સુંદરવનમાં વધતી ગરમીથી ત્રસ્ત મહિલાઓ

ક્રૂઝ બોટ સજનેખાલી ટાઇગર રિઝર્વ, પીરખાલી અને દોબંકી ટાઇગર રિઝર્વમાંથી પસાર થાય છે ત્યારે પસાર થઈ રહેલા રમણીય ભૂ-પ્રદેશ તરફ માથું ઊંચું કરીને જોવા માટે ભાનુમતિ પાસે ઝાઝો સમય હોતો નથી. વહેતા પાણીનો વિશાળ વિસ્તાર, વોચ ટાવર અને પાંદડાઓની વચ્ચે છુપાયેલા પક્ષીઓ તેમની નજર સામે ઝાંખા પડતા રહે છે. ક્રૂઝ બોટ પર એક રસોઈયો રાંધે છે અને ભાનુમતિ જેવા (રસોઈયાના) મદદગારો હંમેશા વ્યસ્ત રહેતા હોય છે. ભાતભાતના ભોજનની તૈયારી ચાલુ થાય ત્યારે બટાકા, દાળ અને ઈંડા બાફવાના હોય છે, લસણ અને આદુ સમારવાના હોય છે, અને વિવિધ પ્રકારના મસાલા પીસીને પેસ્ટ બનાવવાની હોય છે.

જેમ જેમ દિવસ ચડે તેમ તેમ ગરમી વધે છે અને રસોડામાં કામ કરતી મહિલાઓને થોડી ટાઢક વળે તે માટે ટૂંકા વિરામ લેવા પડે છે. તેઓ એકબીજાને કહે છે, "તારાતારી હાત ચલા [ઝડપથી કામ કરો]." લિપિકા મંડલ હસતા હસતા કહે છે, "એકવાર મોટર ચાલુ થાય પછી અમે જ બફાઈ જઈશું. એક રસોઈયા અને ક્યારેક મદદગાર તરીકે કામ કરતા લિપિકા મોટર ચાલવાથી પેદા થતી ગરમીનો ઉલ્લેખ કરી રહી રહ્યા છે, જે મોટરની બાજુમાં આવેલ વહાણના રસોડાના તાપમાનમાં વધારો કરે છે. મહિલા રસોઈયાઓ અને મદદગારો કહે છે કે સતત ગરમી હોય છે, અને થોડી ટાઢક વળે તે માટે પાંચ મિનિટ પણ આ ગરમીથી છૂટકારો મેળવવાનું શક્ય નથી.

આ ક્રૂઝ - કોલકતાથી 110 કિલોમીટરથી વધુ દૂર - સુંદરવનના ગોસાબા ટાપુ પર આવેલા પાખિરાલય ગામથી ઉપડે છે. તે એક લોકપ્રિય પર્યટન સ્થળ છે, તે સુંદરવનના મુખ્ય વન વિસ્તારનું પ્રવેશદ્વાર છે, અહીં બંગાળ વાઘ (પેન્થેરા ટાઇગ્રિસ ટાઇગ્રિસ) જોઈ શકાય છે.

ટૂર ઓપરેટરો સામાન્ય રીતે એક બોટમાં લગભગ 40 પ્રવાસીઓને લઈ જાય છે. છ કલાક ચાલતી દરેક ક્રૂઝની કિંમત એક મુસાફર માટે 2000 થી 5000 રુપિયાની વચ્ચે હોય છે. બે દિવસ ચાલતી લાંબી ક્રૂઝ વધુ ખર્ચાળ હોય છે. વહાણમાં સામાન્ય રીતે બે ડેક (તૂતક) હોય છે અને તળ મજલા પર પથારીઓ અને ઓશિકાં હોય છે પ્રવાસીઓ દિવસની ગરમીમાં અહીં આરામ કરી શકે છે.

ક્રૂઝ આખું વર્ષ ચાલે છે, પરંતુ સૌથી વ્યસ્ત ઋતુઓ એ હોય છે જ્યારે ઇલિશ અથવા હિલશા (ટેનુઆલોસા ઇલિશ) બજારમાં આવે છે - જૂનથી ઓગસ્ટ અને નવેમ્બરથી જાન્યુઆરી. લગભગ અડધું વર્ષ ચાલતી પ્રવાસન મોસમને કારણે સ્થાનિક વસ્તી સ્થિર આવક માટે આ કામ પર મોટો આધાર રાખે છે.

છેલ્લા છ વર્ષથી ભાનુમતિ મંડલ આ વહાણો પર રસોઈયા તરીકે કામ કરી રહ્યા છે. તેમનો દિવસ સવારે પાંચ વાગ્યે શરૂ થાય છે જેથી તેઓ ઘરનું કામકાજ પૂરું કરી શકે અને સવારે 6:30 વાગ્યે વહાણ પર જતા પહેલા તેમના બાળકો માટે રસોઈ બનાવી શકે.

એકવાર વહાણ પર પહોંચ્યા પછી 38 વર્ષના ભાનુમતિ 10 કિલોગ્રામ રિફાઇન્ડ લોટ બાંધીને લુચી - તળેલી ગોળ પૂરી - પશ્ચિમ બંગાળમાં નાસ્તા માટે લોકપ્રિય એવી એક સ્વાદિષ્ટ વાનગી - બનાવવાનું શરૂ કરે છે. અને પછીના લગભગ 12 કલાક માટે તેઓ અને તેમની તમામ-મહિલાઓની બનેલી ટીમ પરસેવો પાડે છે. મહિલા રસોઈયાઓ આ કામમાં જે અતિશય ગરમી સહન કરે છે તેનો ઉલ્લેખ કરતા ભાનુમતિ ઉમેરે છે, "હું એક સાથે ત્રણ આગ સંભાળું છું."

રસોઈ પૂરી કર્યા પછી તેમણે ભારે વાસણો ધોવા પડે છે, અને ભાતને એક મોટી જાળીમાં ઓસાવવો પડે છે. તેઓ રાંધેલો ખોરાક ભારે વાસણોમાં મૂકે છે અને ખોરાક ઉપરના માળે લઈ જવા અને ઉપરના તૂતક પર બુફે ગોઠવવા માટે ટૂર ઓપરેટર સાથે કામ કરતા યુવાનોને બોલાવે છે.

દિવસમાં આ એકમાત્ર સમય છે જ્યારે આ મહિલાઓને થોડો આરામ મળે છે. મહેમાનો જમી લે પછી બચેલો ખોરાક નીચે મોકલવામાં આવે છે અને રસોઈયાઓ જમે છે. સામાન્ય રીતે તેઓ તેમના મોબાઇલ ફોનની ટોર્ચના પ્રકાશમાં કાચા રસ્તા પર ચાલીને ઘેર પહોંચે ત્યારે રાતના લગભગ 9 વાગ્યા હોય છે, આ રસ્તા પર ખાસ કરીને વરસાદની ઋતુમાં ચાલવું મુશ્કેલ હોય છે.

સુંદરવનના ગરમ અને ભેજવાળા હવામાનમાં લાંબા કલાકો સુધી તનતોડ પરિશ્રમનું કામ કરવાને કારણે મહિલાઓમાં સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ સામાન્ય છે. લિપિકા કહે છે, "આ વર્ષે અસહ્ય ગરમી છે." તેઓ પણ પાખિરાલયના રહેવાસી છે. ગયા વર્ષે (2024) મે મહિનામાં તાપમાન 40 ડિગ્રી સેલ્સિયસને વટાવી ગયું હતું. તેઓ ઉમેરે છે, "હું ગરમીથી ખૂબ થાકી ગઈ છું."

હાલ ઉંમરના ચાલીસના દાયકામાં પહોંચેલા લિપિકાએ 10 વર્ષ પહેલાં 100 રુપિયાના દાડિયા પેટે વહાણો પર કામ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેઓ પારીને કહે છે, "મને પૂરતું કામ મળે તો હું મારા પરિવારનું ગુજરાન ચલાવી શકું... ઘર માટે કરિયાણું ખરીદી શકું. મને સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓનો પણ છે." તેઓ કહે છે, "હું મારી સારવાર માટે કોલકતા ગઈ હતી. પરંતુ મારા માટે એટલે દૂર આવવા-જવાનું શક્ય નથી."

ભાનુમતિ કહે છે, "અમારી જેમ કોઈ ગરમીમાં લાંબા સમય સુધી કામ કરે તો [આપણું] બ્લડ પ્રેશર વધી જાય છે. ક્યારેક, ખાસ કરીને જો હું કેટલાક અઠવાડિયાથી વિરામ લીધા વગર સતત કામ કરી રહી હોઉં તો, મારું બ્લડ પ્રેશર વધી જાય છે,

બે ક્રમિક ભોજન વચ્ચે લાંબો સમયગાળો અને સાંકડી જગ્યામાં કામ કરવાથી થતી તીવ્ર ગરમી કારણે લાગતા થાકમાં ઉનાળાની ગરમીને કારણે વધારો થાય છે. અને પછી વહાણો સતત ચાલતા હોય તેને લીધે ઉબકા આવે છે. મહિલાઓ પંચમુખીનો - સુંદરવનમાં એક જગ્યા જ્યાં પાંચ નદીઓ મળે છે તેનો ઉલ્લેખ કરે છે. એક મનોહર સ્થળ ગણાતી આ જગ્યાથી રસોઈયાઓ ડરે છે કારણ કે ત્યાં ભરતીને કારણે વહાણ હાલકડોલક થાય છે. ભાનુમતિ કહે છે, "જ્યારે પણ હું આ જગ્યાએથી પસાર થાઉં છું, ત્યારે મને ઉલટી થશે એવું લાગે છે. આટલા વર્ષો પછી પણ ભરતી દરમિયાન મને ખૂબ ડર લાગે છે. ભરતી પસાર થઈ ન જાય ત્યાં સુધી હું મારી આંખો જોરથી બીડી દઉં છું."

પ્રવાસીઓ તેમનું બપોરનું ભોજન નિરાંતે પૂરું કરવામાં છે ત્યારે તેમાંના કેટલાક સંદેશનો બીજો ટુકડો માગે છે. બોનબીબી વિશે વધુ જાણવા માટે થોડા લોકો સ્થાનિક ભોમિયાની આસપાસ ભેગા થાય છે, બોનબીબીનો અર્થ થાય છે જંગલની દેવી, જેને જંગલોના રક્ષક તરીકે પૂજવામાં આવે છે, યુવાનો તૂતક પાસે ભેગા થાય છે અને તેમના ફોન પર સંગીત વગાડવાનું શરુ કરે છે, સાથી વિનાના એકલવાયા લોકો ખૂણામાં બેસીને સુંદરવનના મુખ્ય જંગલ વિસ્તારોના દૃશ્યનો આનંદ માણે છે. અચાનક ઊઠેલી ભરતી અને પાણીના છાંટાથી - ઉત્તેજનાને કારણે - ભીડમાંથી થોડી હળવી ચીસો ઊઠે છે.

નૃવંશશાસ્ત્રી અન્નુ જલાઈસ સુંદરવનમાં પ્રવાસનમાં સરકારના રોકાણમાં તેજી અને તે ક્ષેત્રમાં સેવા આપતા લોકોની જરૂરિયાતોની અવગણના વચ્ચેના સ્પષ્ટ તફાવત પર ટિપ્પણી કરે છે. કેઆરઈએ યુનિવર્સિટીના એસોસિયેટ પ્રોફેસર જલાઈસ જણાવે છે, "પૂરતી હોસ્પિટલો, દવાખાનાઓ, શાળાઓ અને કોલેજો નથી. [શ્રમિકો] ને, ખાસ કરીને રસોઈયા, માળીઓ અને વહાણ પર કામ કરતા લોકોને તેમના કામ માટે નજીવી રકમ ચૂકવવામાં આવે છે." તેમણે ભારત અને બાંગ્લાદેશ બંનેમાં સુંદરવન પર અઢી દાયકાથી વધુ સમય સુધી વ્યાપક સંશોધન કરેલું છે અને તેઓ "ફોરેસ્ટ ઓફ ટાઇગર્સ: પીપલ, પોલિટિક્સ એન્ડ એન્વાયર્ન્મેન્ટ ઇન ધ સુંદરવન" ના લેખક છે.

સરકારની વેબસાઇટ સ્વીકારે છે કે આ ... "રાજ્યનો પછાત પ્રદેશ છે, અહીં મુખ્યત્વે એસસી અને એસટી સુદાયના લોકો રહે છે; અહીંનો ભૂપ્રદેશ (વસવાટ માટે) ખૂબ જ પ્રતિકૂળ અને દુર્ગમ છે; સંદેશાવ્યવહાર મુશ્કેલ છે અને જીવન ખૂબ જ મુશ્કેલ છે." અને 'વિકાસ'ને ઉત્તેજન આપવા માટે ઇકો-ટુરિઝમ માટે એક સંકલિત દબાણ ઊભું કરવામાં આવ્યું છે.

અર્થશાસ્ત્રી જયતિ ઘોષ સરકારના આ પગલા સાથે સંમત નથી: મહિલાઓ અને શ્રમ પર વ્યાપકપણે લખનાર ઘોષ જણાવે છે, "ઇકોટુરિઝમ તરીકે જેને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે તે નિર્વિવાદપણે ખૂબ જ નજીવા વેતન પેટે કામ કરતા શ્રમિકોના શોષણ પર આધારિત છે. મહિલાઓના સ્વાસ્થ્યની સ્થિતિ જોખમમાં છે. આ પત્રકારને આપેલ એક મુલાકાતમાં તેમણે કહ્યું, "નીતિનિર્માણ મહિલાઓ જે પરિસ્થિતિઓમાં કામ કરે છે તેને અને તેમના કામના સ્વરૂપને અવગણે છે."

ઘોષ સાચા છે - જે મહિલાઓ વહાણો પર રસોઈ બનાવે છે તેમના વેતન સાવ નજીવા હોય છે અને કાર્યસ્થળ પરની પરિસ્થિતિ અત્યંત દયનીય. વહાણો પર મોટાભાગના રસોઈયા મહિલાઓ છે અને જે થોડાઘણા પુરુષો ક્યારેક ક્યારેક આ કામ કરે છે તેમને મહિલાઓ કરતા સો-બસો રુપિયા વધુ ચૂકવવામાં આવે છે. આ કામો માટે સૌથી ઓછા વેતને કામ કરતા શ્રમિકોને રાખવામાં આવે છે. પાખિરાલય સ્થિત ટુર મેનેજર અરૂપ સરકાર કહે છે, "અમે મોટે ભાગે સ્થાનિક લોકોને કામ પર રાખીએ છીએ. રસોઈયાને 600-700 રુપિયા સુધી મળે છે અને મદદગારને લગભગ 400 [રુપિયા] મળે છે. તેઓ સામાન્ય રીતે સવારનો નાસ્તો, બપોરનું અને રાતનું ભોજન રાંધવા માટે જવાબદાર હોય છે."

સ્વાસ્થ્ય પડકારો અને કામ કરવાની નબળી પરિસ્થિતિઓ છતાં ભાનુમતિને ચોક્કસ ખબર નથી કે બીજું કયું કામ તેમને સ્થિર આવક આપી શકે છે. તેમના લગ્નના 21 વર્ષમાં તેમણે - 2.5 વીઘા (એક એકર કરતા ઓછી) કૌટુંબિક જમીન પર ડાંગર, મરચાં અને બટાકા ઉગાડવા, કરચલા પકડવા અને માછીમારી કરવી જેવા - અનેક કામો પર હાથ અજમાવ્યો છે.

પરંતુ સુંદરવન ખૂબ જ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે અને વારંવાર આવતા ચક્રવાતોએ ખેતીની તક રહેવા દીધી નથી. ભાનુમતિ કહે છે, "હંમેશા કાં તો વાવાઝોડું આવે છે કે પછી વરસાદ," અને ઉમેરે છે, "પહેલાં અમે મરચાં, મસૂર, ડાંગરની ખેતી કરતા હતા... પરંતુ એકવાર ખારા પાણી ખેતરમાં આવી જાય પછી અમે કંઈ કરી શકતા નથી." ચક્રવાતો તેમના ઘરોને પણ તબાહ કરી દે છે. તેઓ આ પત્રકારને પૂછે છે, "દર વર્ષે ચક્રવાત પછી અમારે ઘરો ફરીથી બનાવવા પડતા હોય તો અમે સામાન્ય જીવન શી રીતે જીવી શકીએ?"

