ଶାନ୍ତିପୁରରେ : ଏକ ସଙ୍ଗେ ଚାଲିଛି ବୟନ ଓ ଅଭିନୟ

‘‘ଇଚ୍ଛେ କୁସୁମ, ନାଟକରେ ମୋତେ ବୁଣାକାରର ଭୂମିକା ମିଳିଥିଲା… ଠିକ୍‌ ମୋ ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ଭଳି,’’ ଅସିତ ପ୍ରମାଣିକ କୁହନ୍ତି। ନିଜ ଘରେ ଥିବା ଗୋଟିଏ ରଙ୍ଗଛଡ଼ା ଆଲମାରୀ ଭିତରୁ ଖୋଜାଖୋଜି କରି ସେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ନାଟକର ସଂରକ୍ଷିତ ପଟ୍ଟକଥାର କପି ସବୁ ବାହାର କରିଛନ୍ତି।

ଅଭିନବ ଶାନ୍ତିପୁର ଟାଙ୍ଗାଇଲ୍‌ ଓ ଜାମଦାନି ହସ୍ତତନ୍ତ ଶାଢ଼ିର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧି ରହିଛି। ନଦିଆ ଜିଲ୍ଲାର ଶାନ୍ତିପୁର କ୍ଲଷ୍ଟରରେ ଥିବା ଅଗଣିତ ବୁଣାକାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅସିତ୍‌ ଦା ଅନ୍ୟତମ। ଏହି ଅଭିଜ୍ଞ ବୁଣାକାର ତନ୍ତରେ ଯେତିକି ପରିଶ୍ରମ କରିଥା’ନ୍ତି, ଅନୁରୂପ ଭାବେ ମଞ୍ଚ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଭଲ ପାଇବା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅଭିନୟର ଶ୍ରମରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ତନ୍ତ-ଘର (ତନ୍ତ ଥିବା ଘର) ଏବଂ ରଙ୍ଗ-ମଞ୍ଚ (ମଞ୍ଚ) ମଧ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ସନ୍ତୁଳନ ଏହି ଶ୍ରମିକ-କଳାକାରଙ୍କ ଛଅ ଦଶନ୍ଧିର ଜୀବନଯାତ୍ରାକୁ ଆଗେଇ ନେଇଛି।

ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ବଡ଼ ମଞ୍ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନ ବିଷୟରେ କଥା ହେବା ବେଳେ ଅସିତ୍‌ ଦା ଙ୍କ ମୁହଁ ନିରବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଆନନ୍ଦରେ ଝଲସି ଉଠେ। ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନରେ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ କ୍ଲବ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ଥର ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ନେଇ ନିଜର ଅଭିଜ୍ଞତା ସମ୍ପର୍କରେ ଆମକୁ କହିବା ସମୟରେ ସେ ମନଖୋଲା ହସ ହସି କୁହନ୍ତି, ‘‘ନାଟକଟି ସିଆଲଦା ଷ୍ଟେସନ ପାଖରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ଆୟୋଜିତ ହୋଇଥିଲା। ମୁଁ ସେଠାରେ ଜଣେ ବିଚାରପତି (ଚରିତ୍ରରେ) ଭାବେ ଅଭିନୟ କରୁଥିଲି। ସତ ହେଉଛି, ମୁଁ ଭୟରେ ଥରୁଥିଲି।’’

ସମାନ ଉତ୍ସାହର ସହିତ ଅସିତ୍‌ ଦା ଆମକୁ ବୟନ ଦୁନିଆରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରବେଶ ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତି: ‘‘ମୁଁ ପଞ୍ଚମ ଶ୍ରେଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଠ ପଢ଼ିଥିଲି। ଗୋଟିଏ ବୁଣାକାର ପରିବାରରେ ପିଲାଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘରର ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତନ୍ତ କାମ ସହ ଜଡ଼ିତ କୌଣସି ନା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି।’’ ସୂତା କାଟିବା, ସେଥିରେ ରଙ୍ଗ ଦେବା, ଚରଖା ଉପଯୋଗ କରି ସୂତାକୁ ନଳିରେ ଗୁଡ଼ାଇବା, ତା’ପରେ ସେହି ନଳିରୁ ତା’କୁ ଡ୍ରମରେ ଗୁଡ଼ାଇବା ଏବଂ ଶେଷରେ ତନ୍ତରେ ଯୋଡ଼ିବା ଭଳି କାମ ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ଆୟୁ ବର୍ଗର ସଦସ୍ୟମାନେ କରିଥା’ନ୍ତି। ‘‘ଆଉ ଅନ୍ୟ ତନ୍ତି (ବୁଣାକାର) ପରିବାର ଭଳି ଆମ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଅତି କମ୍‌ ବୟସରୁ ଏହି କାମରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହୋଇଥାଉ,’’ ସେ କହିଥା’ନ୍ତି।

ଜଣେ ସୌଖୀନ ଅଭିନେତା ଭାବରେ ତାଙ୍କ ଯୌବନରେ, ଶାନ୍ତିପୁରର ସାହାପାଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ଘର ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲଙ୍ଗ ରୁଟ୍ ଟ୍ରୁପ୍ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଦୁନିଆରେ ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ଅନୁପ୍ରାଣିତ କରିଥିଲା। ଏଠାରେ ସେ ଶାନ୍ତିପୁରର ଥିଏଟର ସର୍କିଟର ଜଣେ ଜଣାଶୁଣା ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ପଲାନ କୁଣ୍ଡୁଙ୍କୁ ଭେଟିଥିଲେ, ଯିଏ ସହରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାଟକ ମଣ୍ଡଳୀ ଶାନ୍ତିପୁର ସାଂସ୍କୃତିକ ସହିତ ତାଙ୍କର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯାତ୍ରାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

ତିନି ଦଶନ୍ଧିରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ରଙ୍ଗମଞ୍ଚରେ ସକ୍ରିୟ ଥିବା ଏହି ବରିଷ୍ଠ ଶ୍ରମିକ-କଳାକାର ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ଦେଇଛି। ସେ କୁହନ୍ତି, ‘‘ମୁଁ ୧୯୮୮ ମସିହାରୁ ଏହି କ୍ଲବର ଅଂଶବିଶେଷ। ଯଦି ମୁଁ ମଞ୍ଚ ଅଭିନୟ କରିନଥାନ୍ତି, ମୁଁ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇପାରିନଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଦୁନିଆକୁ ଜାଣି ପାରିନଥା’ନ୍ତି।’’

ନାଟକର ସାମଗ୍ରୀ ସବୁ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ସେ ଆମକୁ କେ.ବି ପ୍ରମାଣିକ ଷ୍ଟ୍ରିଟ୍‌ରେ ଥିବା ଶାନ୍ତିପୁର ସାଂସ୍କୃତିକ ର ରିହର୍ସାଲ ଏବଂ ଷ୍ଟୋରେଜ୍‌ କୋଠରୀ ବୁଲାଇ ଦେଖାଇ ଦିଅନ୍ତି। ‘‘ତଦନ୍ତ ଚୋଲଚ୍ଛେ, ଘୋରାର୍‌ ଡିମେର୍‌ ଗପ୍ପୋ, ଫିରେ ଦେଖା, ଇଚ୍ଛେ କୁସୁମ, ଅଚଲାୟତାନ, ନିଶି ଡାକ୍‌, ରଥେର୍‌ ରୋଶି, ଗନ୍ଧଜଲେ, ବ୍ରିଷ୍ଟି ବ୍ରିଷ୍ଟ, ରକ୍ତ ଉପାଖ୍ୟାନ, ଶଦା ଘୋରା… ଅନେକ ନାଟକ ମୁଁ କରିଛି,’’ ସେ ନାଁଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା ଦେଇ କୁହନ୍ତି।

‘‘ମୋ ଗୋଡ଼ରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେତୁ ଆଜିକାଲି ମୁଁ ଆଉ ନାଟକରେ କାମ (ଅଭିନୟ) କରିପାରୁ ନାହିଁ,’’ ସେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତି। ପିଲାଦିନେ ସେ ଦୁଇଥର ତାଙ୍କ ଗୋଡ ଭାଙ୍ଗିଥିଲେ ଏବଂ ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଏବେ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଅଭିନୟ ନକଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଛନ୍ତି: ‘‘ମୁଁ ନାଟକ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଡ଼ କରିବା, ମଞ୍ଚ ସଜ୍ଜା କରିବା ଏବଂ ଶୋ’ ଶେଷ ହେବା ପରେ ସବୁ ଜିନିଷକୁ ଠିକ୍‌ ଭାବେ ଫେରାଇ ଆଣିବା କାମ କରେ। ଏହା ମଧ୍ୟ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚର କାମ,’’ ଅସିତ ଦା ମତ ଦିଅନ୍ତି। ଅଭିନୟକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ଶାନ୍ତିପୁର ସାଂସ୍କୃତିକର ପ୍ରାୟତଃ ସବୁ ଅଭିନେତା ମଞ୍ଚ ସହ ଜଡ଼ିତ କିଛି ନା କିଛି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥାନ୍ତି। ଅସିତ ଦା ମୁଖ୍ୟତଃ ସବୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି ଏବଂ ମଞ୍ଚ ସଜ୍ଜା କାମ କରନ୍ତି।

