ਪਰਭਣੀ: ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਗਰਿਮਾ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀਰ

ਥਾਂ: ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪਿੰਡ

ਮੌਕਾ: ਅੰਬੇਦਕਰ ਜਯੰਤੀ ਜਾਂ ਅੰਣਾਭਾਊ ਸਾਠੇ ਜਯੰਤੀ

ਮੰਚ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ-ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ-

''ਗਾਵਾਤ ਆਲਾ ਤਰ ਘਰ ਨਾਹੀ, ਸ਼ਿਵਾਰਾਤ ਗੇਲੋ ਤਰ ਸ਼ੇਤ ਨਾਹੀ,

ਅਰੇ ਕੋਣ ਕਰਣਾਰ ਆਮਚਾ ਵਾਕੜਾ?''

(ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘਰ ਨਹੀਂ, ਖੇਤ ਮੇਰੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ,

ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਗੁਆਉਣ ਨੂੰ ਹੈ ਹੀ ਕੀ?)

ਇਸ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੰਗਾਧਰ ਪੋਲ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ-

''ਅਰੇ ਪੇਟੂਨ ਉਠੂ ਦਯਾ ਕੀ ਦੇਸ਼ ਸਾਰਾ,

ਤਯਾਤ ਜਲੇਲ ਆਮਚਾਹੀ ਏਕ ਝੋਪੜਾ!''

(ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਜੇ ਸੜ ਵੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ,

ਸਾਡੀ ਝੌਂਪੜੀ ਵੀ ਤਾਂ ਮੱਚੇਗੀ ਹੀ।)

ਮਰਾਠੀਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੈਅ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਭੀੜ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾਧਰ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਾਹੀਰੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਉਹ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੁੱਧਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ 'ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗੰਗਾਧਰ ਪੋਲ ਅਤੇ ਅੰਬੇਦਕਰੀ ਜਲਸਿਆਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਾਹੀਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀਰੀ ਅੱਡ ਹੈ। ਉਹ ਬੀਤੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਤਪੀੜਨ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਲੁਟੀਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੀਊਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗੰਗਾਧਰ ਪੋਲ ਦਾ ਜਨਮ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਦੇ ਪਰਭਣੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੁਰਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਘਰ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਘਰ ਬਹੁਤੇ ਕਰਕੇ ਧਨਗਰਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬੌਧਵਾੜਾ [ਦਲਿਤਾਂ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਾਰਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ] ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਂਗ ਪਰਿਵਾਰ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਕੈਕਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ।” ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲ਼ੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉਲ਼ੀਕਦਿਆਂ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਥੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਹਨ ਦੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ ਗੁਆਂਢ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਦੁਰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ।

“ਇਹ ਪਿੰਡ ਪਰਭਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਅਟਕੀ ਹੋਈ ਹੈ,” ਗੰਗਾਧਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਰੂਤਿਰਾਯਾ [ਹਨੂਮਾਨ] ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਸਪਤਾਹ [ਅਭੰਗ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ], ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰੀ ਦਾ ਵਾਚਨ [ਭਗਵਦਗੀਤਾ 'ਤੇ ਸੰਤ ਗਿਆਨੈਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਮਰਾਠੀ ਟੀਕਾ ਦਾ ਪਾਠ] ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ… ਲਾਊਡਸਪੀਕਰ ਲਾ ਕੇ।”

ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਯਾਦ ਦਵਾਉਂਦੇ ਹਨ,“ਅੱਜ ਤੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਹਾਰ, ਮਾਂਗ ਜਾਂ ਕੈਕਾੜੀ ਨੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਗਾਭਾਰਾ (ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।”

ਗੰਗਾਧਰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਭਜਨ-ਕੀਰਤਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। “ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਮਾਪਤੀ ਭੋਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਾਠਾ ਅਤੇ ਧਨਗਰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਲਿਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

“ਹਾਲੇ ਤੱਕ [2024] ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਮੰਗ, ਮਹਾਰ ਅਤੇ ਕੈਕਾੜੀ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਸਕਣ।” ਨਵਾਂ ਬਣਿਆ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਖਾਲੀ ਪਿਆ ਹੈ। “ਦੁਰਦੀ ਅੱਜ ਵੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਜਾਤੀਗਤ ਰਿਵਾਜ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ– ਹਰ ਜਾਤੀ ਆਪਣੇ 'ਸਥਾਨ' ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਸਾੜਦੀ ਹੈ। ਸੋ ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਸਵਰਨ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਸੜ ਸਕਦੇ ਹਨ?”

ਗੰਗਾਧਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਾਸ਼ੀਨਾਥ ਪੋਤਰਾਜ਼ ਸਨ। “ਕਾਸ਼ੀਨਾਥ ਮਾਂਗ ਲਾਏ ਰਾਗਿਲ (ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਬੜੇ ਗੁਸੈਲ ਸਨ)।” ਪੋਤਰਾਜ਼ ਮਾਰੀ-ਆਈ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੈਜ਼ਾ ਜਾਂ ਗੈਸਟ੍ਰੋ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹਾਂਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਭੀਖ ਮੰਗਦੇ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਸੀ ਟੋਟਕਾ 'ਕਾਰਣ' ਕਰਦੇ।”

‘ਕਾਰਣ’ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਦੇ ਪੋਤਰਾਜ਼ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਰਸਮ ਹੈ। ਆਸ਼ਾੜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭੀਖ ਮੰਗ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਂਡ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬਲ਼ੀ ਦਿੰਦੇ। ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਾਟਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਸ ਮਾਂਗ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦੀ। ਇਹ ਰਸਮ ਪੋਤਰਾਜ਼ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਗੰਗਾਧਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ਼ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਕਤ ਸੀ।

ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਕੁਝ ਹੀ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਰੱਜਵਾਂ ਭੋਜਨ ਨਾ ਮਿਲ਼ਦਾ। “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਾਰ ਭਰਾ-ਭੈਣ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਠ ਜਣੇ ਅਸੀਂ ਸਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਲੋਕ ਗੁਆਂਢੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਕਿਆ ਜਵਾਰ ਚੋਰੀ ਕਰਦੇ। ਲੋਕ ਮਾਂਗਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸਨ; ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਗਾਇਬ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।” ਗੰਗਾਧਰ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਲਗਭਗ 10 ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ 1980 ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਸਾਲੂਬਾਈ ਸਵਰਨ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। “ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। “ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਉਹ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਵੱਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਝਾੜੂ ਮਾਰਦੀਆਂ, ਗਊਸ਼ਾਲਾ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀਆਂ, ਵਿਹੜੇ ਲਿੰਬਦੀਆਂ। ਫਿਰ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾਲ਼ ਜਾਂ ਵੇਸਣ ਦਾ ਭਰਿਆ ਭਾਂਡਾ ਰੱਖਦੀ ਅਤੇ 10-15 ਭਾਕਰੀਆਂ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵਗਾਹ ਸੁੱਟਦੀ– ਇਸ ਇਹਤਿਆਤ ਨਾਲ਼ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ।''

ਬਲੁਤੇਦਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇਹ 'ਮਾਂਗਕੀ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਮਾਂਗ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਤੀ ਅਧਾਰਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਖਾਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਬਾਂਸ ਦਾ ਝਾੜੂ, ਕਨਗੀ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਰੱਖਣ ਦੀ ਦੁਰੜੀ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾਧਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੇਸੀ ਸ਼ਰਾਬ ਕੱਢਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਕੁਝ ਆਮਦਨੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। “ਇੱਕ ਦਿਨ ਪੁਲਿਸ ਆਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਹਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਕਟਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜੋ ਪੋਤਰਾਜ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਤਵਾਲ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਕੱਢਣੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣ।”

ਇਹ 70-80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬਲੂਤੇਦਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਢਹਿ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੋਤਵਾਲ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੜੀ ਸੀ ਭਾਵ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਨਖਾਹਦਾਰ ਸੇਵਕ। ਇਸ ਨੌਕਰੀ ਨਾਲ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਣ-ਮਰਿਆਦਾ ਵੀ ਮਿਲ਼ੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।

ਗੰਗਾਧਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਸਕੂਲ ਗਈਆਂ। ਭੈਣਾਂ ਤੀਜੀ-ਚੌਥੀ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹੀਆਂ, ਪਰ ਦੋਹੇਂ ਭਰਾ ਦਸਵੀਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤ-ਅਧਾਰਤ ਮਾਂਗਕੀ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਮਾਰੀ ਤੇ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ। ਭਰਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਕੋਤਵਾਲ ਬਣੇ। ਗੰਗਾਧਰ ਕੋਲ਼ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਜੋ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਗੰਗਾਧਰ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗਾਉਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ਼ਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਵਰਤ-ਉਪਵਾਸ ਵੀ ਰੱਖਦੀਆਂ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰਤ ਹੁੰਦਾ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਰਤ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਭੋਜਨ ਤੱਕ ਬਚਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। “ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਜਿੰਤੂਰ [ਪਰਭਣੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇੱਕ ਕਸਬਾ] ਦੇ ਇੱਕ ਗੋਸਾਵੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਮਹਾਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਬੌਧ ਧਰਮ ਨਾ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਹ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਧੁਰਪਦਾ ਮਾਈ ਲਈ, ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਲਈ ਅਤੇ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਵਰਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ।”

ਵਰਤ ਦੇ ਹਰ ਦਿਨ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਗੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਗੋਸਾਵੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਗੀਤ ਸਿਖਾਏ ਸਨ। ਗੰਗਾਧਰ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦਾ ਗਾਇਆ ਇਹ ਗੀਤ ਯਾਦ ਹੈ:

ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੰਗਾਧਰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਗੀਤ ਦਾ ਅਰਥ ਨਾ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਗੀਤ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤੀ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੜਕ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਵੱਸੇ ਬੌਧਵਾੜਾ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਸੁਰ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹੀ ਸੜਕ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਮਾਂਗਵਾੜਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਬੌਧਵਾੜਾ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਸੀ। “ਬੌਧਵਾੜਾ ਵਿੱਚ 17-18 ਪਰਿਵਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਸੀਮਾ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲ਼ੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜੀਅ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਕੋਈ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਸਫੈਦਪੋਸ਼ ਨਵ-ਬੌਧ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਆਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਠੋਰ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸੋਚ ਵੀ ਨਾਲ਼ ਆਉਂਦੀ,” ਗੰਗਾਧਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਦਲਿਤ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਮਰਾਠੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ, ਤਦ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਅਨਾਮ ਸ਼ਾਹੀਰਾਂ ਨੇ ਅੰਬੇਦਕਰ 'ਤੇ ਗੀਤ ਰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲਿਤ ਮਾਨਸ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਕਈ ਨਵ-ਬੌਧੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਆਹ, ਨਾਮਕਰਨ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲ-ਸਮਾਰੋਹ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਭੀਮ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਇਹ ਹਵਾ ਦੁਰਦੀ ਤੱਕ ਵੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ।

ਬੌਧਵਾੜਾ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ 'ਭਜਨੀ ਮੰਡਲ' ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਡਲ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸਮੂਹ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਭੀਮ ਦੇ ਹੀ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ। “ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮਾਰੂਤਿਰਾਯਾ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਰੀ-ਕੀਰਤਨ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਬੌਧਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਦੇ ਗੀਤ,” ਗੰਗਾਧਰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ 'ਅੰਬੇਦਕਰੀ ਭਜਨ' ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਗੰਗਾਧਰ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਗੀਤ ਕਿਸਮਤਵਾਦ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਬੌਧਵਾੜਾ ਦੇ ਗੀਤ ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਗਭਰੇਟ ਗੰਗਾਧਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੀਮ ਗੀਤਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ। ਉਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸਨ ਵੀ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਜੀਵਨ ਲੈਅ ਨੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਸੀ।

ਜਵਾਨ ਗੰਗਾਧਰ ਨੇ ਬੌਧਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਤਾਂ 'ਅੰਬੇਦਕਰੀ ਭਜਨਾਂ' ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਬਿਤਾਈਆਂ। ਗੰਗਾਧਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਚੌਕਸ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਕਿਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਨਾ ਚਿੰਬੜ ਜਾਣ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸੁਆਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਰੋਕਿਆ।” ਉਹ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਭੂਤ ਨਾ ਚਿੰਬੜਿਆ। ਅੰਬੇਦਕਰ ਅਣੀ ਅੰਣਾਭਾਊ ਸਾਠੇ ਮਾਤਰਾ ਮਾਨਗੁਤੀਵਾਰ ਬਾਸਾਲੇ ਮਾਝਯਾ। (ਇਹ ਅੰਬੇਦਕਰ ਤੇ ਅੰਣਾਭਾਊ ਸਾਠੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ)।”

ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਆਬਾਸਾਹੇਬ, ਮਾਰੂਤੀ ਵਾਵਲੇ ਅਤੇ ਰੋਹੀਦਾਸ ਸਾਵਲੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ,” ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਯਸ਼ਵੰਤ ਲੋਖੰਡੇ, ਦੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ਼ਿੰਦੇ ਦੇ ਭੀਮ ਗੀਤ ਪਰਭਣੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਸਨ।

ਗੰਗਾਧਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲੈਅ ਤੇ ਤਾਲ ਨਾਲ਼ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਗਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਟੁੱਟਦੀ ਨਾ। ਅਧਿਆਪਕ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਗਾਉਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਪੰਗਤੀਆਂ ਯਾਦ ਹਨ,“ਟਪਟਪ ਪੜਤੀ ਅੰਗਾਵਰਤੀ ਪ੍ਰਾਜਕਤਾਚੀ ਫੁੱਲੇ, ਭਿਰਭਿਰ ਭਿਰਭਿਰ ਤਿਆ ਤਾਲਾਵਰ ਗਾਣੇ ਆਮੁਚੇ ਜੂਲੇ” [ਟਪ-ਟਪ ਕਿਰਦੇ ਨੇ ਅੰਗ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਜਕਤ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਭਿਰ-ਭਿਰ, ਭਿਰ-ਭਿਰ ਉਸੇ ਤਾਲ 'ਤੇ ਸਾਡੇ ਗੀਤ ਝੂਮ ਉੱਠਦੇ ਨੇ]''

ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਭੀਮ ਗੀਤ – ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਨ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੀ। ਗੰਗਾਧਰ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਗਾਉਣੇ ਪਸੰਦ ਸੀ, ਪਰ ਭੀਮ ਗੀਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਵੱਧ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਨਵ-ਬੌਧ ਭਾਈਚਾਰਾ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਾਂਤਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਮਾਂਗ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਗੰਗਾਧਰ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਬੌਧ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਚੈਤਯਭੂਮੀ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਭੀਮ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੀ ਤਾਕਤ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਘੱਟ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖਰੀਦਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੰਚ 'ਤੇ ਗਾਉਂਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਿਆਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

ਪਰਭਣੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਅੰਬੇਦਕਰੀ ਭਜਨ ਮੰਡਲੀਆਂ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦੁਰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਮੰਡਲੀ ਬਣੀ। ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਢੋਲਕੀ ਅਤੇ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਖਰੀਦਿਆ। ਦਸਵੀਂ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਗੰਗਾਧਰ ਉਸ ਮੰਡਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗਾਇਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। 1987 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇੱਥੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਦੌਰ 1956 ਵਿੱਚ ਡਾ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ 30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਅੰਬੇਦਕਰ ਜਯੰਤੀ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰਾ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ਼ ਮਨਾਉਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਬਲੁਤੇਦਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਅਧਾਰਤ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਗੰਗਾਧਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,“14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਡਾ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਜਯੰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਹੀਰ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਗਾਇਕ ਜਨਮਦਿਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਜਾਂਦੇ।”

“ਅਸੀਂ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗਾਇਨ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ। ਅਸੀਂ ਪੈਦਲ ਜਾਂ ਸਾਈਕਲ ਨਾਲ਼ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਜਾਦੇ ਸੀ। 14 ਤੋਂ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਹਰ ਦਿਨ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਨਵੀ ਦਲਿਤ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।” ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰਾਤ 9 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉੱਗਣ ਤਕ ਚਲਦਾ।

