धागा धागा नाटक विणूया

“इच्छे कुसुम नाटकामध्ये मी एक विणकर होतो... खऱ्या आयुष्यात आहे ना अगदी तसा,” असित प्रामाणिक सांगतात. हातात एका जुन्या नाटकाचं स्क्रिप्ट. रंग उडालेल्या एका लोखंडी कपाटातल्या कप्प्यांमधून त्यांनी अनेक साऱ्या नाटकांच्या पटकथा शोधून काढल्या.

पश्चिम बंगालच्या नादिया जिल्ह्यात शांतीपूर भागामध्ये हातमाग विणकरांच्या वस्त्या आहेत. असित दा तिथलेच एक विणकर आहेत. इथल्या हातमागावर विणलेल्या शांतीपुरी टांगाइल आणि जामदानी साड्या सुप्रसिद्ध आहेत. हातमागावरचं प्रेम नाटकावरच्या प्रेमाइतकंच गहिरं आहे. गेली साठ वर्षं जणू काही तांत-घर (हातमागाची खोली) आणि रंगमंच या ताणाबाण्यानेच त्यांचं आयुष्य विणलं गेलंय.

रंगमंचावरच्या पहिल्या मोठ्या नाटकाचा विषय काढला की आजही असित दांचा चेहरा अगदी आनंदाने फुलून जातो. “सियालदा स्टेशनच्या जवळ कुठे तरी प्रयोग होता. मी न्यायाधीशाच्या भूमिकेत होतो पण खरं सांगू, मला भीतीने कापरं भरलं होतं,” मोठ्याने हसत ते सांगतात. प्रेक्षकांसमोर, खुल्या मंचावर, एका मोठ्या नाटक कंपनीसाठी ते पहिल्यांदाच काम करत होते.

अगदी अशाच उत्साहात आपण विणकामामध्ये कसं आलो त्याची गोष्ट असित दा आम्हाला सांगतात. “मी पाचवीपर्यंत शिकलो. विणकराच्या घरात लहान मुलांपासून ते बायांपर्यंत अगदी सगळे हातमागावरचं काही ना काही काम करतच असतात.” सूत गुंडाळणं, रंगवणं, टकळीचा वापर करून रिळं भरणं, त्यानंतर तेच सूत परत एका ड्रमवर गुंडाळणं आणि त्यानंतर ते मागावर चढवणं अशी सगळी कामं विणकराच्या कुटुंबातल्या वेगवेगळ्या वयाच्या वेगवेगळ्या व्यक्ती करत असतात. “आणि सगळ्याच तांती [विणकर] घरांसारखं आमच्याही घरात अगदी लहानपणापासून आम्ही या कामात आलो,” ते सांगतात.

तरुणपणी ते हौशी कलाकार म्हणून नाटकात काम करायचे. शांतीपूरच्या सहापाडा भागात त्यांचं घर होतं. तिथेच जवळ द लाँग रूट नावाचा एक फिरतं नाटक मंडळ होतं. त्यांच्यामुळेच असित दा नाटकाच्या दुनियेत आले. तिथेच त्यांची ओळख पलन कुंडू यांच्याशी झाली. शांतीपूरच्या नाट्यजगतात त्यांची बरीच ख्याती आहे. त्यांच्याशी ओळख झाल्यानंतर ते शांतीपूर सांस्कृतिक या प्रसिद्ध गटाशी जोडले गेले.

आपल्याला नाटकाने एक वेगळी ओळख दिली आहे असं असित दांना वाटतं. गेली ३० वर्षं ते या क्षेत्रात काम करतायत. “१९८८ पासून मी या मंडळात आहे. मी नाटक केलं नसतं तर मला वेगवेगळ्या ठिकाणी जाता आलं नसतं. दुनिया काय असते हेही समजलं नसतं.”

के बी प्रामाणिक स्ट्रीट वरती असलेल्या शांतीपूर सांस्कृतिक कंपनीच्या तालमीत ते आम्हाला घेऊन जातात. इथेच नाटकाच्या तालमी चालायच्या आणि सगळं नेपथ्य, साहित्य ठेवलं जायचं. “तदंता चोलचे, घोरार दिमेर गप्पो, फिरे देखा, इच्छे कुसुम, अचलयातन, निशी डाक, रातेर रोशी, गंधजले, ब्रिष्टी ब्रिष्टी, रक्त उपाख्यान, शादा घोरा... मी किती तरी नाटकांत काम केलंय,” एकेका नाटकाचं नाव सांगत ते म्हणतात.

“आजकाल पाय दुखतात त्यामुळे मला काम करणं जमत नाही,” ते सांगतात. लहानपणी दोनदा त्यांच्या पायाचं हाड मोडलं होतं आणि आता वय झाल्यावर त्याचा परिणाम जाणवायला लागलाय. काम करत नसले तरी नाटकाशी अजूनही त्यांचा संबंध आहे. “मी अजूनही नाटकासाठी लागणारं साहित्य गोळा करतो, नेपथ्य करतो आणि प्रयोग झाल्यावर सगळं परत नीट आणून ठेवतो. हे सुद्धा नाटकाचंच काम असतं,” असित दा अगदी ठामपणे सांगतात. शांतीपूर सांस्कृतिकमधले सगळेच जण अशी सगळी कामं वाटून घेऊन करतात. अभिनय तर असतोच. असित दा जास्त करून नेपथ्य आणि इतर व्यवस्था पाहण्याचं काम करतात.

नाटकात काम करण्याची आवड जपता यावी यासाठी असित दांनी हातमागावर विणकाम सुरू ठेवलं. खरं तर विणकामामध्ये इतरही अनेक कामं असतात. पण माग चालवण्याचं काम त्यांनी निवडलं. “हातमागाच्या कामात थोडी मोकळीक असते. तुमच्या वेळानुसार तुम्ही मागावर बसू शकता. कधी कुठे जायचं असेल तर जाऊ शकता.” ते पुढे म्हणतात, “नाटकाच्या तालमी किंवा प्रयोग तसेही रात्री असतात. त्यामुळे दिवसभर मी मागावर काम करू शकतो. ज्या दिवशी नाटकाचा प्रयोग असतो तेव्हा माग नाही चालवला तरी चालतं,” असित दा मोकळेपणाने सांगतात. त्यांच्या आवाजात कसलीच खंत नसते.

पण शांतीपूरच्या विणकरांची सध्या काय दुरवस्था झाली आहे हे सांगताना मात्र त्यांच्या आवाजातलं दुःख आणि वेदना आपल्याला जाणवते. “दिवस रात्र इतकं अंग मोडून काम केल्यानंतरही विणकरांची आर्थिक परिस्थिती आजही बिकट आहे. माझे आई-वडील फार चांगले होते. पण माझ्या बाबांना मागावर फार वेगाने काम करणं कधी जमलं नाही. त्यामुळे आम्ही कायम हलाखीतच राहिलो,” ते म्हणतात. आमच्याशी बोलता बोलता घरातल्या मागावर त्यांचं काम सुरूच होतं. “कसं झालंय गेल्या काही वर्षांत यंत्रमागांची संख्या वाढलीये. त्यामुळे साड्यांच्या किंमती झपाट्याने कमी झाल्या आहेत. आणि दुसरीकडे सूत आणि रंग दोन्हीची दर्जा खालावत चाललाय.” या दोन्हीचा परिणाम म्हणजे “बाजारात हातमागाच्या साड्यांना मागणी कमी झालीये. परिणामी शांतीपूरचा विणकाम उद्योग संकटात आहे.”

पुढच्या दहा-वीस वर्षांत पारंपरिक विणकाम उद्योग ठप्प पडेल अशी भीतीही असित दांना वाटत राहते. “विणकामाची कला एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे जाते. आता आमच्या भागातली सगळी मुलं कामासाठी बाहेर पडायला लागलीयेत. आणि खरं तर विणकरांच्या मुलांनी इथे रहावं तरी का? आणि तेच राहिले नाहीत तर माग चालू कसे राहणार?”

महाजन म्हणजेच कंत्राटदारांकडून ऑर्डर येतात त्यावरच असित दांचं काम पूर्णपणे अवलंबून असतं. महिन्यातले फक्त २० दिवस काम मिळतं. आणि सगळा खर्च वजा करता त्यांना दिवसाला केवळ १५० रुपये मिळतात. इतक्या सगळ्या अडचणी असतानाही असित प्रामाणिक यांच्यासारख्या विणकरांनी शांतीपूरचा विणकाम उद्योग आजही जिवंत ठेवलाय.

या सगळ्या हाल अपेष्टा सोसत असताना नाटकामध्ये त्यांना आनंद आणि स्वातंत्र्य गवसलं. आणि तेच नाही तर त्यांचा भाऊ, बहीण आणि भाचा देखील या क्षेत्रात आले. “नाटकाच्या प्रयोगातून पैसे मिळायला लागले ते केवळ गेल्या ८-१० वर्षांत. पण खरं सांगायचं तर पैसे मिळाले नसते तरी मी हे काम करतच राहिलो असतो...”

नाटक आणि रंगमंचाशी असलेला दुवा हा त्यांच्यासाठी आयुष्यातली सगळ्यात मोठी कमाई आहे. आणि या क्षेत्रासाठी त्यांनी केलेल्या कामाची दखल घेत बेलघोडिया अभिमुख या कोलकाता स्थित सांस्कृतिक संस्थेने त्यांना २०२२ साली असित मुखर्जी स्मृती पुरस्काराने सन्मानित केलं. असित दा त्या पुरस्काराचं सन्मानचिन्ह अगदी अभिमानाने आम्हाला दाखवतात.

नाटकाच्या प्रयोगासाठी केलेला प्रवास अनेकदा कुणाच्या तरी गाडीवर मागे बसून केलेली भ्रमंती आजही त्यांना आठवते. “पूर्वी नाटकाच्या प्रयोगासाठी कुठे जाणं म्हणजे दिव्य असायचं. वाहनं नसायची त्यामुळे बस किंवा रेल्वेने आम्ही जायचो. प्रयोग संपायला बराच उशीर व्हायचा. मग परत कसं यायचं? आम्ही भर रस्त्यात खोवा [विटकर] भरलेल्या ट्रकला हात करायचो आणि त्यावर बसून गावी परतायचो. विटेच्या वजनाने ट्रक बिलकुल आदळायचा नाही. त्यामुळे प्रयोगाच्या आयोजकांनी दिलेला नाष्टासुद्धा निवांत करता यायचा. शांतीपूरला ट्रक आला की उतरायचं. आम्ही नाटक केलं ते असं.”

पण आजकाल त्यांचा पाय फारच दुखायला लागलाय त्यामुळे आपल्या आवडीचं हे काम अजून किती काळ करता येईल याची त्यांना शंका आहे. “रंगमंचावर अभिनय आणि मागावरचं विणकाम जोपर्यंत शक्य आहे तोपर्यंत करणारच.”

मूळ बंगाली वार्तांकन