পাঞ্জাৱৰ দুই অন্তঃপ্ৰব্ৰজনকাৰীৰ কাহিনী

ৰণদীপ সিঙৰ ভাগ্য ইমানো ভাল নাছিল যে তেওঁক আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰে আটক কৰি হাতে-ভৰিয়ে বান্ধি অমৃতসৰ অভিমুখী চি-চেভেণ্টিন ফ্লাইটখনত উঠাই ঘৰলৈ পঠিয়াই দিব। বিদেশৰ মাটিয়ে-পানীয়ে ২৬৪ দিন কম্বোডিয়া হৈ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰলৈ ডানকি ৰুট লৈ যাওতে এইবছৰ ২১ ফেব্ৰুৱাৰীৰ দিনা তেওঁৰ মৃত্যু ঘটে।

আপুনি পৰ্গত সিঙক ভাগ্যৱান বুলি ক’ব পাৰে। তেওঁ আন এগৰাকী পাঞ্জাৱী ডেকাল’ৰা, যাৰ আমেৰিকাৰ সপোন আৰম্ভ হৈছিল ঘৰৰ তিনি একৰ মাটি আৰু মাকৰ প্ৰায়খিনি সোণ-গহণা বিক্ৰীৰে। কিন্তু শেষ হ’ল ক’ত – ভাৰতলৈ বিতাড়নেৰে। নিজ দেশলৈ উভতাৰ সময়ত তেওঁৰ হাতত হেণ্ডকাফ লাগি আছিল ঠিকেই, কিন্তু তেওঁ নিজৰ কাহিনী ক’বলৈ অন্ততঃ জীয়াই আছিল।

পাঞ্জাৱৰ মহালি জিলাৰ শ্বেইখপুৰা কলাঁ গাঁৱৰ ৰণদীপৰ ঘৰত পতা চত্থৰ নামে মৃতকৰ শোক অনুষ্ঠানটোৱে তেওঁৰ হৃদয়-বিদাৰক কাহিনীৰ কথাকে কয়। দুটা কোঠালীৰ সৰু ঘৰটোত শোকস্তব্ধ পৰিয়ালটোৰ লোকে বহাৰ বাবে ঠাইৰ অভাৱ ঘটিছে। তেওঁৰ অৱশেষ এতিয়াও আহি পোৱা নাই। কিন্তু কেতিয়া আহি পাব, তাৰ কোনো ঠিকনা নাই। কম্বোডিয়াত থকা ভাৰতীয় দূতাবাসে ভাৰত চৰকাৰৰ পৰা তেওঁৰ মৃতদেহ স্বদেশলৈ পঠিওৱাৰ বাবে ৬ লাখ, ২১ হাজাৰ টকাৰ আগধন বিচাৰিছে।

সিমানখিনি ধন কি, ৰণদীপৰ হাজিৰা কৰি খোৱা ৫৫ বৰ্ষীয় পিতৃ বলৱিন্দৰ সিঙে বুজি নাপায়। তেওঁ দিনটো গেবাৰি খাটি ৫০০ টকা পায়, তাকো দিন ভালে থাকিলেহে কাম পায়। তেওঁ কাৰোবাক চিনি পায়-নাপায়, সকলোৰে মুখলৈ এবাৰ আশাৰে চায়। লাহেকৈ এষাৰ কথাকেই কয়, “বডি লাই কে আউন দা দেখো (বডিটো অনাৰ বাবে কিবা এটা কৰকচোন)।”

কৰ্মহীনতা আৰু কৃষিসংকটে দেশখনৰ গ্ৰামাঞ্চল জৰ্জৰিত কৰাৰ সময়ত কেৱল ৰণদীপেই (২৪) নাছিল, যিয়ে পাঞ্জাৱৰ পৰা ওলাই যোৱাৰ ইচ্ছা পুহি ৰাখিছিল। ভূমিহীন দলিত পৰিয়াল এটাত জন্মগ্ৰহণ কৰা ৰণদীপে দেখিছিল বাৰে বাৰে খেতিত হোৱা লোকচান, কৰ্মসংস্থানৰ চুড়ান্ত অভাৱ আৰু সেই সময় এনে আছিল যে গ্ৰামীণ পাঞ্জাৱত আত্মহত্যাৰ ঘটনাৰ বাৰে বাৰে ঢৌ উঠিছিল।