આ નાજુક ઇકોસિસ્ટમમાં આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓની સંખ્યા વધી રહી છે. વેસ્ટ બેંગોલ પોલ્યુશન કન્ટ્રોલ બોર્ડ (બંગાળ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ) ના અધ્યક્ષ કલ્યાણ રુદ્ર જણાવે છે, "છેલ્લા 16 વર્ષોમાં બંગાળની ખાડી પર 16 ચક્રવાત નોંધાયા છે, જેમાંથી ઓછામાં ઓછા પાંચ વિનાશક હતા. [બંગાળની ખાડીમાં] સમુદ્ર-સપાટીનું તાપમાન સતત વધી રહ્યું છે - વૈશ્વિક સરેરાશ દર કરતા લગભગ બમણું," રુદ્ર ઉમેરે છે કે સમુદ્ર સતત દરિયાકાંઠાથી દૂરના ભાગમાં અતિક્રમણ કરી રહ્યો છે અને દરિયાકાંઠાનું ધોવાણ કરી રહ્યો છે પરિણામે સ્થાનિક વસ્તી વિસ્થાપિત થઈ રહી છે.

પોતાના વતનમાં કામ ન હોવાથી ભાનુમતિના પતિ ચાણક્ય મંડલ ડાંગરના ખેતરોમાં દાડિયા મજૂર તરીકે કામ કરવા માટે વર્ષમાં બે વાર આંધ્રપ્રદેશ સ્થળાંતર કરે છે. તેમનો મોટો દીકરો માનસ બહાર ફરીને ગ્રાહકોને હેલ્થ સપ્લિમેન્ટ્સ વેચવાનું કામ કરે છે. પોતાના પરિવારને મદદ કરવા માટે 20 વર્ષનો આ યુવાન અગાઉ દાડિયા મજૂર તરીકે કામ કરવા માટે કોલકતા સ્થળાંતરિત થયો હતો અને સુંદરવનમાં એક વીશીના મેનેજર તરીકે પણ કામ કરતો હતો જ્યાં તેણે બધું જ કામ સંભાળવું પડતું હતું.

પોતાનું ભણતર ચાલુ રાખવા માટે ઉત્સુક માનસે તાજેતરમાં નજીકના પઠાણખાલીની એક કોલેજમાં પ્રવેશ લીધો છે, સાથેસાથે પોતાની સેલ્સમેનની નોકરી ચાલુ રાખી છે. ભાનુમતિ કહે છે, "તે હંમેશા ભણવા માંગતો હતો. તેને દાડિયા મજૂરી કરવા વારો આવ્યો છે એ હકીકત હું સ્વીકારી શકતી નહોતી." તેમનો નાનો દીકરો હિરોક શાળામાં છે. ભાનુમતિ અને તેમના પતિ કામ પર બહાર હોય ત્યારે તેને ઘણીવાર ઘેર એકલા રહેવું પડે છે. તેની માતા (ભાનુમતિ) કહે છે, "મને તેની ચિંતા રહે છે."

ભાનુમતિ કોલકાતાની એક ખાનગી તબીબી કોલેજમાં ગાયનેકોલોજી ઓપીડી (આઉટપેશન્ટ વિભાગ) ની બહાર લાઇનમાં ઊભા છે. એક મહિનાથી થોડા વધુ સમયની અંદર આ તેમની ત્રીજી મુલાકાત છે. પાખિરાલયના 38 વર્ષના આ રહેવાસી કહે છે, "હવે મારી પાસે મારો યુએસજી [અલ્ટ્રાસોનોગ્રાફી] રિપોર્ટ છે, મોટેભાગે મારી હાલત અંગે નિર્ણય લેવામાં આવશે."