ରଙ୍ଗମଞ୍ଚକୁ ନେଇ ତାଙ୍କର ସଉକକୁ ପୂରଣ କରିବା ଲାଗି ସକ୍ଷମ ହେବା ନିମନ୍ତେ, ଅସିତ ଦା ବୁଣାକାମ ସହ ଜଡ଼ିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତନ୍ତରେ କାମ କରିବାକୁ ବାଛିଥିଲେ। ‘‘ତନ୍ତ କାମ ସମ୍ଭାଳିବାରେ କିଛି ସ୍ୱାଧୀନତା ରହିଛି। ଆପଣ ନିଜ ସୁବିଧା ସମୟରେ ବୁଣି ପାରିବେ। ଆପଣ ଯେଉଁଠିକି ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଚାହିଁବେ ଯାଇପାରିବେ।’’ ଅଧିକନ୍ତୁ, ‘‘ରିହର୍ସାଲ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନାଟକ ସହ ଜଡ଼ିତ ଅଧିକାଂଶ କାମ ରାତିରେ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ଦିନସାରା ତନ୍ତରେ କାମ କରିବା ପାଇଁ ମୋତେ ସମୟ ମିଳିଯାଏ। ଆଉ ଯେଉଁଦିନ ନାଟକ ମଞ୍ଚସ୍ଥ ହେବାର ଥାଏ, ସେଦିନ ବୁଣାକାମ ବନ୍ଦ କରିଦେବାରେ ମୋର କୌଣସି ଅସୁବିଧା ନଥାଏ,’’ ବିନା ଅନୁଶୋଚନାରେ ଅସିତ ଦା ଖୋଲା ମନରେ କୁହନ୍ତି।

କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତିପୁରର ହସ୍ତତନ୍ତ ବୁଣାକାରମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ବିଷୟରେ କହିବାବେଳେ ଯେ କେହି ତାଙ୍କ ହତାଶା ଏବଂ ଦୁଃଖକୁ ସହଜରେ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ: ‘‘ଦିନ ରାତି କାମ କରିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ବୁଣାକାରମାନଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥା ଶୋଚନୀୟ ହୋଇ ରହିଛି। ମୋ ପିତାମାତା ବହୁତ ଭଲ ଲୋକ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ମୋ ବାବା [ବାପା] ତାଙ୍କ ତନ୍ତରେ ଗତି ଆଣିବାରେ ସକ୍ଷମ ହୋଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତେଣୁ ଆମ ପରିବାର ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଭିତରେ ରହିଗଲା। ସେ ନିଜ ଘରର ତନ୍ତରେ ବୁଣିବା ସମୟରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଜାରି ରଖିଥାନ୍ତି: ଗୋଟିଏ ପଟେ, ବିଗତ କିଛି ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ ଚାଳିତ ତନ୍ତଗୁଡ଼ିକର ବୃଦ୍ଧି କାରଣରୁ ଶାଢ଼ୀର ମୂଲ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ହ୍ରାସ ପାଇଛି। ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ସୂତା ଏବଂ ରଙ୍ଗ ଭଳି କଞ୍ଚାମାଲର ଗୁଣବତ୍ତା ହ୍ରାସ ପାଇଛି।’’ ସେ ତାଙ୍କର କଥା ଜାରି ରଖି କୁହନ୍ତି, ଏସବୁ କାରଣରୁ, ‘‘ବଜାରରେ ଚାହିଦା ମଧ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଇଛି, ଯାହା ଶାନ୍ତିପୁରର ବୟନ ଶିଳ୍ପକୁ ବଡ଼ ବିପଦରେ ପକାଇଛି।’’

ମାତ୍ର ଏକ କିମ୍ବା ଦୁଇ ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ପାରମ୍ପରିକ ହସ୍ତତନ୍ତ ଶିଳ୍ପ ଆଉ ରହିବ ନାହିଁ ବୋଲି ଅସିତ୍‌ ଦା ଆଶଙ୍କା ବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି। ‘‘ବୟନ ଶିଳ୍ପ ଗୋଟିଏ ପିଢ଼ିରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ପିଢ଼ିକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ। ଏବେ ଆମର ପିଲାମାନେ ସବୁ ବାହାରେ କାମ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଅଞ୍ଚଳ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି। ବୁଣାକାର ପରିବାରର ପିଲାମାନେ କାହିଁକି ଏଠାରେ ରହିବେ? ଆଉ ଏହା (ହସ୍ତତନ୍ତ) କିପରି ଚାଲିବ?’’

ମହାଜନଙ୍କ ଅର୍ଡର ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହୋଇଥିବା ଅସିତ୍‌ ଦା ଙ୍କ ପାଇଁ ମାସକୁ ପ୍ରାୟ ୨୦ ଦିନ କାମ ପାଇବା କଷ୍ଟକର। ସବୁ ଖର୍ଚ୍ଚ ଯିବା ପରେ ସେ ଦିନକୁ ୧୫୦ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋଜଗାର କରନ୍ତି। ଏପରିକି ଏହି ସମସ୍ତ ବାଧାବିଘ୍ନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ମଧ୍ୟଅସିତ ପ୍ରାମାଣିକଙ୍କ ଭଳି ବୁଣାକାରମାନେ ଶାନ୍ତିପୁରର ହସ୍ତତନ୍ତ ଶିଳ୍ପକୁ ଜୀବିତ ରଖିଛନ୍ତି।

ଆହୁରି, ଜଣେ ବୁଣାକାରଙ୍କ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଅଭାବ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣା ମଧ୍ୟରେ, ସେ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଦୁନିଆରେ ଆନନ୍ଦ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଛନ୍ତି। ଅସିତ ପ୍ରାମାଣିକଙ୍କ ଭାଇ, ଭଉଣୀ ଏବଂ ପୁତୁରାଙ୍କ ପରିବାର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସଉକକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ‘‘କେବଳ ଗତ ଆଠରୁ ଦଶ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ମଞ୍ଚ ନାଟକରୁ କିଛି ଆୟ ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ, ମୁଁ ଏଥିରୁ କିଛି ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଜାରି ରଖିଥା’ନ୍ତି…’’

ମଞ୍ଚ ସହିତ ଜଡିତ ହେବା ତାଙ୍କ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଆୟ ବୋଲି ସେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ରଙ୍ଗମଞ୍ଚର ଦୁନିଆକୁ ତାଙ୍କର ଯୋଗଦାନକୁ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ, କୋଲକାତାସ୍ଥିତ ଏକ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଗଠନ ବେଲଗାଡ଼ିଆ ଅଭିମୁଖ ତାଙ୍କୁ ୨୦୨୨ରେ ଅସିତ ମୁଖାର୍ଜୀ ସ୍ମାରକୀ ପୁରସ୍କାର ୨୦୨୨ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା ଏବଂ ସେ ଗର୍ବର ସହିତ ପରୀକୁ ପୁରସ୍କାର ଫଳକ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥା’ନ୍ତି।

ନାଟକ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟ କଥା ସ୍ମରଣ କରି ଅସିତ୍‌ ଦା କୁହନ୍ତି, ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ରାସ୍ତାରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଲିଫ୍ଟ ମାଗି ଯିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା। ‘‘ପୂର୍ବରୁ ନାଟକ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କରିବା ଏକ କଷ୍ଟକର କାମ ଥିଲା। କୌଣସି ପରିବହନ ଯାନ ଉପଲବ୍ଧ ନଥିବାରୁ ଆମେ ଟ୍ରେନ ଓ ବସରେ ଯାଉଥିଲୁ। ନାଟକ ସରୁ ସରୁ ଡେରି ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଫେରିବୁ କେମିତି? କିଛି ବ୍ୟସ୍ତ ନାହିଁ! ଆମେ ରାସ୍ତା ମଝିରେ ଖୋୱା (ଇଟା) ଲଦା ହୋଇଥିବା ଗାଡ଼ିକୁ ଅଟକାଉଥିଲୁ ଏବଂ ତା’ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଯାଉଥିଲୁ। ଇଟାର ଓଜନ କାରଣରୁ ଗାଡ଼ି ଅଧିକ ହଲୁନଥିଲା। ଥରେ ବସିଯିବା ପରେ ଶୋ’ ଆୟୋଜନକାରୀମାନେ ଆମକୁ ଦେଇଥିବା ଟିଫିନ୍‌ (ହାଲୁକା ଜଳଖିଆ) ଖୋଲି ଖାଉଥିଲୁ। ଶାନ୍ତିପୁରରେ ଗାଡ଼ି ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ଆମେ ଓହ୍ଲାଇ ପଡ଼ୁଥିଲୁ। ଏମିତି ଆମେ ମଞ୍ଚ ନାଟକ କରୁଥିଲୁ।’’

ଗୋଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଥିବାରୁ ସେ ଆଉ ବେଶୀ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ସଉକକୁ ଜାରି ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଶଙ୍କା ପ୍ରକଟ କରିଥା’ନ୍ତି: ‘‘ମୁଁ ଯେତେଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାରିବି ଜଣେ ଅଭିନେତା ଓ ବୁଣାକାର ଭାବେ ଜୀବନ ନିର୍ବାହ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।’’

ଏହି କାହାଣୀ ମୂଳତଃ ବଙ୍ଗଳାରେ ଅନୁବାଦ ହୋଇଥିଲା।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