ਲੋਕ ਬੇਹੱਦ ਕੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸਨ? ਗੰਗਾਧਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਸਾਡੇ ਸ਼ਾਹੀਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਲ਼ਾ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੀਤ ਪਸੰਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੋ ਰੁਪਏ ਦੇ ਵੀ ਦਿੰਦਾ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 100-150 ਰੁਪਏ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਪੰਜ ਜਣੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲੈਂਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਕੋਲ਼ ਸਾਈਕਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਧਾ ਪੈਸਾ ਕਿਰਾਏ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ।”

ਦਲਿਤ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਯੰਤੀ ਲਈ ਲੋਕ ਚੰਦਾ ਦਿੰਦੇ। ਅੰਬੇਦਕਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ਼ਦੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਭੋਜ ਵੀ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ਼ ਹੁੰਦੇ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਬਣਦੇ।

ਜਾਤੀ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਗੀਤ ਗਾਉਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1978 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹਾਲਾਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਨਾਮ ਡਾ. ਬਾਬਾਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਦਕਰ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਵਰਨ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਕ ਟਕਰਾਅ ਹੋਏ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੌਤਮ ਵਾਘਮਾਰੇ ਅਤੇ ਪੋਚੀਰਾਮ ਕਾਂਬਲੇ ਵਰਗੇ ਕਈ ਦਲਿਤ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦਮਨ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਹਾਰਾ ਬਣੀਆਂ।

"ਅਸੀਂ ਪਰਭਣੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਨਵਠ ਤਾਲੁਕਾ ਦੇ ਕੇਕਰ ਜਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਸ਼ਾਹੀਰ ਯਸ਼ਵੰਤ ਲੋਖੰਡੇ ਦਾ ਇੱਕ ਗੀਤ ਗਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਨੇਤਾ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ,"ਸਾਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਰਹੀ ਆ, ਗਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰੋ।'' ਬਸਤੀ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤਾਂ ਮੰਨ ਗਏ ਪਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਮਨਜੂਰ ਨਾ ਹੋਈ। ਉਹ ਫੁਸਫੁਸਾ ਕੇ ਬੋਲੇ,"ਇਹ ਲੋਕ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੇ ਨੇ, ਤਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਟੁਟਦੀ?" ਕੁਝ ਦੇਰ ਹੰਗਾਮਾ ਹੋਇਆ। ਅਖ਼ੀਰ, ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੰਗਾਧਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਸਾਡੇ ਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਗੁੱਸਾ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਗੁੱਸਾ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਡੇ ਗੀਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ। "

ਸ਼ਾਹੀਰ ਗੰਗਾਧਰ ਪੋਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇੱਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਨਾਮ ਬਣ ਗਏ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਬੇਦਕਰੀ ਸ਼ਾਹੀਰ ਯਸ਼ਵੰਤ ਲੋਖੰਡੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਚ 'ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਪਰਭਣੀ ਦੀ ਜਯੰਤੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗੇ।

ਗਾਇਨ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀਰ ਨਵ-ਬੌਧ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੌਧ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ, ਹੋਰ ਦਲਿਤ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਗੰਗਾਧਰ ਲਈ ਮਹਾਰ ਜਾਂ ਨਵ-ਬੌਧ ਨਾ ਹੋਣਾ ਕਦੇ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀਰੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ।

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਕਈ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਦਲਿਤ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਅਤੇ ਮਹਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਂਗ/(ਜਿਸਨੂੰ ਮਾਤੰਗ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਨਵ-ਬੌਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਿਆ ਹੈ, ਪਰਭਣੀ ਦੇ ਬਾਬਾਸਾਹਿਬ ਗੋਪਲੇ ਨੇ ਮਾਤੰਗ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਅਨੇਕ ਜਾਤੀ ਬੈਠਕਾਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੋਪਲੇ ਨੇ ਗੰਗਾਧਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਮਾਤੰਗ ਭਾਈਚਾਰਾ ਅੰਣਾਭਾਊ ਸਾਠੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਕ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀਰ ਵਜੋਂ ਫ਼ਖ਼ਰ ਨਾਲ਼ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਗਾਧਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ਼ਿਆ। ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹੀ ਰਾਹ ਚੁਣੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਦਲਿਤ ਏਕਤਾ ਲਈ ਹੀ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ?

ਇਹ ਇੱਕ ਅੱਡ ਕਹਾਣੀ ਹੈ...

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