বিৰছা মুণ্ডাৰ দেশতেই বহিৰ্ভূত জনজাতীয় লোক

এই প্ৰতিবেদন পুলিৎজাৰ চেণ্টাৰৰ আৰ্টিফিচিয়েল ইণ্টেলিজেন্স একাউণ্টেবিলিটি নেটৱৰ্কৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত।

ভাৰতৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ ৰাজ্য ঝাৰখণ্ডৰত বাচিং মুণ্ডা থিয় হৈ আছে থিয় দি আছে তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষসকলক সন্মান জনোৱা স্মাৰকেৰে ঘেৰা পথাৰ এখনত। কেবাটাও প্ৰজন্ম আগত ১৮৯৯ত তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষসকলেই বিৰছা মুণ্ডাৰ নেতৃত্বত খিলঞ্জীয়া লোকক একাষৰীয়া কৰা ঔপনিৱেশিক শক্তিৰ বিৰুদ্ধে গা কৰি উঠা জনজাতীয় বিদ্ৰোহত যোগদান কৰিছিল।

এটা শতিকা পিছত মুণ্ডা জনজাতিৰ দুকুৰি বয়সৰ বাচিঙৰ দৰে আদিবাসী খেতিয়কে মাটি-বাৰী আদিৰ পৰা বঞ্চিত হ’বলগীয়া আন এক আগ্ৰাসনৰ সন্মুখীন হৈছে। যোৱা আঠ বছৰমানত নতুন চৰকাৰে ভূমিৰ খতিয়ান ডিজিটাইজ কৰিছে, কিন্তু তেওঁলোকৰ সন্মতি অবিহনে আৰু কোনো জাননী অবিহনে। এই প্ৰক্ৰিয়াত শ শ খেতিয়কে দেখিছে যে তেওঁলোকৰ মাটিৰ পৰিমাণ চৰকাৰী নথিত হ্ৰাস পাইছে, তেওঁলোকৰ মাটিৰ সীমা সলনি হৈছে আৰু স্বামিত্ব তলে তলে নাইকিয়া কৰা হৈছে।

এপ্ৰিল মাহ। ৰাজধানী চহৰ ৰাঁচীৰ পৰা ৩৩ কিলোমিটাৰ দূৰৰ খুঁটি জিলাৰ দৰগামালৈ যোৱা বাটৰ কাষবোৰ ফুলেৰে ভৰি আছে। থলুৱাই উদযাপন কৰা প্ৰকৃতি উপাসনা উৎসৱ চৰহুলৰ পিছত স্থানীয় বজাৰত মানুহৰ ব্যস্ততা বাঢ়িছে।

ঘৰৰ বাহিৰত বাচিং আৰু আন কেইজনমানে পলাশৰ ছাঁত (বনৰ অগনি শিখা) আৰু তেঁতেলী গছৰ তলত বহি তেওঁলোকৰ নিজ ভাষা মুণ্ডাৰিত কথা পাতিছে।

২০২৩ত বাচিঙে ২০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ খুঁটিস্থিত ৰাজহ বিভাগৰ অফিছৰ পৰা অনলাইন ৰাজহৰ ৰছিদ এখন পাইছিল। বাচিং আৰু তেওঁৰ ভায়েকহঁতৰ মাটি য’ত তেওঁলোকে ধান আৰু মিলেটৰ খেতি কৰে, সেইখিনি বাস্তৱত থকা ৫২ একৰ ৫২ ডিচমিলৰ পৰিৱৰ্তে ৰছিদখনত লিখা আছিল ৫২ একৰ, ৫ ডিচমিল।

ডিচমিল হৈছে কেন্দ্ৰীয় আৰু পূব ভাৰতৰ মাটিৰ এক বিশেষ জোখ। এক ডিচমিল মানে ৪৩৫.৬ বৰ্গফুট। শব্দটো আহিছে ডেচিমেলৰ পৰা। এক ডেচিমেল মানে মুম্বাইত গঢ় জোখৰ এটা শোৱনি কোঠাৰ এপাৰ্টমেণ্ট এটাৰ সমান আৰু বাচিঙৰ ভূ-স্বত্ব এটা ৰাতিৰ ভিতৰতে কোনো সতৰ্কতাবাণী আদি একো নিদিয়াকৈ চৰকাৰী হিচাপত ৪৭ ডিচমিল সংকুচিত হ’ল।

কেৱল বাচিঙৰ সৈতেও এনে হোৱা নাই।

“ভূমিলেখ্যৰ আৰু বহুত হেৰফেৰ কৰা হৈছে। ডিজিটাইজেচনৰ আগতে আমাৰ খাতাত ৰাবকা (ভূমিৰ পৰিমাণ) আছিল বেলেগ। শেহতীয়া অনলাইন ভূ-লেখ্য আৰু ৰছিদত কিছুমান প্লট আঁতৰোৱা হৈছে, ৰাবকা কমিছে,” বাচিঙে কয়। তেওঁলোকৰ ভূমিৰ লেখ ডিজিটাইজ কৰাৰ সময়ত তেওঁলোকক জাননী নিদিয়াৰ ফলত মাটিৰ গৰাকীয়ে বহুসময়ত তেনে ভুলবোৰ অজ্ঞানকৃতভাৱেহে ধৰা পেলায়।

ত্ৰিশ বছৰৰ ডেওনা পাৰ কৰা জনজাতীয় খেতিয়ক লালি দেৱী যিয়ে ২০১৭ত লাতেহৰ জিলাৰ বৰৱাদিহ ব্লকৰ তথা গাঁৱৰ খেতিমাটি লীজত লৈছিল। চাৰিওফালে বেৰ দি জলসিঞ্চনৰ পাম্প আৰু ভালভ বহুৱাইছিল। কিন্তু ২০২৩ত যেতিয়া কেবামাহো মাটিখিনি খালি কৰি দিয়া দাবী-হুমকিৰ শেষত তেওঁক শাৰীৰিকভাৱে অপদস্থ কৰা হ’ল আৰু ৰাজহুৱা স্থানত কাপোৰ-কানি ফালি পেলোৱা হ’ল, তেওঁ সেই মাটিত খেতি কৰিবলৈ এৰিলে। মাটিৰ লেখবোৰ ডিজিটাইজ কৰাৰ সময়ত তৃতীয় পক্ষই সেইখিনি মাটি নিজৰ নামত কৰি লৈছিল, তেওঁ কয়, “বণিয়া সম্প্ৰদায়ৰ মাটিৰ ব্ৰ’কাৰজনে কেবামাহো ধৰি মোক মাটিখিনি এৰি দিবলৈ ধমকি দি আহিছিল। মাটি সিহঁতৰ নাছিল, কেনেকৈ সিহঁতে মোক মাটি এৰি দিবলৈ ক’ব পাৰে?” তেওঁ প্ৰশ্ন কৰে।

দেৱীয়ে কোৱা মতে তেওঁক খেতিমাটিখিনিৰ পৰা খেদি পঠিওৱাৰ অভিপ্ৰায়েৰে বণিয়াই তেওঁক ২০২৩ৰ আগষ্টত মাৰধৰ কৰে। তেওঁ মাটিখিনিৰ অধিকাৰ হেৰুৱালে, লগতে খেতিৰ বাবে তাত ব্যৱহাৰ কৰা সজুলি-পাতিখিনিও। “ডিজিটাইজেচনৰ কাৰণে বহু দৰিদ্ৰ লোকে নিজৰ মাটি হেৰুৱাইছে। ভূ-লেখ্যৰ জালিয়াতিৰ ভালেকেইটা ঘটনা ইয়াত ঘটিছে,” তেওঁ কয়।

ডিজিটেলাইজড ভূ-লেখ্যৰ উদ্দেশ্য আছিল সমগ্ৰ ভাৰততে স্বচ্ছতাৰে আইননিৰ্ভৰ ভূমিৰ পট্টা প্ৰদান কৰা। এই পট্টা বিভিন্ন কামত আহে। পট্টাই নিৰ্ধাৰণ কৰে কোন কল্যাণমূলক আঁচনিৰ বাবে যোগ্য আৰু কাক বাদ দিয়া হ’ব। গছৰ আচ্ছাদনৰ মানচিত্ৰকৰণ (ট্ৰী কাভাৰ মেপিং), জিআইএছ-ৰ যোগেদি ভূমি ব্যৱহাৰ আদিৰ সৈতেও এই ডিজিটেল ভূ-লেখ্য জৰিত। ইয়াৰ দ্বাৰা নিখুঁত কৃষি, বতৰৰ পূৰ্বাভাস আৰু মাটি বিশ্লেষণত সহায় হ’ব বুলি আশা কৰা হৈছে। ফলত ডিজিটেল ভূমিৰ তথ্যই এতিয়া ৰিয়েল এষ্টেট, খনি, কৃষি, জলবায়ু আদি বিভিন্ন খণ্ডত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰতো আৰ্হিৰ সৃষ্টি কৰিব। কিন্তু সঠিক আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য স্মাৰ্ট ভূ-লেখ্য পঞ্জীয়নৰ যি পদ্ধতি, সেয়া এতিয়াও ত্ৰুটিপূৰ্ণ হৈয়েই আছে। দুই-তৃতীয়াংশ খিলঞ্জীয়া লোক অধ্যূষিত ঝাৰখণ্ডৰ দৰে ৰাজ্যত ভূ-লেখ্য ডিজিটাইজেচনৰ পৰিণতিয়ে বাস্তৱ পৰিস্থিতি কেনে, তাকে স্পষ্টৰূপত দেখুৱাইছে।