યુએસજી રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે ભાનુમતિ એડેનોમાયોસિસથી પીડાય છે - આ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ગર્ભાશયનું અસ્તર ગર્ભાશયના સ્નાયુઓમાં વધવા લાગે છે અને તેને કારણે લાંબા સમય સુધી અને વધુ પડતો રક્તસ્ત્રાવ થઈ શકે છે. ઓક્ટોબર 2023 માં જ્યારે તેમને પથરીનું નિદાન થયું ત્યારે તેમણે પહેલીવાર સારવાર લેવાનું શરૂ કર્યું હતું. પરંતુ ગયા વર્ષે ભાનુમતિનો રક્તસ્ત્રાવ સતત 60 દિવસ સુધી બંધ ન થયો. ભાનુમતિ કહે છે, "મને આરામની જરૂર હતી. પણ તે મને પરવડે તેમ નહોતું."

વ્યસ્ત પ્રવાસન મોસમ દરમિયાન ભાગ્યે જ કોઈક દિવસ રજા મળે તો તેઓ હોસ્પિટલ આવી શકે છે. જાન્યુઆરી 2025 માં તેમની હોસ્પિટલની મુલાકાતના એક દિવસ પહેલા પણ તેમણે 10 કલાક કામ કર્યું હતું, એક સહાયકની મદદથી 15 વાનગીઓ રાંધી હતી. રાત્રે તેઓ ઘેર પાછા ગયા ત્યારે તેમના પતિએ ચાર જણના પરિવાર માટે રાત્રિભોજન બનાવી દીધું હતું. ભાનુમતિ મલકાઈને કહે છે, "જમવાનું તૈયાર હતું એટલી નિરાંત હતી."

એક મહિનાથી થોડા વધુ સમયમાં તેમણે કોલકતાની એક ખાનગી તબીબી કોલેજના ગાયનેકોલોજી વિભાગની ત્રણ મુલાકાતો લીધી છે. અગાઉની મુલાકાત બહુ સારી રીતે પૂરી થઈ નહોતી કારણ ભાનુમતિનું લોહતત્ત્વ (આયર્ન) નું સ્તર ઓછું હોઈ ચિંતિત ડોક્ટર ઇચ્છતા હતા કે તેઓ ત્યાં જ રોકાઈ જાય. ભાનુમતિએ આ પત્રકારને કહ્યું, "શહેરમાં મારી સંભાળ કોણ રાખે? હું શહેરો વિશે કશું જાણતી નથી, હું અહીં રાત શી રીતે વિતાવી શકું?" આખરે તેમના હિમોગ્લોબિન પરીક્ષણોના પરિણામો આવ્યા અને ડોક્ટરે કહ્યું કે તેઓ ઘેર જઈ શકે છે, પરંતુ પાખિરાલયમાં વહાણ પર કામ પર પાછા ફરવાનો થોડા દિવસો માટે તો સવાલ જ ઊભો થતો નહોતો, એ અશક્ય હતું.

ઘોષ જણાવે છે, "જાહેર આરોગ્ય નીતિમાં, શ્રમ અને આરોગ્ય વચ્ચેનો આંતરછેદ ગણતરીમાં લેવામાં આવતો નથી માત્ર કિશોરોના સ્વાસ્થ્ય, ગર્ભાવસ્થા અને બાળજન્મના પરિમાણો જ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે."

ઘણા લોકો કામની શોધમાં ગામ છોડી ગયા છે પરંતુ ભાનુમતિ ત્યાં જ રહ્યા છે. "મેં હંમેશા અહીં પૈસા કમાવવાના રસ્તા શોધી કાઢ્યા છે." તેમનું સ્વપ્ન ગામમાં એક પાકું ઘર બનાવવાનું છે. તેમને પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના યોજનામાંથી 1.2 લાખ રુપિયા મળ્યા છે, પરંતુ બે રૂમનું ઘર બનાવવા માટે લગભગ 6 લાખ રુપિયા ભેગા કરવાની જરૂર છે.

તેઓ કહે છે, તે માટે "મારે વહાણો પર કામ કર્યા કરવું પડશે."

આ વાર્તા પુલિત્ઝર ક્રાઇસિસ સેન્ટરના અનુદાનથી તૈયાર કરવામાં આવી હતી.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક