફરિયાદોનુંનિરાકરણ ક્યારે આવશે તે રંજનકહી શક્યા નહોતા.

જમીનનાદસ્તાવેજોના ડિજિટાઇઝેશનમાં ભવિષ્યમાં આધાર નંબર, ભારતનાઅનન્ય નાગરિક ઓળખ નંબર, બેંકખાતાની વિગતો અને બાયોમેટ્રિક્સ સહિતનાવ્યક્તિગત ઓળખ ડેટાને જમીનનાડેટા સાથે સાંકળવાનો પણસમાવેશ થાય છે.

2015-16 માં, ભારતના વર્કફેર કાર્યક્રમ, નેશનલ રુરલ એમ્લોયમેન્ટ ગેરેંટીએક્ટ (રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર બાંયધરી) કાયદાના કામનો અભ્યાસ કરતી વખતે કાર્યકરજેમ્સ હેરેંજને ઝારખંડમાં એવા સેંકડો કિસ્સાઓમળ્યા હતા જેમાં વેતનજમા કરવામાં આવ્યું ન હતું, અથવાશ્રમિકોને કામ આપવાનો ઇનકારકરવામાં આવ્યો હતો. વધુ તપાસકરતા, માહિતી અધિકાર વિનંતીઓ દાખલ કર્યા પછી, અને અનેક સરકારી કચેરીઓઅને બેંકોના ધક્કા ખાધા પછી તેમને 17 અલગ અલગ કારણો જાણવામળ્યા હતા જેને કારણેલોકોને તેમના નરેગા (એનઆરજીએ) ની ચુકવણીઓ મળીરહી નહોતી. તે બધા કારણોટેકનોલોજી અને ઓનલાઈન પ્રણાલીઓનાસંચાલન અથવા સમજણ બાબતેસમસ્યાઓ સાથે સંબંધિત હતા.

2017 માંઝારખંડના સિમડેગા જિલ્લામાં સંતોષી કુમારી નામની એક યુવતીના ભૂખમરાથીમૃત્યુના સમાચારે કાર્યકરોના ડર પ્રત્યે ધ્યાનદોર્યું - આ છોકરીનું આધારકાર્ડ પીડીએસ સાથે લિંક થઈશક્યું નહોતું, અને તે એયોજના હેઠળ મફત અનાજમેળવી શકી નહોતી. હેરેંજકહે છે, "મરતા પહેલા કુમારીથોડા ચોખા માગ્યા કરતીહતી."

1.1 અબજથીવધુ ભારતીયો પાસે આધાર કાર્ડછે, આધાર કાર્ડ લોકોને ઓળખવા માટે ફિંગરપ્રિન્ટ્સ અનેઆઇરિસ સ્કેનનો ઉપયોગ કરે છે. વિવિધકલ્યાણ, પેન્શન અને રોજગાર યોજનાઓમાટે આધાર-લિંકેજ ફરજિયાતહોવાથી ટેકનોલોજીનું બહુ ઓછું જ્ઞાનધરાવતા ગરીબ લોકો, જેમનેઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટીના પડકારોનો સામનો પણ કરવો પડીશકે છે તેઓ, ઘણીવારકલ્યાણકારી લાભોથી વંચિત રહી જાય છે.

હેરેંજકહે છે, “2017 માં રઘુબર દાસસરકારે જમીનના દસ્તાવેજોનું ડિજિટાઈઝેશન કર્યું હતું અને આનેએક મહાન સિદ્ધિ તરીકેજાહેર કરી હતી. તેઓએટેકનિકલ જાણકારી માટે બહારની એજન્સીઓનેઆઉટસોર્સ કરી હતી. જમીનસંબંધિત સમસ્યાઓ અત્યંત જટિલ છે, અને આઈઆઈટી મુંબઈ અથવા દિલ્હી જેવીએન્જિનિયરિંગ કોલેજના સ્નાતકો દ્વારા ટેક્નોલોજી વિકસાવવામાં આવી રહી છે, જેમને હકીકતમાં શું થઈ રહ્યુંછે તેની કોઈ ખબરજ નથી. બહારના લોકોમહત્ત્વપૂર્ણ પાસાં અને ઝીણવટભરી વ્યવહારુવિગતો શી રીતે સમજશે?"

હેરેંજકહે છે કે વધુસારી પારદર્શિતા માટે સીધી, વ્યક્તિગતકે ક્ષેત્ર-આધારિત ચકાસણી પ્રક્રિયાનો પણ અભાવ હતોતેમ છતાં જમીનના દસ્તાવેજોનુંડિજિટાઇઝેશન કરવાના સંભવિત પરિણામો તે સમયે કોઈનેસંપૂર્ણપણે સમજાયા નહોતા.

હેરેંજકહે છે કે ખૂંટીનાલોકોનો અનુભવ એ ભારત સરકારનો "આદિવાસીઓને બાકાત રાખવા" માટેનો એક પ્રયોગ છે, જે બીજી કોઈ રીતેઝારખંડના પરંપરાગત આદિવાસી વડીલોથી છૂટકારો મેળવી શકી નથી.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક