વારતા: પંજાબના બે પરદેશી વસાહતીઓની

રણદીપ સિંહ એટલા નસીબદાર નહોતા કે તેમની ધરપકડ થઈ જાય અને તેમને હથકડી પહેરાવીને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સથી અમૃતસર જતી C-17 ફ્લાઇટની સીટ પર બાંધી દેવામાં આવે. અજાણ્યા દેશોમાં 264 દિવસ સંઘર્ષ કર્યા પછી, આ વર્ષે 21 ફેબ્રુઆરીએ યુ.એસ. ભણી જતા એક ડંકી રૂટ (ગેરકાયદેસર માર્ગ) પર કંબોડિયામાં તેમનું મૃત્યુ થયું.

તમે કહી શકો કે પરગટ સિંહ થોડા વધુ નસીબદાર હતા. વિદેશના સપનાથી આકર્ષાયેલા બીજા એક પંજાબી એવા પરગટ સિંહની યુ.એસ. જવાની સફર તેમના પરિવારની 3 એકર જમીનમાંથી અડધી અને તેમની માતાના મોટાભાગના દાગીના વેચીને શરૂ થઈ હતી – અને તેનો અંત ભારતમાં તેમના દેશનિકાલ સાથે થયો. તેઓ હથકડીમાં ઘરે પાછા ફર્યા, પણ ઓછામાં ઓછું તેઓ પોતાની વાત કહેવા માટે જીવતા તો રહ્યા.

હવે પંજાબના મોહાલી જિલ્લાના શેખપુરા કલાન ગામમાં રણદીપના ઘરે, ફક્ત સાથરો – પરિવારમાં મૃત્યુ પછી લાદી પર બેસવાની અંતિમવિધિ – તેમની હૃદયદ્રાવક વાર્તાની કરુણ સાક્ષી પૂરે છે. બે રૂમનું નાનકડું ઘર શોક કરનારાઓને સમાવવા માટે પૂરતું નથી, જેઓ તેમના અવશેષો આવવાની રાહ જોઈ રહ્યા છે. પરંતુ તે જલ્દીથી થાય તેવું લાગતું નથી. કંબોડિયામાં ભારતીય દૂતાવાસે મૃતદેહને ઘરે પાછો મોકલવાના તમામ ખર્ચને આવરી લેવા માટે USD 7,100 (આશરે 6,21,000 રૂપિયા) એડવાન્સ માંગ્યા છે.

આ છ-આંકડામાં રૂપિયા રણદીપના પિતા, 55 વર્ષીય બલવિંદર સિંહ માટે અકલ્પનીય છે. તેઓ દૈનિક મજૂર છે અને જે દિવસે નસીબજોગે કામ મળી રહે તે દિવસે તેઓ 500 રૂપિયા કમાય છે. તેઓ તેમને ઓળખતા હોય કે ન ઓળખતા હોય, બલવિંદર દરેક મુલાકાતી તરફ એક નાજુક આશા સાથે જુએ છે અને ફક્ત એક જ વાક્ય ધીમેથી બોલે છે. “બોડી લઈ કે આઉન દા દેખો [કૃપા કરીને મૃતદેહ પાછો લાવવા માટે કંઈક કરો].”

ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બેરોજગારી અને સંકટના માહોલમાં, 24 વર્ષીય રણદીપ પંજાબમાંથી ભાગી જવા ઈચ્છતો એકમાત્ર યુવક ન હતો. જમીનવિહોણા દલિત પરિવારમાં જન્મેલા રણદીપ, સંપૂર્ણ નિરાશના માહોલમાં ઉછર્યા હતા, જ્યારે ઉપરાઉપરી પાક નિષ્ફળતા, કામની અછત અને આત્મહત્યાના મોજાએ ગ્રામીણ પંજાબને ઘેરી લીધું હતું.

લુધિયાણાની પંજાબ એગ્રીકલ્ચરલ યુનિવર્સિટી દ્વારા કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે રાજ્યમાં 2000થી 2015 દરમિયાન 16,606 ખેડૂતોએ આત્મહત્યા કરી હતી. તેમાંથી અડધા જમીનવિહોણા દલિત ખેતમજૂરો હતા. તે સમયગાળા પછી પણ, ‘પંજાબને કેલિફોર્નિયામાં ફેરવવા' અથવા રોજગારીની એટલી વિપુલતા ઊભી કરવી કે નોકરી શોધતા વિદેશીઓ પણ અહીં આવવા લલચાય, તેવા એક પછી એક સરકારોના દાવાઓ યુવાનોને પ્રભાવિત કરી શક્યા નથી.

આ પેઢીના ઘણા યુવકોનું યુ.એસ.એથી સાંકળોમાં બંધાઈને પાછા ફરવું તે વાતની પુષ્ટિ કરે છે. નહીંતર તેઓ વધુ સારા જીવનની શોધમાં ત્યાં શા માટે ગયા હોત? આ વર્ષે 13 માર્ચે, કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં જણાવ્યું હતું કે યુ.એસ. દ્વારા ભારતમાં દેશનિકાલ કરાયેલા 388 લોકોમાંથી 39.43 ટકા પંજાબના અને 34.02 ટકા હરિયાણાના હતા. એટલે કે, કુલ સંખ્યાના લગભગ ત્રણ-ચતુર્થાંશ. ઇમિગ્રેશનના બિઝનેસમાં થયેલા ઉછાળાની, નાનાં શહેરોમાં પણ ઇન્ટરનેશનલ ઇંગ્લિશ લેંગ્વેજ ટેસ્ટિંગ સિસ્ટમ (IELTS) અને ટેસ્ટ ઓફ ઇંગ્લિશ એઝ અ ફોરેન લેંગ્વેજ (TOEFL) ચલાવતાં કેન્દ્રોનું અસ્તિત્વ દુઃખદ રીતે પુષ્ટિ કરે છે. પંજાબમાંથી ભાગીને છુટકારો મેળવવો એ મોટી સંખ્યામાં યુવાનોનું એકમાત્ર સ્વપ્ન બની ગયું હતું.

અગાઉ, ભારત સરકારે સંસદમાં જણાવ્યું હતું કે 2016 અને 2021ની વચ્ચે લગભગ પાંચ લાખ લોકો રોજગાર માટે પંજાબમાંથી વિદેશ ગયા હતા. તે જ સમયગાળા દરમિયાન, 2.62 લાખ વિદ્યાર્થીઓએ વિદેશમાં અભ્યાસ કરવાનું પસંદ કર્યું હતું; તેમાંના મોટાભાગના લોકો માટે, શિક્ષણ એ ફક્ત પંજાબમાંથી બહાર નીકળવાનો એક માર્ગ હતો. આત્મહત્યાના મોજા પછી બીજું મોજું આવ્યું: સામૂહિક હિજરતનું.

રણદીપનું સ્વપ્ન તેમનાં મોટી બહેનનાં લગ્ન કરાવવાનું અને તેમનાં માતાપિતાને સખત મજૂરીમાંથી મુક્ત કરવાનું હતું. તેથી, ઊંચા વ્યાજે લોન લીધા પછી અને બે ભેંસો વેચી દીધા પછી, તેમણે એક ટ્રાવેલ એજન્ટ સાથે 42 લાખ રૂપિયામાં સોદો કર્યો. તે એજન્ટે ‘ગેરંટી' આપી હતી કે તે તેમને કેનેડા મારફતે યુ.એસ. લઈ જશે. રણદીપ 1 જૂન, 2024ના રોજ તે ખાતરી પર ઘરેથી નીકળ્યા હતા. તેમનો પરિવાર કહે છે કે તેઓએ ટ્રાવેલ એજન્ટને 25 લાખ રૂપિયા ચૂકવ્યા હતા.

તેના બદલે એજન્ટ તેમને કંબોડિયા લઈ ગયો, જ્યાં 21 ફેબ્રુઆરીએ એક હોસ્પિટલમાં તેમનું રહસ્યમય રીતે મૃત્યુ થયું. રણદીપના કાકા ધરમપાલ કહે છે, જે ટેક્સી ડ્રાઈવર છે, તેઓ કહે છે, “એજન્ટે અમને છેતર્યા છે. બાળકો તેમના માટે ફક્ત બલિના બકરા છે. હવે અમારે તેનો મૃતદેહ પાછો મેળવવો પડશે.” અહીંના મોટાભાગના યુવાનો કે જેમણે ઇમિગ્રેશન કરવાનું સાહસ ખેડ્યું છે, તેમની આ એક સામાન્ય વાર્તા છે. 30થી 50 લાખ રૂપિયા જેટલો ખર્ચ કર્યા પછી, તેમાંના ઘણા યુવાનોની મુસાફરી ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં પકડાવા, ડૂબી જવા, અથવા પનામાનાં જંગલોમાં, અથવા યુ.એસ.એની જેલોમાં સમાપ્ત થાય છે.

રણદીપની જેમ, જાટ શીખ પરગટ સિંહ પટિયાલા જિલ્લાના મૌલીવાલા ગામના એક નાના ખેડૂતનો એકમાત્ર પુત્ર છે. તેઓ પણ યુ.એસ. પહોંચવા માંગતા હતા. તેમના પિતા, 45 વર્ષીય મેજર સિંહને દેવાના વિષચક્રમાંથી બહાર નીકળવામાં અસમર્થ જોઈને, અને લઘુત્તમ ટેકાના ભાવે (MSP) તેમના ડાંગર ઉપાડવાનો પ્રયાસ કરતી વખતે મંડીઓમાં (બજારોમાં) તેમનું અપમાન થતું જોઈને, તેમણે ખેતીથી છેડો ફાડી નાખવાનું નક્કી કર્યું.

પટિયાલા જિલ્લાના પાતરાનમાં ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (ITI)માં કોર્સ કર્યા પછી, પરગટે આધુનિક ડેરી ફાર્મ શરૂ કર્યું હતું. પરંતુ 2022માં લમ્પી સ્કીન ડિસીઝ (ઢોરને અસર કરતો અત્યંત ચેપી વાયરલ રોગ) ફાટી નીકળ્યા પછી તેમની ચારેય ગાયો મૃત્યુ પામી. તેઓ કહે છે, “રાજ્ય સરકારે વળતરનું વચન આપ્યું હતું, પરંતુ અમને એક પૈસો પણ આપ્યો ન હતો.” તે સમયથી, તેમણે યુરોપ અથવા યુ.એસ. ભાગી જવાના રસ્તા શોધવાનું શરૂ કર્યું. છેવટે, જૂન 2024માં, તેઓ યુ.એસ. માટેની લાંબી મુસાફરી પર નીકળી ગયા — જેને પંજાબમાં ડંકી રૂટ કહેવાય છે.

પરગટ પારીને પોતાની લાંબી મુસાફરીનું વર્ણન કરતાં કહે છે, “હું બ્રાઝિલમાં ઉતર્યો હતો. ત્યાં, ડંકર્સે [ટ્રાવેલ એજન્ટોના સ્થાનિક માર્ગદર્શકો જે લોકોને ગેરકાયદેસર રીતે યુ.એસ.માં પ્રવેશ અપાવે છે] અમારામાંથી 80 લોકોનું જૂથ બનાવ્યું. પહેલાં, અમે બસ દ્વારા બોલિવિયા, ઇક્વાડોર, કોલંબિયા અને પેરુ જેવા દેશો પાર કર્યા. પછી અમને કોસ્ટા રિકા, નિકારાગુઆ, હોન્ડુરાસ અને ગ્વાટેમાલાનાં જંગલોમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા. છેવટે, અમે મેક્સિકોમાં પ્રવેશ્યા. અમે જંગલમાં પાંચ દિવસ સુધી ચાલતા રહ્યા — પણ અમારી પાસે ફક્ત બે દિવસનું રેશન હતું.”

પરગટ આ મુસાફરીને જાણે ગઈકાલની વાત હોય તેમ યાદ કરતાં કહે છે, “છેલ્લા ત્રણ દિવસ, અમે ફક્ત પાણી પર જીવતા રહ્યા. રસ્તામાં, અમારું એક માફિયાએ 15 દિવસ સુધી અમારું અપહરણ કર્યું હતું, જેમણે અમને મુક્ત કરવા માટે પૈસા માંગ્યા હતા. જ્યાં સુધી અમે તેમની ખંડણી ન ચૂકવી ત્યાં સુધી તેઓ અમને મારતા રહ્યા.”

યુ.એસ.માં પગ મુકતાં જ તેમની અને અન્ય લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી અને ટેક્સાસની હ્યુસ્ટન જેલમાં 10x3 ફૂટની કોટડીમાં બંધ કરી દેવામાં આવ્યા. અને છ મહિના સુધી ત્યાં જ રાખવામાં આવ્યા. 10 ફેબ્રુઆરીએ, તેમને હથકડી પહેરાવીને ન્યૂયોર્કથી દિલ્હી જતી ફ્લાઇટમાં બેસાડવામાં આવ્યા. પરંતુ, પરગટ દુઃખ સાથે કહે છે, તે તેમની અગ્નિપરીક્ષાનો અંત ન હતો.

“જ્યારે હું દિલ્હી ઉતર્યો, ત્યારે ઇમિગ્રેશન અધિકારીઓએ મને તિહાર જેલમાં મોકલવાની ધમકી આપી. હું ભાંગી પડ્યો અને તેમને કહ્યું: ‘તમે મને ગોળી કેમ નથી મારી દેતા? મેં પહેલેથી જ ઘણું સહન કર્યું છે.’” આખી મુસાફરીમાં તેમણે 50 લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ થયો. તે મુસાફરી માટે ચૂકવણી કરવા માટે જ પરગટે તેના પરિવારની 1.5 એકર જમીન, તેમની 43 વર્ષીય માતા સિમરજીત કૌરના સોનાના દાગીના વેચી દીધા હતા, અને તેમના સંબંધીઓ પાસેથી પૈસા ઉધાર લીધા હતા.

રણદીપના કાકા ધરમપાલ કહે છે, “અમારી ગરીબી જ અમને પશુઓની જેમ મુસાફરી કરવા મજબૂર કરે છે.” ગેરકાયદેસર રીતે મુસાફરી કરનારા અથવા યુ.એસ.થી પાછા ફરનારા મોટાભાગના લોકો સીમાંત ખેડૂતો છે. રણદીપના બેરોજગાર પિતરાઈ ભાઈ 24 વર્ષીય લખવિન્દર સિંહ કહે છે, “અહીં પંજાબમાં એક શિક્ષિત વ્યક્તિ 10–12,000 રૂપિયા કમાય છે. અનુસ્નાતક હોય તો તે 15,000 રૂપિયા કમાય છે. તમે તેનાથી શું કરી શકો? સરકારે 12 લાખ રૂપિયા સુધીની આવક માટે કરવેરામાંથી મુક્તિ આપી છે. શું તમે કોઈને મહિને એક લાખ કમાતા સાંભળ્યા છે? લોકો ઘણી વાર યુવાનોને વિદેશ જવા માટે દોષી ઠેરવે છે, પરંતુ અહીંની સરકારે તેમને શું આપ્યું છે?”

રણદીપના મૃત્યુને આઠ દિવસ વીતી ગયા છે, પરંતુ શોક કરનારાઓ હજુ પણ તેમના ઘરે આવી રહ્યા છે. જે ક્ષણે કોઈ અંદર પ્રવેશે છે, બલવિંદર સિંહની આંખો એક શાંત આશા સાથે તેમની તરફ જુએ છે, જાણે કોઈ ઝાંખા પડી રહેલા સ્વપ્નને વળગી રહ્યા હોય.

વિલાપનો અવાજ બુલંદ થતો રહે છે. રણદીપનાં 52 વર્ષીય માતા જ્ઞાન કૌર વિલાપ કરતાં કહે છે, “ઓ પુત્ત, ઈક બારી આજા. ઈક બારી કેહ દે, ‘મમ્મી મૈં ઠીક હાં. મેરા રૌલા જૂઠા.’ [બેટા, ફક્ત એક વાર પાછો આવ. ફક્ત એક વાર, મને કહે, ‘મમ્મી, હું ઠીક છું. મારા મૃત્યુના સમાચાર ખોટા છે.’].” તેઓ આગળ બોલી શકતાં નથી – એક એવો અવાજ જે અનંતકાળ સુધી ગુંજતો રહે છે. અન્ય સ્ત્રીઓ તેમને સાંત્વના આપવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ તેમની વેદના સાથે તેમનો વિલાપ વધતો જાય છે.

જ્યારે અમે જવાની તૈયારી કરીએ છીએ, ત્યારે બલવિંદર ધીમે ધીમે સાથરા પરથી ઊભા થાય છે. તેઓ ચૂપચાપ અમારી પાછળ દરવાજા સુધી આવે છે. ગળામાં શબ્દો રૂંધાતાં, તેઓ છેલ્લી વાર કહે છે: “બોડી લઈ કે આઉન દા દેખો.” તેમના શબ્દો ‘ગેરકાયદેસર વસાહતીઓ' પરના શોરબકોરમાં પહેલેથી જ ખોવાઈ ગયા હોય તેવું લાગે છે.

---

તા.ક.:

રણદીપના મૃત્યુના લગભગ એક મહિના પછી, બલવિંદર સિંહનો દીકરો ઘરે આવ્યો. રણદીપનો મૃતદેહ ભારતમાં આવી પહોંચ્યો અને 19 માર્ચે તેમના ગામમાં આખરે તેમની અંતિમવિધિ થઈ શકી. પરંતુ તે માટે તેમણે ભારે કિંમત ચૂકવવી પડી — આ પરિવારે પરિવહન ખર્ચ પેટે 6 લાખથી વધુ રૂપિયા ચૂકવ્યા, અને તેઓ વધુને વધુ દેવામાં ધકેલાઈ ગયા. તેમને કોઈ ખ્યાલ નથી કે તેઓ આ દેવું કેવી રીતે ચૂકવશે.

આ દરમિયાન, પરગટે પારી સાથે વીડિયો અને ફોટોગ્રાફ્સ શેર કર્યા છે, જે તેમણે ગેરકાયદેસર તસ્કરો દ્વારા નવ દેશોમાં કરાયેલી મુસાફરી દરમિયાન શૂટ કર્યા હતા. તેમાં કોલંબિયાથી પનામા સુધીની તેમની જૂથની મુસાફરી દરમિયાન બોટ રાઇડની ક્લિપ અને પનામાના જંગલમાંથી જ્યારે તેઓ મેક્સિકોમાં પ્રવેશવાના હતા ત્યારની તેમની મુસાફરીની બીજી ક્લિપનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, મેક્સિકોમાં તેમને ‘સુરક્ષિત સ્થાન' પર બેફામ રીતે પૂરઝડપે લઈ જતી વખતે થયેલા એક ભયાનક અકસ્માતની કેટલીક ફ્રેમ્સ પણ છે. જૂથના ઘણા લોકો ઘાયલ થયા હતા. અગાઉ કોલંબિયામાં થયેલા એક જીવલેણ અકસ્માતમાં પરગટના બે સાથી મુસાફરોના મૃત્યુ થયા હતા – પરંતુ તે ફૂટેજ આ વીડિયોમાં શામેલ નથી.

આ વાર્તા છે બે પરપ્રાંતીયોની– પણ વેદના હજારો અન્ય લોકોની પણ છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