শান্তিপুৰত তাঁত আৰু নাট দুয়োটাই চলে

“ইচ্ছে কুসুম নাটকখনত মোৰ ভূমিকা আছিল এজন শিপিনীৰ…যিটো মই বাস্তৱ জীৱনতো হয়,” অচিত প্ৰামাণিকে হাতত পুৰণি নাট এখনৰ পাণ্ডুলিপি লৈ কয়। ঘৰত পুৰণি ৰং যোৱা আলমিৰা এটা চলাথ কৰি তেওঁ সযতনে ৰাখি থোৱা কেইখনমান পাণ্ডুলিপি উলিয়াই আনে।

শান্তিপুৰৰ অসংখ্য তাঁতীৰ শ্ৰমৰ কথা জগতখনে জানে, তাৰেই এগৰাকী শিল্পী অচিত প্ৰামাণিক। নাদিয়া জিলাখনত শান্তিপুৰি তংগইল আৰু জামদানি হস্ততাঁতৰ শাড়ীৰ কথাই সুকীয়া। তাৰেই এইজন তাঁতীৰ তাঁতশালখনৰ সমানে সমানে চলে নাট্যচৰ্চা। এফালে তাঁতশালত বহা কাম, আনফালে থিয়েটাৰ। তাকে লৈ এই শিল্পী-কৰ্মীৰ ছটা দশকৰ এই জীৱনটো গঢ় লৈ উঠিছে।

প্ৰথম অভিনয় কেনেকৈ আৰম্ভ কৰিছিল, সেই কথা ভাবি তেওঁৰ মুখখন উজলি উঠে। “শিয়ালদহ ষ্টেছনৰ কোনোবা এঠাইত নাটকখন হৈছিল। মোৰ চৰিত্ৰটো আছিল ন্যায়াধীশৰ, কিন্তু ভয়ত কঁপি আছিলো,” তেওঁ এই বুলি কৈ হাঁহিবলৈ ধৰিলে। এনেকৈয়ে মানুহৰ মাজত প্ৰথমখন নাটক কৰাটো, তাকো ইমান ডাঙৰ নাটকৰ ক্লাব এটাৰ কাৰণে - ভয় নালাগিবনে।

একেই উদ্যমেৰে অচিতে তাঁতশালৰ জীৱনটোৰ কথাও কয়: “পঢ়া-শুনা বুলিবলৈ কৰিছো পঞ্চম মানলৈ। তাঁতীৰ পৰিয়ালৰ সৰু-ডাঙৰ, পুৰুষ-মহিলা সকলোৱে তাঁতশালৰ বেলেগ বেলেগ ধৰণৰ কামত জৰিত হৈ থাকে।” সূতা কটাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ৰং কৰা, সেই সূতা চেৰেকীত নলীত পকাই, সেই নলীৰ পৰা আকৌ গাড়িত মেৰিয়াই লোৱাৰ পিছতহে তাঁতশালত বহিব পৰা যায়। এই আটাইবোৰ কাম পৰিয়ালৰ ভিন ভিন সদস্যই কৰে। “আন তাঁতী পৰিয়ালৰ দৰে আমাৰ ঘৰতো সৰুৰে পৰা আমি এই কাম কৰি আহিছো।”

নাটকৰ জগতখনত তেওঁ একেবাৰে কম বয়সতে ভৰি থৈছিল। শান্তিপুৰৰ চাহাপাৰাৰ এলেকা এটাত লং ৰুট নাট্যগোষ্ঠীৰ হৈ কৰা প্ৰথমখন নাটৰ জৰিয়তে তেওঁ এইখন জগতত ভৰি দিছিল। তাতেই তেওঁ শান্তিপুৰৰ নাট্যজগতৰ পৰিচিত মুখ পলান কুণ্ডুৰ সৈতে দেখা হৈছিল, সেই সূত্ৰেই তেওঁ চহৰখনৰ বিখ্যাত শান্তিপুৰ সাংস্কৃতিক নাট্যদলত যোগদান কৰিব পাৰিছিল।

থিয়েটাৰ জগতত চাৰে-তিনি দশক সময় পাৰ কৰা এইজন প্ৰবীণ শ্ৰমজীৱি শিল্পীয়ে বিশ্বাস কৰে যে নাটকে তেওঁক সুকীয়া এক পৰিচয় দিছে। তেওঁ কয়, “মই ১৯৮৮ৰ পৰা এই ক্লাবটোৰ সদস্য। থিয়েটাৰ নকৰা হ’লে মই বিভিন্ন ঠাইলৈ যাব নাপালোহেঁতেন, জগতখন চিনিব নোৱাৰিলোহেঁতেন।”

কে. বি. প্ৰামাণিক ষ্ট্ৰীটত থকা শান্তিপুৰ সাংস্কৃতিকৰ নাটকৰ আখৰাগৃহ আৰু মাল-পত্ৰ থোৱা ঠাইখনত তেওঁ আমাক এবাৰ ফুৰাই আনিলে। “তদন্ত চলছে, ঘোড়াৰ ডিমেৰ গপ্পো, ফিৰে দেখা, e-চ্ছে-কুসুম, অচলায়তন, নিশি ডাক, ৰখেৰ ৰশি, গন্ধজালে, বৃষ্টি বৃষ্টি, ৰক্ত উপাখ্যান, সাদা ঘোড়া…এনে কিমানযে নাটক তাত কৰা হৈছে…” নামেৰ তালিকখনৰ শেষ নাই।

“ভৰিৰ বিষৰ কাণে নাটকত কাম (অভিনয়) কৰিব নোৱাৰা হৈছো,” শৈশৱত দুবাৰকৈ ভৰি ভগাৰ পিছত বয়স হৈ অহাৰ লগে লগে এতিয়া বিষবোৰ বাঢ়িছে বুলি তেওঁ কয়। “সেয়ে নাটকৰ কাম কৰিব নোৱাৰিলেও ছেটৰ বস্তু-বাহিনী গোটাই ৰখা, মঞ্চখন সজোৱা, সেইবোৰ ঠিক-ঠাক কৰা আদি কাম মই কৰোঁ। সেয়াও নাটকৰেই কাম।” শান্তিপুৰ সাংস্কৃতিকৰ অভিনেতাসকলৰ প্ৰায় প্ৰত্যেকেই অভিনয় সমানে সমানে থিয়েটাৰৰ অনান্য দায়িত্বও চম্ভালে। অচিত দাই ঘাইকৈ মঞ্চসজ্জাৰ সামগ্ৰী ঠিকে-ঠাকে ৰখাৰ কাম কৰে।

নাট্যচৰ্চা অব্যাহত যাতে ৰাখিব পাৰে, তাৰ বাবে আন কাম বাদ দি তাঁতশালৰ কামত সোমাই পৰিছিল অচিতদা। “তাঁতশালত বহাৰ কামটোত এক স্বাধীনতা আছে। য’তে মন যায়, যাব পাৰে।” তাৰোপৰি, “আখৰা আৰু নাটকৰ প্ৰায়ভাগ কামেই ৰাতিৰ ভাগত হয়। সেয়ে মই গোটেই দিনটো শালত বহিব পাও। যিদিনা আকৌ নাটক থাকে, সিদিনাও মোৰ তাঁতশালখনৰ কাম বাদ পৰে,” লেশমানো আক্ষেপ নথকাকৈ অচিতদাই কয়।

কিন্তু শান্তিপুৰৰ শিপিনীসকলৰ দুৰৱস্থাৰ কথা আহি পৰাৰ লগে লগে তেওঁৰ মনটো সেমেকি উঠে। “দিন-ৰাতে খাটি মৰিলেও তাঁতীৰ আৰ্থিক অৱস্থাৰ খুব এটা উন্নতি নহয়। আমাৰ বাবা-মা দুয়োজনেই বৰ ভাল মানুহ আছিল। কিন্তু বাবাই বৰ খৰকৈ কাম কৰিব নোৱাৰিছিল। সেয়ে আমাৰ পৰিয়ালটোত বৰ অভাৱ-অনাটন আছিল।” কথাৰ মাজতে তেওঁৰ হাতদুখন ঘৰতে থকা তাঁতশালত চলি থাকিল। “এফালে যোৱা কেইটামান বছৰত পাৱাৰ লুমৰ বাবে শাড়ীৰ দাম একেবাৰে কমি আহিছে। আনফালে সূতা আৰু ৰং আদিৰ কেঁচামালৰ গুণগত মান কমি গৈছে।” এইবোৰ কাৰণতে, তেওঁ কয়, “বজাৰত চাহিদা কমি আহিছে, ফলত শান্তিপুৰৰ তাঁতশালৰ উদ্যোগটো ডাঙৰ সংকটত পৰিছে।”

অচিতদাই আশংকা প্ৰকাশ কৰে যে এটা কি দুটা দশকৰ পিছত এই ঐতিহ্যবাহী তাঁতশিল্প নাথাকিব। “তাঁতখন বংশৰ পৰম্পৰা হিচাপে চলি অহা শিল্প। এইটো চুবুৰীৰ আটাইবোৰ ল’ৰা কামৰ সন্ধানত বাহিৰলৈ কাম কৰিব ওলাই গৈছে। তাঁতীবাৰীৰ ল’ৰাবোৰ ইয়াত আৰু নাথাকে। থাকিবইনো কিয়? চলিব কেনেকৈ?”

মহাজনৰ পৰা পোৱা অৰ্ডাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল অচিতে মাহটোত কোনোমতে ২০ দিনৰ কাম পায়। আটাইবোৰ খৰচ বাদ দিলে তেওঁ দিনটোত উপাৰ্জন কৰে ১৫০ টকা। এই অতবোৰ বাধা অতিক্ৰম কৰি অচিত প্ৰামাণিকৰ দৰে তাঁতীয়ে শান্তিপুৰৰ হস্ততাঁত শিল্পক জীয়াই ৰাখিছে।

তাঁতী জীৱনটোৰ বহু বঞ্চনাৰ মাজতে তেওঁ নাটকৰ জগতখনত আনন্দ, স্বাধীনতা আৰু স্বীকৃতি বিচাৰি লৈছে। অচিত প্ৰামাণিকৰ পৰিয়ালত আছে তেওঁৰ ভাই, ভনী আৰু ভতিজা - তেওঁলোকেও একেই পেছা বাচি লৈছে। “যোৱা এটামান দশকৰ পৰা নাটকৰ পৰা অলপ উপাৰ্জন হ’বলৈ ধৰিলে। কিন্তু পইচা নাপালেও মই এই কাম কৰি থাকিলোহেঁতেন…”

তেওঁ ভাবে যে থিয়েটাৰৰ সৈতে জৰিত হৈ থাকিব পৰাটোৱে তেওঁৰ জীৱনৰ প্ৰকৃত উপাৰ্জন। থিয়েটাৰ জগতৰ প্ৰতি তেওঁ আগবঢ়োৱা অৰিহণাৰ বাবে বেলঘৰিয়া অভিমুখ নামে কলকাতাৰ এক সাংস্কৃতিক সংস্থাই ২০২২ত তেওঁখ দিছিল অচিত মুখোপাধ্যায় স্মাৰক বঁটা। সগৰ্বে তেওঁ আমাক সেইখন ফলক দেখুৱায়।

পুৰণি দিনত কেনেকৈ নাটক কৰিবলৈ ইখনৰ পিছত সিখন ঠাইলৈ বুলি কেবাদিনো যাত্ৰা কৰিছিল, সেয়া তেওঁ মনত পেলায়: “আগতে নাটক কৰিবলৈ যোৱাৰ সময়ত গাড়ী-ঘোৰা পোৱা নগৈছিল। বাছ-ট্ৰেনত যাবলগীয়া হৈছিল। ৰাতি হৈ গৈছিল। আৰু উভতি অহা যাব কেনেকৈ? চিন্তাই নাই! আমি ইটা কঢ়িওৱা ট্ৰাকবোৰ ৰখাই তাতে উঠি দিও। ইঠাৰে গধুৰ হৈ থকা ট্ৰাকবোৰ ৰাস্তাত বেছি থেকেছা নাখায়। এবাৰ ভালদৰে বহি লোৱাৰ পিছত আমি নাট আয়োজক সংস্থাই যোগান ধৰা টিফিন খোলো। ট্ৰাক আহি শান্তিপুৰ পালে আমি তাতে নামি দিও। এনেকৈয়ে আমি থিয়েটাৰ কৰিছিলো।”

ভৰিত অতিপাত বিষ হোৱাৰ ফলত তেওঁ এতিয়া নাভাবে যে নাটকৰ এই যাত্ৰা তেওঁ আৰু বেছিদূৰলৈ আগবঢ়াই নিব পাৰিব। “জীৱনটো এজন অভিনেতা আৰু তাঁতী হৈ মই কটাব বিচাৰো।”

এই প্ৰতিবেদন প্ৰথমে বাংলা ভাষাত প্ৰতিবেদিত।

অনুবাদ: পংকজ দাস