লুধিয়ানাৰ পাঞ্জাৱ কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এক অধ্যয়নত প্ৰকাশ পাইছে যে ৰাজ্যখনত ২০০০ চনৰ পৰা ২০১৫লৈ ১৬,৬০৬ জন কৃষকে আত্মহত্যা কৰিছে। ইয়াৰে অৰ্ধেক অংশ গৃহহীন দলিত কৃষিশ্ৰমিক। তাৰে পাছৰ সময়ছোৱাত প্ৰতিখন চৰকাৰে কৰা দাবী যে ‘পাঞ্জাৱখনক কেলিফৰ্নিয়া কৰি পেলোৱা হৈছে,’ বা প্ৰচুৰ নিয়োগ সৃষ্টি কৰা হৈছে যে বিদেশত কামৰ সন্ধান কৰি থকা লোক আহি পাঞ্জাৱত কাম বিচাৰিব – এই কথাবোৰে ফুটুকাৰ ফেন যেন হৈছে - যুৱচামৰ মনত ই ৰেখাপাত কৰিব পৰা নাই।

শিকলি লগোৱা অৱস্থাত আমেৰিকাৰ পৰা বিতাড়িত হোৱা নতুন প্ৰজন্মৰ ডেকাবোৰেই সেই কথাৰ প্ৰমাণ। নহ’লে কিয় তেওঁলোকে ভাল জীৱন এটাৰ সন্ধানত বিদেশলৈ জীৱনৰ ৰিস্ক লৈ গুছি গ’লহেঁতেন? এই বছৰৰ ১৩ মাৰ্চত, কেন্দ্ৰ চৰকাৰে সংসদত কৈছিল যে আমেৰিকাই বিতাড়িত কৰা ৩৮৮ জন লোকৰ ৩৯.৪৩ শতাংশ পাঞ্জাৱৰ আৰু ৩৪.০২ শতাংশ হাৰিয়ানাৰ। তাৰমানে তিনি-চতুৰ্থাংশ এই দুই ৰাজ্যৰ। প্ৰব্ৰজনৰ ব্যৱসায় বাঢ়ি অহা, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ইংৰাজী ভাষা পৰীক্ষা ব্যৱস্থা (আইইএলটিএছ) আৰু বিদেশী ভাষা হিচাপে ইংৰাজী ভাষাৰ পৰীক্ষা (টফেল) আদি সৰু চহৰলৈকে অহাটোৱেই এই কঠিন সত্যকে দৰ্শায়। পাঞ্জাৱৰ পৰা ওলাই যাব পৰাটোৱে পাঞ্জাৱৰ বহু সংখ্যক যুৱচামৰ একমাত্ৰ সপোন হৈ পৰিছে।

আগতে ভাৰত চৰকাৰে সংসদত কৈছিল যে ২০১৬ৰ পৰা ২০২১ৰ ভিতৰত পাঞ্জাৱৰ পৰা কৰ্মসংস্থাপন বিচাৰি প্ৰায় পাঁচ লাখ লোক প্ৰব্ৰজিত হৈছে। একেছোৱা সময়তে ২.৬২ লাখ শিক্ষাৰ্থীয়ে বাহিৰলৈ পঢ়িবলৈ গৈছে। তেওঁলোকৰ বাবে পঢ়িবলৈ যোৱা মানে কোনোপ্ৰকাৰে পাঞ্জাৱ এৰা। আত্মহত্যাৰ ঘটনাৰ ঢৌ এবাৰৰ পিছত আনবাৰ উঠিছে। লগতে হৈছে প্ৰচুৰ মানৱ প্ৰব্ৰজন।

ৰণদীপৰ ইচ্ছা আছিল যে তেওঁৰ বায়েকৰ বিয়াখন পাতি মাক-দেউতাকক হাড়ভঙা শ্ৰমৰ পৰা মুক্তি দিয়া। সেয়ে উচ্চ সুতৰ হাৰত টকা লৈ, দুটাকৈ ম’হ বিক্ৰী কৰি তেওঁ ৪২ লাখত ট্ৰেভেল এজেণ্ট এজনৰ লগত চুক্তি কৰিছিল। সেইজন এজেণ্টে তেওঁক কেনেডাৰ মাজেৰে আমেৰিকালৈ লৈ যোৱাৰ ‘গেৰাণ্টি’ দিছিল। সেই আশাই মনত বান্ধি ৰণদীপে ২০২৪ৰ ১ জুনত ঘৰ এৰিছিল। পৰিয়ালৰ লোকে কয় যে তেওঁ এজেণ্টজনক ২৫ লাখ টকা পৰিশোধ কৰিছিল।

এজেণ্টে তেওঁক কেনেডাৰ পৰিৱৰ্তে কম্বোডিয়ালৈহে লৈ গ’ল আৰু এখন হস্পিতালত ২১ ফেব্ৰুৱাৰীৰ দিনা তেওঁৰ ৰহস্যজনকভাৱে মৃত্যু ঘটিল। “এজেণ্টজনে আমাক ঠগালে। আমাৰ সন্তানবোৰ সিহঁতৰ বাবে বলিৰ পাঠাৰ দৰে। এতিয়া আমি তেওঁৰ শৱটো অনাব লাগে,” ৰণদীপৰ মোমায়েক, পেছাত টেক্সিচালক ধৰমপালে কয়। এনেকৈ ডানকি পদ্ধতিৰে বিদেশলৈ যাব খোজা বহু যুৱকৰ এনেকুৱাই পৰিণতি হয়। ৩০ৰ পৰা ৫০ লাখ টকা খৰছ কৰাৰ পিছত বহুতৰে যাত্ৰা শেষ হয় সেনাৰ হাতত, নাইবা ভূমধ্যসাগৰৰ জলৰাশিৰ মাজত, নাইবা পানামাৰ জংগলত বা আমেৰিকাৰ কাৰাগাৰত।

পাটিয়ালা জিলাৰ মৌলিৱালা গাঁৱৰ ক্ষুদ্ৰ খেতিয়কৰ একমাত্ৰ সন্তান জাট শিখ সম্প্ৰদায়ৰ ৰণদীপৰ দৰে পৰ্গত সিঙেও আমেৰিকালৈ যোৱাৰ ইচ্ছা কৰিছিল। তেওঁৰ ৪৫ বৰ্ষীয় পিতৃ মেজৰ সিং যেতিয়া ধাৰৰ বেহুৰ পৰা ওলাব পৰা নাছিল আৰু ন্যূনতম মূল্যত মাণ্ডিত যেতিয়া নিজৰ ধানখিনি বিক্ৰী কৰিবলৈ গৈ অপমানিত হৈছিল, তেতিয়াই পৰ্গত সিঙে খেতি এৰি ওলাই যোৱাৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল।

পাটিয়ালা জিলাৰ পতৰনস্থিত ঔদ্যোগিক প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান (আইটিআই)ৰ পাঠ্যক্ৰম সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত পাৰ্গতে আধুনিক দুগ্ধপাম এখন আৰম্ভ কৰিছিল। কিন্তু লাম্পি নামে ছালৰ ৰোগবিধ হোৱাত তেওঁৰ চাৰিওটা গাইগৰুৱে ঢুকাই থাকিল। সেয়া ২০২২ৰ কথা। “ৰাজ্য চৰকাৰে ক্ষতিপূৰণৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল যদিও আমাক এটা টকাও নিদিলে,” তেওঁ কয়। তেতিয়াৰে পৰা তেওঁ ইউৰোপ নাইবা আমেৰিকালৈ যোৱাৰ কথা চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে। শেষত ২০২৪ৰ জুনত তেওঁ পাঞ্জাৱৰ পৰা ডানকি পদ্ধতিৰে দীঘলীয়া যাত্ৰাত ওলাই পৰিল।

“মই ব্ৰাজিল পাইছিলোগৈ,” পাৰিৰ আগত তেওঁৰ সেই কাহিনী পাৰ্গতে ক’বলৈ লয়। “তাত ডংকাৰে (অবৈধভাৱে আমেৰিকাত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ সহায় কৰা ট্ৰেভেল এজেণ্টৰ ল’কেল গাইড) আমাৰ মাজৰ পৰা ৮০ জনৰ এটাকৈ গোট গঠন কৰে। প্ৰথমে আমি বলিভিয়া, ইকুৱেডৰ, কলম্বিয়া আৰু পেৰু বাছেৰে পাৰ কৰো। তাৰপিছত আমাক ক’ষ্টা ৰিকা, নিকাৰাগুৱা, হণ্ডুৰাছ আৰু গুৱেটমালাৰ হাবি পাৰ কৰিবলগীয়া হয়। তেনেকৈ আমি মেক্সিক’ত প্ৰৱেশ কৰো। আমি পাঁচদিন হাবিৰ মাজেৰে পাৰ হও। সেইখিনি সময়ত আমাৰ হাতত মাত্ৰ দুদিনৰ ৰচদ-পাতি আছিল।”

“শেষৰ তিনিটা দিন আমি কেৱল পানী খাই পাৰ কৰিছিলো। ৰাস্তাত আমাক ১৫ দিনৰ বাবে মাফিয়া এজনে পণবন্দী কৰি ৰাখিছিল। মুকলি কৰি দিয়াৰ বিনিময়ত পইচা বিচাৰিছিল। নিদিয়ালৈ আমাক সিহঁতে মাৰ-ধৰ কৰিছিল।” পাৰ্গতে এনেকৈ কৈছিল যেন সেয়া পৰহি ঘটা ঘটনা।

তেওঁ আমেৰিকাত প্ৰৱেশ কৰাৰ লগে লগে আন সহযাত্ৰীৰ সৈতে তেওঁক টেক্সাছৰ হাউষ্টন কাৰাগাৰত দহ বাই তিনি ফুটৰ চেল এটাত আগন্তুক ছমাহৰ বাবে ভৰাই থোৱা হ’ল। ১০ ফেব্ৰুৱাৰীৰ দিনা তেওঁক বন্দী অৱস্থাত নিউয়ৰ্কৰ পৰা দিল্লী অভিমুখী উৰাজাহাজ এখনত পঠিয়াই দিয়া হ’ল। কিন্তু তাতেই তেওঁৰ দুখ-কষ্টৰ অন্ত পৰা নাছিল, পাৰ্গতে অনুতাপেৰে কয়।

“দিল্লী আহি পোৱাৰ পিছত অন্তঃপ্ৰব্ৰজন বিভাগৰ বিষয়া-বৰ্গই মোক তিহাৰ কাৰাগাৰলৈ পঠিওৱাৰ ভাবুকি দিলে। মই কান্দোনত ভাগি পৰিলো আৰু তেওঁলোকক ক’লো: ‘তাতকৈ মোক গুলিয়াই মাৰি নেপেলায় কিয়? ইতিমধ্যে যিমানখিনি কষ্ট ভুগিব লাগে, ভুগিছোৱে।’” গোটেই ভ্ৰমণটোত তেওঁৰ ৫০ লাখ টকা পানীত পৰিল। সেয়া আছিল পাৰ্গতে পৰিয়ালৰ ডেৰ একৰ মাটি, ৪৩ বৰ্ষীয় মাক চিমৰজীত কৌৰৰ গহণা-পাতি বিক্ৰী কৰি আৰু আত্মীয়-স্বজনৰ পৰা ধাৰ লোৱা টকা।

ৰণদীপৰ মোমায়েক ধৰমপালে কয়, “আমাৰ দৰিদ্ৰতাই আমাক পশুৰ দৰে এনেকৈ যাবলৈ বাধ্য কৰে।” আমেৰিকাৰ পৰা এনেকৈ অবৈধভাৱে যোৱা বা ঘূৰি অহা প্ৰায়ভাগেই উপান্ত কৃষক। ৰণদীপৰ সম্পৰ্কীয় ভায়েক নিবনুৱা লক্ষীন্দৰ সিঙে (২৪)য়ে কয়, “পাঞ্জাৱত শিক্ষিত লোক এজনে ১০-১২ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন কৰে। স্নাতকোত্তৰ এজনে ১৫ হাজাৰ টকা। সেইখিনিৰে আপুনি কি কৰিব পাৰিব? চৰকাৰে ১২ লাখ টকা উপাৰ্জনলৈ ক্ষেত্ৰত কৰ ৰেহাই দিছে। কোনোবাই মাহত এক লাখ টকা উপাৰ্জন কৰা শুনিছেনে? মানুহে প্ৰায়ে ডেকাচামক বাহিৰলৈ গুছি যোৱা কাৰণে দোষ দিয়ে, কিন্তু চৰকাৰে তেওঁলোকক ইয়াত কিবা কৰি দিছেনে?”

ৰণদীপৰ মৃত্যু হোৱাৰ আঠ দিন হ’ল। কিন্তু তেওঁৰ ঘৰলৈ শোকত ম্ৰিয়মাণ লোকৰ আগমন ঘটিয়ে আছে। কোনোবা আহিলেই তেওঁৰ পিতৃ বলৱিন্দৰ সিঙে মুৰ তুলি চায় আৰু কিবা এটা খবৰ আহিব বুলি আশা কৰে।

শোকত ম্ৰিয়মাণ লোকৰ বিননি বাঢ়ি আহে। “অহ্ পুত, ইক বাৰি আজা। ইক বাৰি কেহ দে, ‘মাম্মি ম্যে থীক হাঁ। মেৰা ৰাউলা জুঠা।’ (সোণাটো, এবাৰ আহা, এবাৰ মাত্ৰ, মোক কোৱা, ‘মা মই ভালে আছো। মোৰ মৃত্যুৰ বাতৰি মিছা’)।” ৰণদীপৰ ৫২ বৰ্ষীয় মাতৃ গিয়ান কৌৰে বিনাবলৈ ধৰে। তেওঁৰ বুকুখন সোপা মাৰি ধৰে। আন মহিলাসকলে তেওঁক সান্তনা দিবলৈ চেষ্টা কৰে। কিন্তু তেওঁৰ বিননি আৰু বাঢ়ি যায়।

আমি যাবলৈ লওতে বলৱিন্দৰে চত্থৰ পৰা উঠে। তেওঁ আমাক দুৱাৰমুখলৈ আগবঢ়াই দিয়ে। তেওঁ কথা ক’ব পৰা নাই, থোকাথুকি মাতেৰ কৈছে, “বডি লাই কে আউন দা দেখো।” তেওঁৰ কথাবোৰ ‘অবৈধ অন্তঃপ্ৰব্ৰজনকাৰী’ক লৈ উঠা হৈ-হাল্লাৰ ঢৌত ক্ষীণ হৈ আহিছিল।

---

পুনশ্চ

ৰণদীপৰ মৃত্যুৰ এমাহ পিছত বলৱিন্দৰ সিঙৰ পুতেক ঘৰলৈ আহিল। ৰণদীপৰ শৱদেহ ভাৰতত আহিল আৰু ১৯ মাৰ্চত তেওঁৰ গাঁৱত অৱশেষত শেষকৃত্য সমাপন কৰিবপৰা গ’ল। কিন্তু বৰ কষ্টৰ শেষত সেই দিন আহিল। পৰিয়ালটোৱে পৰিবহনৰ বাবে ৬ লাখ টকা দিবলগীয়া হ’ল আৰু তেওঁলোক ধাৰত পোত গ’ল। সেই ধাৰ কেনেকৈ পৰিশোধ কৰিব, সেয়া তেওঁলোকে ভাবিব পৰা নাই।

অবৈধ সৰবৰাহকাৰীৰ সহায়ত নখন দেশ কেনেকৈ তেওঁলোকে পাৰ কৰি গৈছিল, সেই ভিডিঅ’ আৰু ফটোবোৰ পাৰ্গতে পাৰিৰ লগত শ্বেয়াৰ কৰিছে। তাৰ ভিতৰত আছে দলটোৱে কলম্বিয়াৰ পৰা পানামালৈ কৰা নৌকাযাত্ৰা আৰু মেক্সিকো পোৱাৰ ঠিক আগতে পানামাৰ হাবিৰ মাজেৰে কৰা যাত্ৰাৰ ভিডিঅ’। ‘নিৰাপদ স্থান’লৈ বুলি বাহনেৰে তীব্ৰ বেগত যোৱাৰ ফলত হোৱা এটা দুৰ্ঘটনাৰো কেইটামান ভিডিঅ’ ইয়াত আছে। দলটোৰ বহুতেই আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈছিল। তাৰে আগতে কলম্বিয়াত হোৱা এটা দুৰ্ঘটনাত পৰ্গত দুজন সহযাত্ৰীয়ে প্ৰাণ হেৰুৱাইছিল, কিন্তু সেই ভিডিঅ’ ইয়াত যোগ দিয়া হোৱা নাই।

এয়া দুজন অন্তঃপ্ৰব্ৰজনকাৰীৰ কাহিনী – কিন্তু হাজাৰ হাজাৰ আন লোকৰ দুৰ্দশাৰ কাহিনী ই কৈ যায়।

অনুবাদ: পংকজ দাস