দৰগামা গাঁৱৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ৫০০। তাৰে প্ৰায়ভাগেই মুণ্ডা আৰু ওৰাওঁ জনজাতীয় লোক। অঞ্চলটো প্ৰাচীন ভূতাত্ত্বিক প্ৰস্তৰ গঠনে ঘেৰি আছে। পোক (Kerria lacca)ৰ পৰা সৃষ্ট প্ৰাকৃতিক ৰেজিন বা লাৰ বাবেও অঞ্চলটো জনাজাত।

দৰগামাত প্ৰায়ভাগ মাটিৰ লেখত গৰাকী হিচাপে প্ৰয়াত পিতৃপুৰুষৰ নামহে আছে।

সমাজকৰ্মী কল্যাণ নাগ, যিয়ে পত্নীৰ লগত লগ লাগি নিজ গাঁও কাটুড়ত ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থাৰ দোকান চলায়, তেওঁ কয়, “ময়েই প্ৰথম প্ৰজন্মৰ শিকাৰু যাৰ হাতত বেল্ট এডাল বা কুৰ্তা এটা কিনিবলৈ প্ৰায়ে পইচা নাথাকে।” দুটকা বেছি পোৱাৰ বাবে তেওঁ প্ৰায়ে মালি, দোকানৰ সহায়ক আদি কাম কৰিবলগীয়া হৈছিল।

ডিজিটাইজ কৰা ভূ-লেখ্যৰ প্ৰতিলিপি এটাত নাগে দেখুৱাই দিয়ে কেনেকৈ নথি-পত্ৰসহ প্ৰমাণ দিব পৰা গাঁৱৰ মানুহৰ মাটিৰ আচল পৰিমাণ চৰকাৰী নথিত হ্ৰাস কৰা হৈছে। উদাহৰণ স্বৰূপে হালকা নং ৫, থানা নং ৭৫, খাতা নং ২৭ত মালিকৰ মাটি ৪৭ ডিচমিল কমিছে। খাতা নং ২৬ত কমিছে ১৮ ডিচমিল। আকৌ খাতা নং ৯ত কমিছে ২৯ ডিচমিল।

ইফালে বাচিঙৰ ভূমিলেখ্যত তেওঁৰ আজোককাৰ নামহে আছে। “এয়াও এক বিতৰ্কৰ বিষয় য’ত কৰ্তৃপক্ষই সেয়া কাৰ মাটি সেয়া স্পষ্টকৈ চিনাক্ত কৰা নাই,” তেওঁ কয়।

ছবছৰ আগলৈকে ৰাজহ বিভাগৰ বিষয়াই মাটিৰ গৰাকীৰ স্পষ্ট বংশক্ৰম দৰ্শাই পৰিয়ালৰ বংশবৃক্ষ প্ৰস্তুত কৰিছিল। এই নথিখন চৰকাৰী কাৰ্য্যালয় আৰু আদালতত আছে। “এতিয়া সেই নথিবোৰ পোৱাটো সম্ভৱ নহয়,” এই সমস্যাটোক লৈ এটা দশক ধৰি কাম কৰি অহা নাগে কয়।

২০১৭ত এজন সমাজকৰ্মীয়ে বাচিঙক কেনেকৈ চৰকাৰী আঁচনিৰ বাবে প্ৰপত্ৰ পূৰণ কৰিব লাগে, সেয়া শিকাই দিছিল। কিন্তু দৰগামাৰ প্ৰায় বেছিভাগ বাসিন্দাই জনা নাছিল যে কেনেকৈ ৰাজহ বিভাগৰ ভূমিলেখাৰ ৱেবছাইটত গৈ তেওঁলোকৰ মাটিৰ স্বত্ব সঠিককৈ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে নে নাই সেয়া চাব পাৰি।

তাৰ পৰা প্ৰায় ২৫০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ গঢ়ৱা জিলাৰ জনজাতীয় বিষয়ক লৈ গৱেষণা কৰি থকা সমাজকৰ্মী মাণিকচন্দ ক’ৰৱাৰো মন্তব্য একেধৰণৰ।

কুচুমতী গাঁৱৰ বাসিন্দা ক’ৰৱাই কয়, “ইয়াত ভুৱা আৰু ভুলকৈ পণ্ডিত (ঝাৰখণ্ডত ব্ৰাহ্মণৰ উপজাতিৰ এক উপাধি) আৰু আন জাতিৰ মানুহলৈ মাটিৰ স্বত্ব হস্তান্তৰ হৈছে যে আমাৰ গোটেই সম্প্ৰদায়টোৱে (ক’ৰৱা) এতিয়া বিস্থাপিত হোৱাৰ পৰ্য্যায়ত আছে।” প্ৰকৃতিৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতঃভাৱে জৰিত জীৱনশৈলী অনুসৰণ কৰি অহা ক’ৰৱাসকলক ঝাৰখণ্ডত বিশেষভাৱে বিপন্ন জনজাতীয় গোটত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা আছে।

তেওঁ কয় যে আদিবাসী পৰিয়ালে চৰকাৰী ভূমিলেখা আৰু ডিজিটাইজেচনৰ ফলত প্ৰায় ১০০ একৰ জনজাতীয় মাটি হেৰুৱাইছে। “বুদ্ধি থকা মানুহ আৰু ৰাজনীতিবিদে জানে যে জনজাতীয় লোকে মূল ভূমিলেখাৰ নথি চাবলৈ পাটনালৈ নাযায়।” পাটনা হৈছে চুবুৰীয়া ৰাজ্য বিহাৰৰ ৰাজধানী চহৰ য’ত বিহাৰৰ পৰা ঝাৰখণ্ড পৃথক হোৱাৰ আগলৈকে, অৰ্থাৎ ২০০০ চনৰ পূৰ্বলৈকে ভূমিৰ মূল লেখাবোৰ ৰখা হৈছিল।

মাণিকচন্দ ক’ৰৱাই মাটিৰ মালিকীস্বত্ব সালসলনিৰ আন ভালেকেইটা ঘটনাৰ অনুসন্ধান কৰিছে। ২০১৯ৰ পৰা তেওঁ এই কাম কৰি আছে আৰু তেওঁ ২০২১, ২০২২ আৰু ২০২৫ৰ ভুলকৈ কৰা হস্তান্তৰৰ বিৰুদ্ধে অভিযোগো দাখিল কৰিছে।

ভাৰত চৰকাৰে ডিজিটেল ইণ্ডিয়া লেণ্ড ৰেকৰ্ডচ্ মৰ্ডানাইজেচন কাৰ্য্যসূচী (ডিআইএলআৰএমপি)ৰ অধীনত ২০১৬ৰ পৰা ভূমিলেখাৰ ডিজিটেলাইজেচনৰ কাম আৰম্ভ কৰিছিল। ২০২৪ত সংসদৰ বাজেট অধিবেশনত প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোডীয়ে আনকি এই আঁচনিৰ কথা উল্লেখো কৰিছিল, যাৰ নামত ২০২৪-২৫ বৰ্ষত ১৪১ কোটি টকা আবণ্টন দিয়া হৈছিল।

প্ৰকল্পত উদ্দেশ্যসমূহ চৰকাৰী ৱেবছাইটত থকা অনুসৰি এনেধৰণৰ আছিল, “ভূমিৰ ৰিয়েল টাইম তথ্য উন্নত কৰা... ভূ-সম্পদৰ ব্যৱহাৰ সৰ্বোত্তম ব্যৱহাৰ...ভূমি বিবাদ হ্ৰাস কৰা...।” কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা আৰু মেচিন লাৰ্নিং মডেল আদিয়ে এই উদ্দেশ্যসমূহ পূৰণত সহায় কৰিব বুলি চৰকাৰে কৈছিল। “অসংগঠিত তথ্য যেনে গছ চিনাক্ত কৰা, অট্টালিকাৰ ফুটপ্ৰিণ্ট ডিজিটাইজ কৰা বা ভূমিৰ আচ্ছাদনৰ মানচিত্ৰ প্ৰস্তুতি আদি কামত ডীপ লাৰ্নিং পূৰ্বপ্ৰশিক্ষিত আৰ্হি ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যাব,” ভাৰত চৰকাৰৰ ৱেবছাইটটোৰ ব্লগত এনেদৰে লিখা আছে।

কিন্তু বাস্তৱত ঝাৰখণ্ডৰ আদিবাসী সম্প্ৰদায়ৰ লোকে আকৌ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত ছবি এখনহে দেখিছে, ক্ৰুটিপূৰ্ণ ডিজিটাইজেটনৰ পৰিণাম ভুগিছে।

“সন্দেহ হয় যে চৰকাৰে অসৎ উদ্দেশ্য আগত লৈ এই অনলাইন প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰিছে,” বাচিঙে কয়। খুঁটিৰ ভালেকেইখন গাঁৱৰ প্ৰতিনিধি থকা সংযুক্ত গ্ৰাম সভা সমিতিয়ে প্লটৰ আকাৰ সংকুচিত হোৱা আৰু ব্যাখ্যাহীনভাৱে ৰাকবা কম হোৱাৰ ওজৰ-আপত্তি দৰ্শাইছে।

ঝাৰখণ্ডত তিনিধৰণৰ ভুমিলেখা আছে – খতিয়ান ১ (প্লটৰ সবিশেষ, গৰাকীৰ বংশক্ৰম, ৰায়তী স্বত্ব, আন ভূ-স্বামী যেনে মুণ্ডাৰি খুঁটিকট্টিদাৰ বা প্ৰাক্তন বনৰ মাটিৰ ওপৰত মুণ্ডাসকলৰ পৰম্পৰাগত অধিকাৰ আদি); খতিয়ান ২ য’ত কমিউনিটেৰিয়ান অধিকাৰ, গছ কটাৰ অধিকাৰ, পশুচাৰণৰ অধিকাৰ, বন্যজাত সামগ্ৰী যেনে মহুৱা আদিৰ ওপৰত থকা অধিকাৰ আদি অন্তৰ্ভুক্ত) আৰু এটা শিতান আছে য’ত ভূসম্পত্তি মানচিত্ৰ আৰু গাঁৱৰ টোকা থাকে।

চেভ দা খতিয়ান নামে এক জৰীপত কেইগৰাকীমান সমাজকৰ্মী, অধিবক্তা আৰু গৱেষকে পাইছিল যে প্ৰায়ভাগ অনলাইন প্ৰক্ৰিয়াত গাঁৱৰ টোকা শিতানটো উপেক্ষা কৰা হৈছিল যিটো শিতানত গাঁৱৰ মাটিকালি, খেতিৰ যোগ্য মাটিৰ পৰিমাণ, জলসিঞ্চিত এলেকা, আৰ্থ-সামাজিক সংস্থা, নিষ্পত্তি নোহোৱা ভূমি-বিবাদ আদি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।

আন গুৰুতৰ ক্ৰুটিও তাত দেখা গৈছিল।

চেভ দা খতিয়ানে কৰা জৰীপ আৰু দয়ামণি বাৰলা আৰু ঝাৰখণ্ডৰ অধিবক্তা ৰশ্মি কাতায়ানে কৰা সমীক্ষাত এনে বহুকেইটা কেচ আছে য’ত দেখা গৈছে যে ভূমিৰ ভোগ দখলকাৰীৰ নাম, খেৱাত নম্বৰ (ৰাজহ বিভাগে দিয়া সুকীয়া নম্বৰ) আৰু প্লটৰ নম্বৰ আদি নাছিল নাইবা ভুলকৈ আছিল। কেতিয়াবা প্লটৰ নম্বৰ ০ বুলি বা আন কাৰোবাৰ নাম তাত ভৰোৱা আছিল। “এয়া এক গুৰুতৰ ক্ৰুটি কিয়নো ভূমি বিবাদৰ ক্ষেত্ৰত আদালতে ৰছিদ (খাজনা)ৰ প্ৰিণ্ট আউট চুড়ান্ত সাক্ষ্য হিচাপে বিবেচনা কৰিব যিটো আন কাৰোবাৰ নামত থাকিব,” চেভ দা খতিয়ানৰ প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছে।

২০২০ৰ এক চৰকাৰী বিজ্ঞপ্তিত লিখা আছে যে আটাইবোৰ লেখ অনলাইন কৰা হৈছে, কিন্তু প্ৰক্ৰিয়াটোত ক্ৰুটি থকা বুলিও স্বীকাৰ কৰিছে। বংশগতভাৱে মুণ্ডা, মানকি আৰু প্ৰধানসকলৰ মুৰব্বী ব্যৱস্থাৰ অধীনত পূৰ্বতে ৰাজহ সমূহীয়াকৈ সংগ্ৰহ কৰি মেনুৱেলি চক্ৰ বিষয়াৰ কাৰ্য্যালয়ত জমা দিয়া হৈছিল, অনলাইনত দিয়া হোৱা নাছিল।

আন এক বিজ্ঞপ্তিত স্বাধীনতাৰ এটা বছৰ পূৰ্বে অৰ্থাৎ ১৯৪৬ৰ ১ জানুৱাৰীৰ পূৰ্বে জাৰী কৰা ভূমিৰ লেখ হস্তান্তৰৰ ক্ষেত্ৰত ডিজিটাইজেচৰ সমস্যাৰ কথাও কোৱা হৈছে।

এই আঁসোৱাহপূৰ্ণ লেখসমূহ শুদ্ধ কৰাটো এক ডাঙৰ সমস্যা। উদাহৰণ স্বৰূপে দৰগামাখন খুঁটিস্থিত ৰাজহ কাৰ্য্যালয়ৰ পৰা ২০ কিলোমিটাৰ দূৰত আছে। গাঁৱৰ মানুহে বিক্ৰম নামৰ ৰিক্সা লৈ তালৈ যাবলগীায় হয়। শেষৰ মাইল ৰাস্তা আকৌ খোজকাঢ়ি নাইবা কাৰোবাৰ বাইকৰ পিছফালে উঠি যাব লাগে। এবাৰ গ’লেও আকৌ যে কাম শেষ হ’ব এনে নহয়। দুবাৰ-তিনিবাৰ যাবলগীয়া হয়। এলিনা হোৰো নামে ৰাঁচীস্থিত এগৰাকী জনজাতীয় সমাজকৰ্মীয়ে কয় যে জনজাতীয় লোকে কেতিয়াবা ভুল শুধৰাবলৈ ৬০ৰ পৰা ৭০ হাজাৰ টকা দিবলগীয়া হয়।

খাটুড় গাঁৱৰ এগৰাকী বাসিন্দা ফ্ল’ৰা নাগ আৰু কল্যাণ নাগৰ সহধৰ্মিনীগৰাকীয়ে কয় যে বহু মহিলাই ভূমি-লেখ্যৰ ডিজিটাইজেচন যে হৈছে, সেই কথাই নাজানে। ভূমিৰ লেখবোৰত পৰম্পৰাগতভাৱে পুৰুষেই মালিক হিচাপে লিপিবদ্ধ আৰু পুৰুষানুক্ৰমিকভাৱে ই হস্তান্তৰ হয়। “এইক্ষেত্ৰত শুধৰণি কৰা হোৱা নাই। ডিজিটাইজেচন প্ৰক্ৰিয়াই এই সমস্যাটো বিবেচনাই কৰা নাই,” তেওঁ কয়।

বাচিং আৰু তেওঁৰ দুই ভাইয়ে পৰিয়ালটোৱে নিজে খাবলৈ ধান, দাইল, মাদুৱা (ৰাগি), মাটিমাহ, দালহান আৰু তেলহানৰ খেতি কৰে। ৰবিশস্যৰ কালত তেওঁলোকে বিলাহী, আলু, মটৰমাহ আৰু মূলাৰ খেতি কৰে। উদ্যোগী খেতিয়ক বাচিঙে মৌপালনো কৰে আৰু স্থানীয় বজাৰত মৌ বিক্ৰী কৰে। সেই কাম তেওঁ শৈশৱত স্কুলৰ মাচুল যোগাৰ কৰিবলৈ কৰিছিল।

২০২৫ৰ জানুৱাৰীত বাচিঙে দেখি আচৰিত হৈছিল যে ২০২৩ আৰু ২০২৪ত বাৰম্বাৰ অনুৰোধ দাখিল কৰাৰ পিছতো তেওঁৰ মাটিৰ ভূমিলেখাখন শুধৰণি কৰা হোৱা নাছিল। তেওঁ নিজে ৰাজহ অফিছলৈ গৈ দৰ্খাস্ত আৰু নথি জমা দি আহিছিল। “আগতে স্থানীয় বিষয়াই সময়ে সময়ে গাঁৱলৈ আহিছিল, ভূমি-বিবাদ আদি বিষয়ত আলোচনা কৰিছিল আৰু গাঁৱৰ মানুহৰ দাবীসমূহ বিবেচনা কৰি সেইমতে ভূমিলেখা উন্নীত কৰিছিল। কাম কৰাৰ পদ্ধতি সেইটোৱে,” কল্যাণ নাগে কয়।

গাঁৱৰ মানুহে তেওঁলোকৰ নতুনকৈ ডিজিটাইজ কৰা ডেটাৰ সুৰক্ষাক লৈও চিন্তা ব্যক্ত কৰিছে। কাগজত লিখা নথি পোৱাটো টান আছিল। কোনোবা অচিনাকি মানুহে বিচাৰিলে তাত সন্দেহ কৰাৰ থল আছিল। “ডিজিটেল ডেটা সকলোৱে চাব পাৰে, নলাৰ স্থান, ৰাস্তা, নদী, ঘৰ আদিকে ধৰি সম্পূৰ্ণ বিৱৰণ তাত দেখা পায়,” নাগে কয়।

অনলাইন তথ্য আহৰণ ক্ষেত্ৰত কোনো চেফগাৰ্ড নথকাৰ ফলত সংঘাতৰো সৃষ্টি হৈছে। ঝাৰখণ্ডৰ ভূমি আৰু ৰাজহ বিভাগৰ পৰামৰ্শদাতা আৰু এগৰাকী জ্যেষ্ঠ অধিবক্তা ৰশ্মি কাত্যায়ানে কয়, “পৰিয়ালৰ এজন সদস্যৰ নাম সলনি হোৱাৰ পিছত পৰিয়ালৰ সদস্যৰ মাজতে বিবাদৰ সূত্ৰপাত হৈছে। মহিলাৰ নামত মাটি থকা গম পাই প্ৰৱঞ্চকে তাত চকু দিছে।” এনে এটা ঘটনাৰ কথা তেওঁ উল্লেখ কৰিছে য’ত প্ৰৱঞ্চকে ভূমিৰ লেখ ডিজিটাইজেচনৰ সমন্বয়ৰক্ষাকাৰী সংস্থা পুণেস্থিত নেচনেল ইনফৰমেটিক্স চেণ্টাৰত গৈ ঝাৰখণ্ডৰ প্লট এটাৰ মাটিৰ লেখ সলনি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

২০২৩ত ভূসম্পত্তি মানচিত্ৰ আৰু পুনৰীক্ষণ মানচিত্ৰ ৰাঁচীৰ নিৰাপত্তাৰ কটকটীয়া বেহু ভাঙি চৰকাৰী কাৰ্য্যালয়ৰ পৰা চুৰি হৈছিল। “চুৰি হোৱা মানে অনলাইন মানচিত্ৰৰ সৈতে তুলনা কৰি মিলাই চাবলৈ কোনো কাগজৰ মানচিত্ৰ নাই,” কাত্যায়ানে কয়।

বম্বে উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ জ্যেষ্ঠ মন্ত্ৰণাদাতা অধিবক্তা মিহিৰ দেশাইয়ে কোৱা মতে ভাৰতত ডেটাৰ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত লক্ষণীয় সুৰুঙা আছে। “পঞ্জীকৃত ভূমিৰ নথিসমূহ ৰাজহুৱা নথি হিচাপে গণ্য কৰা হয় আৰু সেয়ে সেয়া জনসাধাৰণৰ বাবে উপলব্ধ হ’ব লাগে। কিন্তু ৰাজহুৱা কৰা আৰু কিবা এটা সকলোৱে চাব পৰা ব্যৱস্থা কৰি দিয়াটোৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে,” তেওঁ কয়।

অনলাইন ভূমি-লেখা ব্যৱস্থা সুৰক্ষিত কৰিব পাৰি, যেনে ধৰক তেনে ডেটা প্ৰকৃত আগ্ৰহ থকা বা আইনী স্বাৰ্থতহে দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰা।

“মাটিৰ বজাৰখন প্ৰতিপত্তিশীল লোকৰ পক্ষতহে থাকে আৰু ডিজিটাইজড ৰেকৰ্ড কামত আহে সেইসকলৰ, যিয়ে ডিজিটেল ডেটা চাব আৰু ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। ভূমিহীন দৰিদ্ৰ আৰু জনজাতীয় লোকে তেনে ব্যৱস্থাৰ পৰা লাভান্বিত হোৱাটো দূৰৰ কথা, বৰঞ্চ এনে ব্যৱস্থাই তেওঁলোকৰ ক্ষতিহে কৰিব পাৰে,” লেণ্ড ৰাইটচ্ ইন্নিচিয়েটিভৰ প্ৰতিস্থাপক সঞ্চালক নমিতা ৱাহিয়ে কয়। তেওঁ দিল্লীস্থিত থিংকটেংক চেণ্টাৰ ফৰ পলিচি ৰিচাৰ্ছ সংস্থাৰো জ্যেষ্ঠ ফেল’।

চক্ৰ পৰিদৰ্শক সুকেশ ৰঞ্জনে কয় যে ভূমিৰ লেখাসমূহ ডিজিটাইজেচনৰ কিছুমান সুবিধা আছে। এতিয়া খুঁটি জিলাত এই কাম সম্পূৰ্ণ হৈছে। “আপোনাৰ নিশ্চয় মনত আছে কেনেকৈ আমি আগতে বেংকত পইচা উলিয়াবলৈ গৈছিলো? আৰু কেনেকৈ পিছলৈ বেংকবোৰ অনলাইন হৈ পৰিল? একেদৰেই ভূমি লেখাসমূহো অনলাই হৈছে,” তেওঁ কয়।

ৰঞ্জনে কয় যে কিছুমান তথ্য তাৰ মাজত হেৰাই থকাটো মিছা নহয় আৰু ভুলৰ শুধৰণি আনকি প্ৰক্ৰিয়াটো আৰম্ভ কৰাৰ আঠ বছৰ পিছতো চলি আছে। ৰঞ্জনে ক’ব নোৱাৰিলে যে ডিজিটাইজেচনৰ ক্ষেত্ৰত হোৱা ক্ৰুটিৰ সংশোধনৰ বাবে কৰা অভিযোগসমূহ কেতিয়া নিষ্পত্তি হ’ব।

ভূমিৰ লেখাৰ ডিজিটাইজেচনৰ ক্ষেত্ৰত ভৱিষ্যতে ব্যক্তিগত চিনাক্তকৰণৰ ডেটা যেনে আধাৰ নম্বৰ, বেংকৰ খাতাৰ বিৱৰণ, নাগৰিক চিনাক্তকৰণৰ নম্বৰ, বায়’মেট্ৰিক্স আদিও ভূ-লেখৰ সৈতে যোগ হ’ব।

২০১৫-১৬ত ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰামীণ নিয়োগ নিশ্চিতি আঁচনি কেনেকৈ চলে তাৰে অধ্যয়ন কৰি থকা সমাজকৰ্মী জেমচ হেৰেঞ্জে দেখিছিল যে ঝাৰখণ্ডত শ শ এনে ঘটনা আছে য’ত শ্ৰমিকৰ খাতাত মজুৰি সোমোৱা নাই, বা শ্ৰমিকৰ প্ৰাপ্য মজুৰি প্ৰত্যাখান কৰা হৈছে। আৰটিআই অনুসন্ধান কৰি আৰু কেবাটাও চৰকাৰী অফিছ আৰু বেংকলৈ গৈ দেখা গ’ল যে শ্ৰমিকে নিজৰ মনৰেগাৰ মজুৰি নোপোৱাৰ ১৭ টা ভিন্ন কাৰণ আছে। তাৰে বেছিভাগেই আছিল প্ৰযুক্তি আৰু অনলাইন ব্যৱস্থা কেনেকৈ চলে সেয়া বুজি নোপোৱা।

২০১৭ত কম বয়সীয়া ছোৱালী এজনীয়ে অনাহাৰে মৃত্যুক সাবতি ল’বলগীয়া হোৱাৰ বাতৰিয়ে এই চিন্তা আৰু বেছি গভীৰ কৰি তুলিছিল। ঝাৰখণ্ডৰ চিমডেগা জিলাৰ ছোৱালীজনীয়ে নিজৰ আধাৰ কাৰ্ডখন পিডিএছৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিব নোৱাৰাৰ ফলত প্ৰাপ্য বিনামূলীয়া ৰেচন পোৱা নাছিল। “মৰাৰ আগমুহূৰ্তত কুমাৰীয়ে অলপমান ভাত বিচাৰিছিল,” হেৰেঞ্জে কয়।

কমেও ১১০ কোটি ভাৰতীয়ৰ হাতত থকা আধাৰ কাৰ্ডৰ আঙুলিৰ চাপ আৰু আইৰিচ স্কেন ব্যৱহাৰ কৰি ব্যক্তিৰ চিনাক্তকৰণ কৰা হয়। বিভিন্ন কল্যাণমূলক আঁচনি, পেঞ্চন আৰু নিয়োগ আঁচনিৰ বাবে আধাৰ লিংক কৰাটো বাধ্যতামূলক য’ত নেকি দৰিদ্ৰ শ্ৰেণীৰ লোক যাৰ প্ৰযুক্তিৰ ধাৰণা তেনেই কম বা নায়েই, যিয়ে ইণ্টাৰনেট সংযোগৰ ক্ষেত্ৰত অসুবিধাৰ সন্মুখীন হয়, তেওঁলোক এই কল্যাণমূলক আঁচনিৰ পৰা প্ৰায়ে বাদ পৰে।

“২০১৭ত ৰঘুবৰ দাসৰ চৰকাৰে ভূমিৰ লেখসমূহ ডিজিটাইজ কৰা তাক ডাঙৰ সাফল্য বুলি প্ৰচাৰ কৰে,” হেৰেঞ্জে কয়। “তেওঁলোকে কোনো সংস্থাক এই কাম নিদি প্ৰযুক্তিৰ মানুহ বাহিৰাকৈ লগাইছিল। ভূমিৰ বিষয়বোৰ অতিশয় জটিল আৰু আইআইটি মাদ্ৰাছ বা দিল্লীৰ দৰে অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়ৰ স্নাতক শিক্ষাৰ্থীৰ দ্বাৰা এই প্ৰযুক্তি তৈয়াৰ কৰা হৈছে যিয়ে তৃণমূল পৰ্য্যায়ত পৰিস্থিতি কি সেয়া একেবাৰেই নাজানে। বাহিৰা মানুহে কেনেকৈ কথাবোৰ পুংখানুপুংখভাৱে জানিব?”

হেৰেঞ্জে কয় যে কোনেও ভূমি-লেখাৰ ডিজিটেলকৰণৰ সাম্ভাব্য কু-পৰিণামৰ কথা সম্পূৰ্ণকৈ বুজি পোৱা নাছিল, আনকি প্ৰক্ৰিয়াটোত অধিক স্বচ্ছতা অনাৰ বাবে গাঁও পৰ্য্যায়ত সত্যাপনৰ ব্যৱস্থাও তাত নাছিল।

হেৰেঞ্জৰ মতে খুঁটিৰ মানুহখিনিৰ যি দুৰ্দশাপূৰ্ণ অভিজ্ঞতা, সেয়া “জনজাতীয় লোকক বহিৰ্ভুক্তকৰণ”ৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰে কৰা এক পৰীক্ষা-নিৰিক্ষাহে। তেওঁ কয় যে চৰকাৰে ঝাৰখণ্ডৰ পৰম্পৰাগত জনজাতীয় ব্যৱস্থাটোক সবল কৰি তোলাৰ বিপৰীতে তাক কঁকালতে ভঙাৰহে চিন্তা কৰিছে।

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান